Nhiều người cao tuổi đau khớp gối vẫn vận động được và nên vận động, miễn là chọn việc ít dồn lực lên gối như đi đoạn ngắn trên đường bằng, đạp xe nhẹ, vận động dưới nước, đứng lên ngồi xuống ghế cao, và tránh ngồi xổm, quỳ lâu, leo dốc dài, bê nặng. Ngồi yên một chỗ vì sợ đau thường làm cơ quanh gối yếu đi, gối lại càng khó chịu.
Bài này không chẩn đoán vì sao gối đau, cũng không nói đến thuốc. Bài giúp bạn phân việc hằng ngày thành nhóm nên làm, làm có điều chỉnh, và nên tránh; đọc tín hiệu đau trong và sau khi vận động; sắp lại nhà cửa cho đỡ gối; và nhận ra lúc cần đi khám. Mọi thay đổi mức vận động nên bàn với bác sĩ đang theo dõi bạn.
Bà Lan và cái vòng luẩn quẩn của sự sợ đau
Bà Lan 72 tuổi, ví dụ giả định, đau gối phải đã vài năm. Mỗi lần đi chợ về gối nhức, bà nghĩ "càng đi càng hỏng", nên bớt đi chợ, bớt xuống tầng, ngồi nhiều hơn. Sau một năm, bà thấy đứng dậy khỏi ghế khó hơn, đi vài bước đã mỏi, và gối vẫn đau, có khi đau hơn.
Bác sĩ khám và nói với bà rằng với tình trạng của bà, vận động vừa phải là có ích, chỉ cần đổi kiểu. Bà bắt đầu đi bộ quãng ngắn trên đường bằng sau khi ăn sáng, đạp xe tại chỗ nhẹ khi xem thời sự, đứng lên ngồi xuống từ chiếc ghế cao hơn. Bà bỏ ngồi xổm nhặt rau, chuyển sang đứng ở bàn bếp.
Vài tháng sau, bà vẫn còn những ngày gối khó chịu, nhưng đi chợ được, lên tầng được, và không còn sợ mỗi bước đi. Câu chuyện giả định này cho thấy cái vòng luẩn quẩn hay gặp: sợ đau, ngồi nhiều, cơ yếu, gối càng chịu lực nhiều hơn. Thoát ra là nhờ đổi kiểu vận động, không phải nhờ ngồi yên.
Việc hằng ngày: nên làm, làm có điều chỉnh, nên tránh
Bảng dưới chia những việc quen thuộc theo mức dồn lực lên gối. Đây là gợi ý chung; tình trạng mỗi người khác nhau, nên hỏi bác sĩ về trường hợp của mình.
| Nhóm | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nên làm | Đi bộ đoạn ngắn đường bằng, đạp xe nhẹ, đi bộ dưới nước, đứng lên ngồi xuống ghế cao, vươn duỗi nhẹ | Chia nhỏ trong ngày; dừng khi đau tăng rõ |
| Làm có điều chỉnh | Leo cầu thang, dân vũ, dưỡng sinh, làm vườn, đi chợ | Có tay vịn, bước nhỏ, bỏ động tác xoay, nhún sâu; thùng trồng cao; xe đẩy chợ |
| Nên tránh hoặc hạn chế | Ngồi xổm, quỳ lâu, ngồi xếp bằng lâu, leo dốc dài, chạy nhảy, bê vác nặng | Thay bằng ngồi ghế đẩu, đứng ở bàn cao, nhờ người khác bê |
| Hỏi bác sĩ trước | Bắt đầu môn mới, tăng mạnh quãng đường, leo núi, đi du lịch nhiều dốc | Mang theo câu hỏi cụ thể khi đi khám |
Cùng một việc, cách làm quyết định nhiều hơn bản thân việc đó. Đi chợ với xe đẩy và đôi giày êm khác hẳn đi chợ xách hai túi nặng bằng dép lê. Leo cầu thang có tay vịn, bước từng bậc, khác hẳn leo vội tay xách đồ.
Đọc tín hiệu đau: thế nào là vừa, thế nào là quá
Hơi mỏi, hơi khó chịu trong lúc làm, hết sau nghỉ ngắn. Với nhiều người, đây là mức chấp nhận được. Có thể tiếp tục ở mức đó, không tăng thêm.
Đau tăng rõ khi đang làm. Dừng việc đó, nghỉ, lần sau làm ít hơn hoặc đổi cách. Không cố "cho quen".
Hôm sau gối đau hơn hôm trước. Đó là dấu hiệu hôm qua làm quá. Giảm mức một hai ngày rồi thử lại nhẹ hơn.
Gối sưng, nóng, đỏ. Không phải mức đau thường. Ngừng vận động dồn lên gối đó và đi khám sớm.
Gối khuỵu, kẹt, không duỗi thẳng được. Đi khám, đừng tự xoa bóp mạnh hay bẻ khớp. Trong lúc chờ đi khám, hạn chế đi lại nhiều, dùng gậy hoặc bám tay vịn khi phải di chuyển để tránh ngã.
Ghi lại bằng chữ đơn giản. Mỗi tối ghi một dòng: hôm nay làm gì, gối thế nào. Sau hai tuần nhìn lại sẽ thấy việc nào hợp, việc nào nên bỏ. Mang theo khi đi khám để kể với bác sĩ cho cụ thể.
Sắp lại nhà cửa cho đỡ gối
Nhiều cơn đau gối đến từ những việc lặp lại mỗi ngày trong nhà. Đổi chỗ vài thứ là đỡ được nhiều lần cúi, ngồi xổm, đứng dậy khó.
- Ghế ngồi cao vừa, có tay vịn; kê thêm đệm chắc cho ghế quá thấp.
- Bồn cầu có tay vịn bên cạnh, hoặc ghế nâng bồn cầu nếu đứng dậy khó; nhà còn xí xổm thì nên tính đổi.
- Đồ hay dùng để ở tầm từ hông tới vai, không để ở ngăn sát đất phải ngồi xổm lấy.
- Bàn bếp đủ cao để đứng nhặt rau, thái thức ăn thay vì ngồi bệt dưới sàn.
- Phòng ngủ ở tầng trệt nếu leo cầu thang nhiều lần mỗi ngày làm gối khó chịu.
- Giày dép êm, đế bám, có quai hậu, cả trong nhà lẫn khi ra ngoài.
- Xe đẩy đi chợ thay cho xách túi nặng.
Con cháu có thể làm hầu hết việc này trong một hai buổi cuối tuần. Đó là cách giúp thiết thực hơn nhiều so với khuyên ông bà "ngồi nghỉ cho đỡ đau".
Một tuần thử đổi kiểu vận động
Phép thử nhỏ dưới đây giúp bạn tìm ra mức vận động hợp với gối của mình. Người có bệnh nền hoặc đang điều trị khớp nên hỏi bác sĩ trước.
- Ngày một, hai: ghi lại mức hiện tại. Hằng ngày đang đi bao xa, lên cầu thang mấy lần, gối thế nào buổi sáng, buổi tối.
- Ngày ba, bốn: bỏ một việc nên tránh, ví dụ ngồi xổm nhặt rau, thay bằng đứng ở bàn bếp.
- Ngày năm: thêm một việc nên làm, ví dụ mười phút đạp xe tại chỗ nhẹ hoặc đi bộ đường bằng sau bữa sáng.
- Ngày sáu: giữ nguyên, quan sát gối buổi tối và sáng hôm sau.
- Ngày bảy: nhìn lại. Gối dễ chịu hơn, như cũ hay khó chịu hơn? Giữ việc hợp, bỏ việc không hợp, tuần sau thử thêm một thay đổi nhỏ khác.
Đổi một thứ mỗi lần giúp bạn biết thứ gì tạo ra khác biệt. Đổi cùng lúc năm thứ thì gối có đỡ hay đau hơn cũng không biết vì đâu.
Một ngày mẫu của người đau gối vẫn giữ nhịp vận động
Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho một người khoảng bảy mươi lăm, đau gối mức vừa, đã được bác sĩ dặn nên vận động nhẹ. Đọc để lấy cách rải việc, không phải để làm theo từng giờ.
| Lúc | Việc | Cách làm đỡ gối |
|---|---|---|
| Sáng ngủ dậy | Ngồi mép giường co duỗi gối vài lần, xoay cổ chân | Gối thường cứng buổi sáng; làm chậm, đứng dậy khi đã thấy mềm |
| Sau bữa sáng | Đi bộ đoạn ngắn đường bằng, mười đến mười lăm phút | Giày êm, đi chậm, dừng ở ghế đá nghỉ nếu cần |
| Giữa buổi sáng | Nhặt rau, chuẩn bị bữa trưa đứng ở bàn bếp | Không ngồi bệt; đổi chân trụ thường xuyên |
| Đầu giờ chiều | Nghỉ trưa, gác chân thấp khi ngồi | Không ngồi xếp bằng trên giường lâu |
| Chiều | Đạp xe tại chỗ nhẹ mười phút, hoặc đi bộ dưới nước nếu có hồ gần | Nặng nhẹ ở mức thấp, dừng khi đau tăng |
| Tối | Đứng dậy đi lại sau mỗi chương trình tivi; ghi một dòng về gối hôm nay | Ghế cao, có tay vịn |
Điều đáng lấy từ lịch này là vận động được rải ra nhiều lúc ngắn, việc nhà đổi sang tư thế đỡ gối, và có một dòng ghi chép mỗi tối. Ngày gối khó chịu hơn thì bỏ phần đạp xe, giữ phần đi lại trong nhà. Ngày gối dễ chịu thì cũng đừng vội đi gấp đôi; giữ nhịp đều mới là cái lợi lâu dài.
Câu nói mẫu khi đi khám và khi ở trong nhóm
Khi đi khám, người cao tuổi hay nói chung chung "gối đau lắm bác sĩ ạ". Bác sĩ sẽ dễ khuyên đúng hơn nếu bạn kể cụ thể: đau bên nào, đau lúc nào (sáng ngủ dậy, khi leo cầu thang, khi đứng dậy), có sưng không, việc gì làm đau tăng, việc gì làm dễ chịu. Có thể hỏi thêm: "Với gối như vậy, đi bộ, đạp xe, bơi thì việc nào hợp? Mỗi lần chừng bao lâu?"
Khi ở trong nhóm tập hay nhóm dân vũ, nói trước với người dẫn: "Gối phải đau, phần nhún với xoay xin làm nhẹ." Người dẫn có kinh nghiệm sẽ hiểu, và bạn không phải cố cho bằng người khác.
Khi con cháu lo, ông bà nói rõ điều bác sĩ dặn: "Bác sĩ dặn mẹ vẫn đi bộ ngắn được, chỉ tránh ngồi xổm với leo dốc. Các con lắp cho mẹ tay vịn ở nhà vệ sinh là mẹ yên tâm." Nói rõ như vậy giúp con cháu giúp đúng chỗ thay vì cấm ông bà đi lại.
Khi nào cần đi khám, khi nào cần gọi cấp cứu
Đau gối kéo dài là chuyện nhiều người cao tuổi gặp, nhưng có những lúc không nên tự chịu đựng:
- Gối sưng, nóng, đỏ, nhất là kèm sốt: đi khám sớm.
- Đau gối sau một cú ngã, trẹo, không đứng hay bước được: đi khám ngay.
- Gối kẹt, khuỵu bất ngờ, không duỗi thẳng được: đi khám.
- Đau tăng dần qua nhiều tuần dù đã giảm mức vận động, đau cả khi nằm nghỉ ban đêm: đi khám.
- Bắp chân một bên sưng, đau, căng, nóng, nhất là sau thời gian nằm nhiều hoặc đi xe đường dài: đi khám ngay.
- Ngã đập đầu, đau thắt ngực, khó thở, yếu hay tê một bên người, méo miệng, nói khó: gọi 115 ngay.
Không tự dùng thuốc giảm đau kéo dài, không tự đắp lá hay bài thuốc truyền miệng lên gối sưng. Mọi thuốc dùng cho gối nên theo đơn của bác sĩ đang theo dõi bạn.
Câu hỏi thường gặp
Đau khớp gối có nên đi bộ không?
Nhiều người đau gối vẫn đi bộ được nếu đi đoạn ngắn, đường bằng, giày êm, chia nhỏ trong ngày. Gối sưng nóng hoặc đau tăng rõ sau khi đi thì nên dừng và hỏi bác sĩ.
Đau gối có nên leo cầu thang không?
Leo cầu thang dồn lực lên gối nhiều hơn đi đường bằng, nhất là lúc đi xuống. Nếu phải leo, đi chậm, có tay vịn, bước từng bậc. Gối đau nhiều thì hỏi bác sĩ và cân nhắc chuyển phòng ngủ xuống tầng trệt.
Ngồi xếp bằng lâu có hại gối không?
Với nhiều người đau gối, ngồi xếp bằng, ngồi xổm, quỳ lâu làm gối khó chịu hơn. Nên ngồi ghế cao vừa, đổi tư thế thường xuyên, không ngồi một kiểu quá lâu.
Đau gối thì vận động môn nào là hợp?
Thường hợp là những môn ít dồn lực lên gối như đạp xe nhẹ, đi bộ dưới nước, bơi, dưỡng sinh có điều chỉnh. Môn cụ thể nên bàn với bác sĩ theo tình trạng gối của bạn.
Có nên nghỉ hẳn vận động khi gối đau?
Nghỉ ngắn vài ngày khi gối đau tăng là hợp lý, nhưng nghỉ hẳn lâu ngày thường làm cơ quanh gối yếu đi. Hỏi bác sĩ để biết khi nào và cách nào quay lại vận động.
Con cháu nên giúp gì khi bố mẹ đau gối?
Lắp tay vịn, đổi ghế cao, để đồ hay dùng ở tầm tay, mua xe đẩy đi chợ, đưa đi khám và nghe bác sĩ dặn. Khuyến khích vận động đúng cách thay vì bắt ngồi yên.