Đạp xe nhẹ là một cách vận động hợp với nhiều người cao tuổi vì khớp gối chịu lực ít hơn đi bộ đường dài, nhưng chỉ an toàn khi xe vừa người, yên chỉnh đúng, đường vắng và bằng, và bạn còn tự tin giữ thăng bằng khi lên xuống xe. Ai đã thấy chông chênh khi dừng xe, hoặc đi đường đông thấy run tay, thì xe đạp tại chỗ trong nhà là lựa chọn yên tâm hơn.
Bài này giúp bạn so hai cách đạp xe, chỉnh xe cho vừa, chọn đường và giờ đạp, xây dần quãng đường theo tuần, và nhận ra lúc nên chuyển hẳn sang đạp tại chỗ. Người có bệnh tim mạch, huyết áp chưa ổn, từng ngã gãy xương, hay hay chóng mặt nên hỏi bác sĩ trước khi đạp xe đều đặn.
Xe đạp cũ trong nhà kho và một quyết định của chú Hoà
Chú Hoà 67 tuổi, ví dụ giả định, thời đi làm đạp xe mỗi ngày. Mấy chục năm sau chuyển sang xe máy, chiếc xe đạp cũ nằm trong kho. Về hưu, chú lôi ra bơm lốp, đạp một vòng quanh phường và thấy rất vui, nhưng đến ngã tư đông xe chú loạng choạng khi phanh gấp, suýt đổ.
Chú không bỏ xe đạp, cũng không cố chứng tỏ mình vẫn đạp như xưa. Chú làm ba việc: mang xe ra thợ sửa phanh, hạ yên một chút cho chân chạm đất khi dừng, và đổi giờ đạp sang sáng sớm, chỉ đi đường ven sông vắng. Những hôm mưa hay rét thì chú đạp xe đạp tại chỗ con trai mua để ở góc phòng khách.
Câu chuyện giả định này nói lên một điều: với người cao tuổi, câu hỏi không phải "có nên đạp xe không" mà là "đạp xe kiểu nào, ở đâu, giờ nào thì hợp với mình bây giờ". Trả lời được ba câu đó thì chiếc xe đạp trở lại thành bạn đồng hành.
Xe đạp thường hay xe đạp tại chỗ
Hai cách đạp xe có điểm mạnh khác nhau. Nhiều người dùng cả hai: trời đẹp ra đường, trời xấu đạp trong nhà.
| Điểm so | Xe đạp thường | Xe đạp tại chỗ |
|---|---|---|
| Niềm vui | Ra ngoài, thấy cảnh, gặp người; đạp đi chợ, sang nhà bạn | Đạp trong nhà, có thể vừa nghe đài, vừa xem tivi |
| Thăng bằng | Cần tự giữ thăng bằng, nhất là lúc lên xuống xe và dừng | Không lo đổ xe; người thăng bằng kém vẫn đạp được |
| Thời tiết | Phụ thuộc mưa nắng, rét | Đạp được mọi lúc |
| Rủi ro | Xe cộ, ổ gà, chó chạy ra đường, phanh gấp | Chủ yếu là đạp quá sức hoặc trượt khi trèo lên xuống |
| Hợp với ai | Người còn tự tin trên xe, có đường vắng gần nhà | Người thăng bằng kém, ở phố đông, đau gối cần đạp nhẹ, cần vận động ngày mưa |
Xe đạp tại chỗ nên chọn loại có yên to, có tựa lưng hoặc kiểu ngồi ngả, khung thấp để bước qua dễ, chân đế chắc. Đặt trên nền phẳng, cạnh tường hoặc cạnh ghế để có chỗ vịn khi lên xuống.
Chỉnh xe cho vừa người trước khi đạp
Một chiếc xe vừa người làm việc đạp nhẹ hẳn và an toàn hơn nhiều. Nhờ thợ sửa xe hoặc con cháu kiểm những điểm này:
- Độ cao yên: khi ngồi, đạp xuống điểm thấp nhất thì đầu gối vẫn hơi chùng, không duỗi thẳng căng; khi dừng, mũi hai bàn chân chạm đất được.
- Khung thấp hoặc khung kiểu xe nữ: bước qua dễ, không phải nhấc chân cao vung qua yên.
- Phanh nhạy, tay phanh vừa tầm ngón tay; thử phanh trước khi đi mỗi lần.
- Lốp đủ hơi, xích có dầu; xe nặng, rít là đạp mệt gấp đôi.
- Ghi đông cao vừa để ngồi thẳng lưng, không phải cúi rạp.
- Đèn trước, đèn sau và chuông, kể cả khi chỉ định đạp ban ngày.
- Giỏ phía trước nhỏ, đồ nhẹ; giỏ nặng làm tay lái chao.
Mũ bảo hiểm vừa đầu là thứ không nên bỏ qua dù chỉ đạp quanh phường. Áo sáng màu giúp người đi xe máy, ô tô nhìn thấy bạn từ xa, nhất là lúc sáng sớm hay chiều muộn.
Bốn tuần đầu: xây quãng đường từ từ
Quãng đường không quan trọng bằng việc bạn đạp đều và về nhà vẫn thấy khoẻ. Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho người còn tự tin trên xe.
- Tuần một: ba buổi, mỗi buổi mười lăm phút trên đoạn đường bằng, vắng, gần nhà. Đạp chậm, chủ yếu làm quen lại với việc lên xuống xe và phanh.
- Tuần hai: ba buổi, hai mươi phút. Thử đạp tới một điểm quen như chợ, nhà văn hoá rồi về, nghỉ ở đó vài phút.
- Tuần ba: ba đến bốn buổi, hai lăm phút. Đạp ở mức vẫn nói chuyện được; gặp dốc thì xuống dắt, không cố.
- Tuần bốn: giữ nhịp, không tăng thêm. Tự đánh giá: gối có đau không, có thấy chông chênh lúc dừng không, có muốn đạp tiếp không.
- Sau đó tăng chậm, mỗi lần chỉ thêm năm phút, xen ngày nghỉ.
Với xe đạp tại chỗ, có thể đạp nhiều lần ngắn trong ngày, ví dụ mười phút buổi sáng, mười phút buổi chiều, để nặng nhẹ ở mức thấp. Đừng vặn nặng cho "tập cho ra tập": đạp nặng làm đầu gối chịu lực nhiều, trái với lý do chọn xe đạp ngay từ đầu.
An toàn trên đường: những điều người cao tuổi nên giữ
Chọn giờ và đường vắng. Sáng sớm sau khi trời sáng hẳn, hoặc chiều muộn trước khi tối. Đường ven sông, đường nội bộ khu dân cư, đường làng bằng phẳng hợp hơn đường lớn.
Dắt qua ngã tư đông. Không có gì phải ngại khi xuống dắt xe qua chỗ đông. Đứng trên vỉa hè dắt xe an toàn hơn len giữa dòng xe máy.
Không đạp khi trời mưa, đường ướt. Phanh xe đạp kém ăn khi ướt, đường trơn, tầm nhìn hẹp. Ngày đó chuyển sang đạp trong nhà.
Không vừa đạp vừa nghe điện thoại. Một tay lái, đầu nghiêng nghe máy là lúc dễ đổ nhất. Dừng hẳn vào lề rồi mới nghe.
Báo người nhà lộ trình. Đi quãng nào, chừng nào về. Mang điện thoại, mang theo giấy ghi tên, bệnh nền và số người nhà trong túi áo.
Cẩn thận với chó và xe đậu sát lề. Chó chạy ra bất ngờ và cửa ô tô mở ra phía lề là hai tình huống hay làm người đạp xe phanh gấp. Đi cách xa xe đậu một chút, gặp chó thì dừng hẳn, dắt xe đi qua thong thả.
Đạp xe có việc, đạp xe có bạn
Cách giữ nhịp đạp xe lâu bền nhất là gắn nó với một việc có ích hoặc một người bạn. Đạp xe đi chợ sớm mua mớ rau, đạp sang nhà văn hoá đọc báo, đạp tới nhà bạn cũ uống trà, đạp đưa cháu đi học quãng ngắn trong khu dân cư nếu đường vắng và còn tự tin. Có việc ở đầu bên kia thì sáng nào cũng có lý do để dắt xe ra.
Đạp cùng một người bạn cũng tốt: hai người hẹn giờ, đi chậm, vừa đạp vừa nói chuyện được là đúng nhịp. Đạp hàng một trên đường có xe, chỉ đi hàng đôi ở đường thật vắng. Người nào thấy mệt thì nói, không ai phải đạp cho bằng người kia.
Ở quê, đường làng, bờ đê là chỗ đạp xe dễ chịu, nhưng cũng có ổ gà, rơm rạ phơi trên đường, trâu bò đi ngang. Ở phố, nên tìm đường nội bộ khu dân cư, công viên có lối đi riêng, tránh đường lớn giờ cao điểm. Mỗi nơi một kiểu, cứ đi thử vài lần lúc vắng để biết đoạn nào an toàn trước khi đưa vào nhịp hằng ngày.
Lúc nào nên chuyển hẳn sang đạp tại chỗ
Đến một lúc nào đó, nhiều người cao tuổi nhận ra đạp ngoài đường không còn hợp. Không có mốc tuổi cố định cho chuyện này, nhưng có vài dấu hiệu đáng để ý: thấy chông chênh, phải chống chân vội mỗi lần dừng; phản xạ phanh chậm hơn; nhìn kém lúc chạng vạng; đã có lần đổ xe nhẹ mà không rõ vì sao; hoặc con cháu và hàng xóm lo lắng thật sự.
Khi thấy những dấu hiệu đó, ngồi lại cùng gia đình bàn chứ không phải để con cháu ra lệnh. Ông bà nói: "Dạo này bố thấy lúc dừng xe hơi loạng choạng, bố chuyển sang đạp trong nhà, còn đi chợ thì đi bộ." Con cháu đáp: "Con lắp cái xe đạp tại chỗ cạnh cửa sổ cho bố, có cái giá để ấm trà bên cạnh."
Chuyển sang đạp tại chỗ không phải là bỏ cuộc. Đó là giữ lại thứ có ích nhất của việc đạp xe, là chân được vận động đều, mà bỏ đi phần rủi ro. Nhiều người còn đạp trong nhà đều hơn ngoài đường, vì không còn bị thời tiết hay xe cộ làm đứt nhịp.
Khi nào gặp bác sĩ, lúc nào dừng ngay
Đạp xe nhẹ nhưng vẫn là gắng sức. Nghe cơ thể mình và làm theo mấy điều sau:
- Hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu nếu có bệnh tim mạch, huyết áp chưa ổn, từng ngã gãy xương, loãng xương nặng, hay chóng mặt, hoặc vừa mổ khớp.
- Dừng xe vào lề, ngồi nghỉ nếu thấy choáng, hoa mắt, tim đập nhanh bất thường, hụt hơi không nói được câu ngắn.
- Đau thắt ngực, khó thở nhiều, vã mồ hôi lạnh, yếu hay tê một bên người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã xe đập đầu: gọi 115 ngay, không tự đạp về.
- Đau gối, đau hông kéo dài sau khi đạp, tê bì tay hoặc vùng ngồi: kiểm lại xe và đi khám.
- Sau một lần đổ xe, dù chỉ trầy xước, nên nghỉ đạp vài hôm, xem lại nguyên nhân, và nếu đau đầu, buồn nôn, lơ mơ trong những giờ sau đó thì đi khám ngay.
Mang theo nước và uống vài ngụm sau mỗi quãng. Mùa nắng tránh giờ trưa; mùa rét đeo găng tay, vì tay lạnh cóng thì bóp phanh kém hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi đạp xe bao lâu mỗi ngày là vừa?
Không có con số chung. Nhiều người bắt đầu mười lăm phút, ba buổi một tuần, rồi tăng dần tới khoảng nửa tiếng. Thước đo là về nhà vẫn khoẻ, không đau gối, không mệt kéo dài.
Đau đầu gối có nên đạp xe không?
Nhiều người đau gối thấy đạp xe nhẹ dễ chịu hơn đi bộ lâu, nhưng phải chỉnh yên đúng và đạp nhẹ. Gối sưng nóng, đau tăng sau khi đạp thì dừng lại và hỏi bác sĩ.
Xe đạp tại chỗ loại nào hợp người già?
Nên chọn loại khung thấp dễ bước qua, yên to có tựa lưng hoặc kiểu ngồi ngả, chân đế chắc, nặng nhẹ chỉnh được ở mức thấp. Không cần loại nhiều chức năng.
Có nên dùng xe đạp điện thay xe đạp thường?
Xe đạp điện đỡ mệt khi lên dốc nhưng nặng hơn, đi nhanh hơn, khó giữ khi dừng. Người cao tuổi chỉ nên dùng nếu còn phản xạ tốt, đi đường vắng, và nên tập kỹ ở sân rộng trước.
Đạp xe đi chợ có tính là vận động không?
Có, nếu quãng đường an toàn và đồ chở nhẹ. Đi chợ bằng xe đạp vừa có việc vừa có vận động. Đồ nặng nên để vào giỏ sau hoặc đi bộ dắt xe về.
Bao lâu thì nên kiểm lại xe đạp?
Kiểm phanh và lốp mỗi lần trước khi đi, mang ra thợ xem tổng thể vài tháng một lần. Xe để lâu trong kho thì phải sửa xong mới đạp.