Học viết chữ đẹp khi về hưu là môn ngồi yên, ít tốn kém mà tiến bộ thấy rõ: chỉ với một cây bút có ngòi, vài tập giấy kẻ ô và hai mươi phút mỗi ngày, sau ba tháng phần lớn người luyện đã viết được nét thanh nét đậm đều tay và chép được một bài thơ ngắn đủ đẹp để tặng. Thứ quyết định không phải hoa tay mà là cầm bút đúng, ngồi đúng và luyện nét theo thứ tự.
Bài dành cho người cao tuổi muốn luyện lại nét chữ: để ghi chép, viết thiệp, chép thơ, viết câu đối tặng con cháu. Nội dung đi từ chọn bút giấy, tư thế, các nét cơ bản, chữ cái, đến lộ trình ba tháng và cách xử lý khi tay run, mắt kém. Viết chữ bằng bút lông theo lối thư pháp là bước có thể học sau.
Vì sao người về hưu muốn luyện lại chữ
Ví dụ giả định: ông Quý, 68 tuổi, cả đời làm kế toán, chữ số rất đẹp nhưng chữ viết vội vàng vì quen ghi nhanh. Về hưu, ông muốn tự viết thiệp mừng thọ cho các cụ trong hội, viết lời nhắn vào sách tặng cháu. Ông tìm một nhóm luyện chữ ở nhà văn hoá phường, mỗi tuần một buổi, mỗi sáng ở nhà tập hai mươi phút. Sau ba tháng, thiệp ông viết được các cụ giữ lại.
Luyện chữ không chỉ để chữ đẹp. Nhiều người thấy hai mươi phút ngồi viết chậm mỗi sáng làm đầu óc lắng lại, tay và mắt phối hợp, và có cảm giác hoàn thành một việc nhỏ trước khi bắt đầu ngày. Nét chữ đẹp lên dần là phần thưởng thêm.
Người từng viết chữ đẹp thời đi học thường lấy lại nhanh, vì tay vẫn nhớ, chỉ cần vài tuần sửa lại những thói quen viết vội của mấy chục năm đi làm. Người viết xấu cả đời cũng không nên ngại: luyện chữ là chuyện của thứ tự và kiên nhẫn, không phải năng khiếu. Bắt đầu ở tuổi nào cũng có tiến bộ.
Chọn bút và giấy cho người mới
Dụng cụ phù hợp giúp tay đỡ mỏi và nét ra đều. Không cần đắt, chỉ cần đúng loại.
| Dụng cụ | Nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Bút | Bút máy ngòi mài thanh đậm hoặc bút luyện chữ thân to, cầm vừa tay | Ngòi tạo được nét thanh, nét đậm; thân to đỡ phải bóp chặt |
| Mực | Mực tím hoặc xanh đen, loại không cặn | Dễ nhìn trên giấy trắng, ít tắc ngòi |
| Giấy | Vở kẻ ô li to, giấy dày, không nhoè mực | Ô to giúp giữ chiều cao chữ, giấy dày không thấm qua mặt sau |
| Đệm tay | Một tờ giấy lót dưới bàn tay | Tránh mồ hôi tay làm ướt và nhoè chữ |
| Bàn ghế | Bàn cao ngang khuỷu tay khi ngồi, ghế có tựa | Tránh cúi cổ, gù lưng |
Nhiều người chọn vở ô li to dành cho học sinh tiểu học vì ô kẻ rõ, có dòng chuẩn để giữ chiều cao. Đừng ngại; đó là công cụ tốt nhất để luyện, bất kể tuổi. Khi đã đều tay, chuyển sang giấy kẻ dòng thường, rồi giấy trắng.
Tư thế ngồi và cách cầm bút
Ngồi thẳng lưng, hai chân đặt sàn. Ngực cách mép bàn khoảng một nắm tay, lưng tựa nhẹ ghế. Mắt cách mặt giấy khoảng một gang tay rưỡi trở lên; nếu phải cúi sát mới nhìn rõ thì nên đi khám mắt và đeo kính đúng độ.
Giấy đặt hơi nghiêng. Người viết tay phải đặt giấy nghiêng nhẹ về bên trái, tay trái giữ giấy. Người viết tay trái làm ngược lại. Giấy nghiêng giúp nét xiên đều và không phải vặn cổ tay.
Cầm bút bằng ba ngón. Ngón cái và ngón trỏ giữ hai bên thân bút, ngón giữa đỡ bên dưới, cách ngòi khoảng hai đốt ngón tay. Không nắm chặt; nếu đầu ngón tay trắng bệch là đang bóp quá mạnh.
Viết bằng cả cẳng tay, không chỉ bằng ngón. Cổ tay và cẳng tay di chuyển nhẹ theo dòng chữ, ngón tay chỉ điều khiển nét nhỏ. Viết bằng ngón tay cứng đờ thì chỉ vài dòng là mỏi.
Nghỉ mỗi hai mươi phút. Đặt bút, mở nắm bàn tay vài lần, xoay cổ tay, nhìn ra xa. Viết liền một tiếng không làm chữ đẹp nhanh hơn, chỉ làm tay mỏi và nét xấu đi ở cuối buổi.
Luyện nét trước, chữ sau: thứ tự các bài tập
Chữ viết đẹp được ghép từ những nét cơ bản đẹp. Bỏ qua bước luyện nét để viết chữ ngay là lý do phổ biến nhất khiến chữ mãi không đều:
- Nét thẳng đứng và nét ngang: viết kín một trang mỗi loại, giữ khoảng cách đều, nét thẳng không cong.
- Nét xiên: xiên phải, xiên trái, nghiêng đều một góc như nhau trên cả dòng.
- Nét móc: móc trên, móc dưới, móc hai đầu, đây là nền của rất nhiều chữ cái thường.
- Nét cong và nét khuyết: cong trái, cong phải, khuyết trên, khuyết dưới; tập chậm cho vòng tròn đều.
- Nét thanh nét đậm: khi đưa bút lên thì nhẹ tay cho nét mảnh, khi kéo bút xuống thì ấn nhẹ cho nét đậm. Tập trên các nét móc và nét cong.
- Sau khoảng hai tuần luyện nét, chuyển sang chữ cái thường theo nhóm nét giống nhau, rồi mới tới chữ hoa và dấu thanh.
Mỗi buổi chỉ nên tập hai, ba loại nét, mỗi loại vài dòng, viết chậm. Tốc độ sẽ tự đến sau khi nét đã đúng. Viết nhanh khi tay chưa quen chỉ lặp lại cái sai nhiều hơn.
Một phép thử nhỏ cho tuần đầu: sáng thứ Hai viết một dòng nét móc, sáng Chủ nhật viết lại một dòng như thế ngay bên dưới. Đặt hai dòng cạnh nhau, bạn sẽ thấy độ nghiêng và độ đều đã khác, dù mới chỉ một tuần.
Ba tháng luyện chữ: lộ trình mẫu giả định
Lộ trình cho người tập khoảng hai mươi phút mỗi ngày và một buổi trong tuần có người hướng dẫn hoặc tập cùng nhóm.
| Thời gian | Nội dung chính | Dấu hiệu đã ổn |
|---|---|---|
| Tuần 1 đến 2 | Tư thế, cầm bút, các nét cơ bản | Nét thẳng không cong, nét xiên đều góc |
| Tuần 3 đến 6 | Chữ cái thường theo nhóm nét, nét thanh nét đậm | Chữ cùng chiều cao, khoảng cách đều |
| Tuần 7 đến 9 | Chữ hoa, dấu thanh, ghép từ ngắn | Dấu đặt đúng chỗ, chữ hoa cân với chữ thường |
| Tuần 10 đến 12 | Chép câu, chép bài thơ ngắn, viết thiệp | Một trang đều nét từ đầu đến cuối |
Giữ trang tập đầu tiên và mỗi tháng viết lại cùng một câu ở trang mới. So bốn trang sau ba tháng là cách rõ nhất để thấy mình tiến bộ. Nhiều người thấy rõ thay đổi ở chiều cao chữ và độ nghiêng đều trước, rồi mới tới nét thanh nét đậm.
Năm cái sai hay gặp khi luyện chữ và cách sửa
Viết nhanh cho xong trang. Muốn nhanh thấy kết quả nên viết vội, nét lại xấu như cũ. Cách sửa: mỗi buổi chỉ đặt mục tiêu vài dòng, viết chậm, xong mỗi dòng nhìn lại một lần.
Bỏ qua luyện nét. Viết chữ ngay từ ngày đầu thì cái sai của nét được lặp lại trong mọi chữ. Hai tuần luyện nét đầu tiên tưởng chậm nhưng tiết kiệm nhiều tháng về sau.
Chữ to nhỏ không đều. Thường do không bám dòng kẻ. Dùng vở ô li to, nhìn kỹ dòng chuẩn, đếm số ô cho mỗi loại chữ: chữ thấp bao nhiêu ô, chữ có nét khuyết cao bao nhiêu ô.
Khoảng cách giữa các chữ lộn xộn. Có chữ dính sát, có chữ cách xa. Một mẹo đơn giản: khoảng cách giữa hai chữ bằng khoảng một chữ o. Viết xong một dòng, nhìn từ xa để thấy chỗ nào hở, chỗ nào dồn.
Đặt dấu thanh tuỳ tiện. Dấu đặt lệch, quá to hoặc quá xa làm cả chữ xấu đi. Dấu nên nhỏ, gọn, đặt đúng trên hoặc dưới nguyên âm chính, và viết sau khi xong cả chữ.
Tay run, mắt kém: luyện chữ vẫn được
Tay run nhẹ thường rõ hơn khi viết chậm và khi lo lắng. Một vài cách giúp: tì cả cẳng tay lên mặt bàn, chọn bút thân to, viết chữ cỡ to hơn trong ô li to, thở ra nhẹ trước mỗi dòng. Nhiều người thấy chữ to, chậm, đều vẫn đẹp và có nét riêng, không cần chữ nhỏ mới đẹp.
Mắt kém thì cần đủ ánh sáng: bàn gần cửa sổ ban ngày, đèn bàn chiếu từ phía đối diện tay viết để bóng tay không đổ lên chữ. Kính đọc cần đúng độ; nếu phải nheo mắt, cúi sát giấy, hãy đi đo lại kính.
Nếu tay run tăng dần, run cả khi để yên, chữ ngày càng nhỏ lại, hoặc khó cầm bút hơn hẳn so với vài tháng trước, nên đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân, không tự kết luận. Tê ngón tay về đêm, đau cổ tay lan lên cánh tay cũng là lý do để hỏi bác sĩ. Yếu đột ngột một bên tay, méo miệng, nói khó thì gọi 115 ngay.
Dùng chữ đẹp vào đời sống: mốc nhỏ giữ hứng thú
Luyện chữ mà không dùng thì dễ chán. Những việc sau biến chữ đẹp thành món quà và nếp nhà:
- Viết thiệp sinh nhật, thiệp mừng thọ, thiệp năm mới cho con cháu và bạn già.
- Chép những bài thơ, câu ca dao mình thích vào một cuốn sổ đẹp, đọc lại khi rảnh.
- Ghi sổ gia phả, sổ ngày giỗ của dòng họ bằng nét chữ cẩn thận để con cháu đọc rõ.
- Viết lời nhắn vào trang đầu cuốn sách tặng cháu, kèm ngày tháng và một lời dặn.
- Viết nhãn cho hũ gia vị, hộp đồ, khung ảnh trong nhà.
- Cùng nhóm luyện chữ làm một buổi trưng bày nhỏ ở nhà văn hoá dịp Tết.
Mốc nhỏ nhưng thật giúp việc luyện chữ có ý nghĩa. Một tấm thiệp viết tay được con cháu cất giữ nhiều năm đáng giá hơn cả cuốn vở luyện chữ dày.
Câu nói mẫu khi tặng thiệp tự viết: "Chữ ông mới luyện được mấy tháng, còn vụng, nhưng ông viết cho cháu từng chữ một." Người nhận thường quý chính sự vụng về chân thật ấy, và nhiều khi đó là lần đầu con cháu thấy nét chữ của ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Người viết xấu cả đời có luyện được chữ đẹp không?
Được. Luyện chữ dựa trên tư thế, cách cầm bút và thứ tự luyện nét, không dựa vào năng khiếu. Người viết xấu thường do quen viết vội. Viết chậm lại, tập đúng thứ tự vài tháng là thấy thay đổi rõ.
Mỗi ngày nên luyện bao lâu?
Khoảng hai mươi phút mỗi ngày, có thể chia hai lần sáng chiều. Đều đặn quan trọng hơn kéo dài. Ngồi viết liền hơn một tiếng dễ mỏi tay, mỏi cổ và chữ cuối buổi lại xấu đi.
Có cần mua bút máy đắt tiền không?
Không cần. Một cây bút máy ngòi mài thanh đậm loại phổ thông là đủ để luyện. Điều quan trọng là thân bút cầm vừa tay, ngòi trơn, mực ra đều. Bút đắt chỉ nên mua khi đã luyện đều tay và biết mình cần gì.
Học viết chữ đẹp ở đâu cho người cao tuổi?
Có thể hỏi lớp năng khiếu ở hội người cao tuổi, nhà văn hoá phường, xã, hoặc nhóm luyện chữ trong khu dân cư. Người tự học ở nhà nên có vở mẫu ô li và nhờ người biết chữ đẹp xem giúp vài lần đầu.
Luyện chữ có giúp đầu óc minh mẫn hơn không?
Viết chậm, chú ý từng nét là một việc đòi hỏi tập trung và phối hợp tay mắt, nhiều người thấy đầu óc lắng lại sau mỗi buổi. Không nên coi đây là cách chữa bệnh; nếu lo về trí nhớ, hãy đi khám.
Sau khi luyện chữ đẹp có nên học thư pháp bút lông không?
Nếu thích, thư pháp chữ Việt bằng bút lông là bước tiếp hợp lý, vì đã quen tư thế và cảm giác nét. Nên học với người hướng dẫn ở vài buổi đầu để nắm cách cầm bút lông và pha mực.