Với người cao tuổi, mảnh vườn là một buổi vận động trọn vẹn nếu biết chia việc: việc nặng như cuốc, xách nước, bê chậu làm ít và rải ra nhiều ngày, việc nhẹ như tỉa lá, nhổ cỏ, tưới làm hằng ngày, và luôn đổi tư thế sau mỗi mười lăm, hai mươi phút. Làm như vậy vườn vẫn xanh mà lưng, gối không phải trả giá.
Bài này nhìn việc vườn bằng con mắt của người vận động chứ không phải người trồng trọt: việc nào nặng, việc nào nhẹ, tư thế nào hại lưng, dụng cụ nào giúp đỡ cúi, giờ nào làm hợp với mùa nóng, mùa rét, và khi nào phải dừng. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, đau cột sống hay vừa mổ nên hỏi bác sĩ về mức việc nặng được phép làm.
Vì sao việc vườn đáng được coi là vận động
Một buổi sáng ngoài vườn có đủ kiểu cử động: đi lại giữa các luống, cúi xuống rồi đứng lên, xách bình tưới, với tay cắt cành, ngồi xổm nhổ cỏ. Cơ chân, cơ lưng, cơ tay và đôi bàn tay đều được dùng, lại dưới ánh sáng ban ngày và không khí thoáng. Nhiều nghiên cứu về người sống thọ ở các vùng nông thôn cho thấy họ hiếm khi "đi tập" mà vận động liên tục qua việc đồng, việc vườn cho tới tuổi rất cao.
Điều khác với phòng tập là việc vườn không có người hướng dẫn nhịp. Thấy cỏ mọc là cúi nhổ một mạch nửa buổi, thấy đất khô là xách nước liền mười chuyến. Người trẻ làm vậy không sao, người ngoài bảy mươi làm vậy thì chiều đau lưng, hôm sau gối cứng. Vấn đề không nằm ở việc vườn mà ở cách dồn việc.
Ví dụ giả định: ông Bảy 73 tuổi về quê sau nhiều năm ở phố, nhận lại mảnh vườn sau nhà. Tuần đầu ông cuốc liền ba buổi cho xong luống, đến cuối tuần lưng đau phải nằm. Con trai về, hai bố con ngồi lại chia việc ra cả tháng. Từ đó ông làm mỗi buổi một ít, vườn lên chậm hơn nhưng ông ra vườn được mỗi ngày.
Xếp việc vườn theo mức nặng nhẹ
Bảng dưới chia việc vườn quen thuộc theo mức gắng sức, để bạn rải việc nặng ra và giữ việc nhẹ làm hằng ngày.
| Mức | Việc | Cách làm cho vừa sức |
|---|---|---|
| Nhẹ, làm hằng ngày | Tưới bằng vòi, tỉa lá vàng, hái rau, ngắt ngọn, đi một vòng xem sâu | Làm thong thả, kết hợp đi lại; ngồi ghế thấp khi phải ở gần mặt đất |
| Vừa, cách ngày | Nhổ cỏ, xới nhẹ mặt luống, gieo hạt, buộc giàn, cắt tỉa cành thấp | Mười lăm, hai mươi phút một lần rồi đứng dậy duỗi lưng; dùng đệm quỳ |
| Nặng, vài lần mỗi tháng | Cuốc đất, trộn đất, bê bao phân, xách nước nhiều chuyến, thay chậu lớn | Chia nhỏ ra nhiều buổi, nhờ con cháu hoặc thuê người phần quá sức |
| Nên tránh tự làm | Trèo thang hái quả, chặt cành cao, khiêng chậu đá, phun thuốc | Để người trẻ làm; ông bà đứng dưới chỉ việc |
Một tuần vườn hợp sức thường có việc nhẹ mỗi sáng, việc vừa xen ngày, và việc nặng chỉ một buổi, làm khi người khoẻ nhất trong tuần. Có tuần không có việc nặng nào cũng không sao, vườn không vội.
Tư thế cúi, xách, cuốc đỡ hại lưng và gối
Cúi bằng gối, không bằng lưng. Khi nhặt đồ hay nhổ cỏ, khuỵu gối, giữ lưng tương đối thẳng thay vì gập cả người xuống. Nếu gối đau, ngồi ghế đẩu thấp hoặc quỳ một gối trên đệm mềm.
Không vặn người khi đang xách. Bê bao đất mà xoay người sang bên là lúc lưng dễ bị đau nhất. Muốn đổi hướng thì xoay cả bàn chân, không xoay eo.
Xách nước hai tay cân đối. Hai bình nhỏ hai tay nhẹ lưng hơn một bình to một tay. Tốt hơn nữa là kéo vòi dài hoặc đặt sẵn vài thùng nước ở đầu luống.
Cuốc ngắn hơi, không cuốc dồn. Nhát cuốc vừa phải, nghỉ sau mỗi vài phút, đổi tay cầm. Đất cứng thì tưới ẩm từ chiều hôm trước, sáng ra cuốc nhẹ hơn hẳn.
Đổi việc để đổi tư thế. Cúi nhổ cỏ một lúc thì đứng lên cắt tỉa, đi tưới. Đổi việc là cách nghỉ mà vườn vẫn tiến.
Đứng dậy từ từ sau khi cúi lâu. Ngồi xổm hay cúi lâu rồi bật dậy nhanh dễ làm choáng, tối sầm mắt. Chống tay vào gối hoặc ghế, đứng lên chậm, đứng yên vài giây cho đầu tỉnh rồi mới bước đi, nhất là khi vườn có bậc lên xuống.
Dụng cụ và cách bố trí vườn giúp đỡ cúi
Đầu tư một chút cho dụng cụ và bố trí là cách để làm vườn được lâu. Phần lớn những thứ dưới đây con cháu làm được trong một hai buổi.
- Luống nổi hoặc thùng trồng cao ngang hông: rau trồng trên cao thì đứng làm được, gần như không phải cúi.
- Ghế đẩu thấp có quai hoặc ghế làm vườn có tay vịn để ngồi nhổ cỏ, đứng dậy có chỗ chống.
- Đệm quỳ bằng xốp cho người quen quỳ, đỡ đau gối hơn quỳ trên đất.
- Dụng cụ cán dài: cào cán dài, kẹp nhặt rác, vòi tưới có cần dài để với tới chậu xa.
- Xe đẩy nhỏ chở đất, phân, chậu; tránh bê bằng tay.
- Lối đi giữa các luống bằng phẳng, rộng đủ, không có ống nước, cuộn dây vắt ngang.
- Găng tay vừa tay, mũ rộng vành, giày có đế bám thay cho dép lê.
Ở phố, vườn trên sân thượng hay ban công thì càng nên trồng trong thùng cao và để bình tưới nhỏ, vì phải lên xuống cầu thang. Mỗi lần mang đất lên tầng nên nhờ người khác, ông bà chỉ lo phần trồng và chăm.
Giờ làm vườn hợp mùa và hợp người
Mùa nóng, việc vườn nên làm từ sáng sớm tới khi nắng lên, và chiều muộn khi đã dịu. Giữa trưa ngoài vườn là lúc cơ thể người cao tuổi khó toả nhiệt nhất, dễ mất nước mà không thấy khát. Mang theo nước uống, đội mũ, và vào bóng râm ngay khi thấy chóng mặt hay mặt nóng bừng.
Mùa rét, đợi nắng lên mới ra vườn, mặc ấm và giữ ấm tay chân. Đất lạnh và cứng thì đừng cuốc, để dành việc xới cho hôm ấm hơn. Mùa nồm, lối đi trơn nên đi chậm, và hạn chế bê vác vì một cú trượt khi tay đang bận sẽ khó đỡ.
Về người: sau bữa ăn no một lúc mới ra vườn làm việc nặng, tránh cúi lâu ngay sau khi ăn. Buổi nào thấy người uể oải, ngủ không ngon thì chỉ làm việc nhẹ. Người có bệnh nền nên nhớ uống thuốc đúng giờ theo đơn trước khi ra vườn, không vì mải việc mà quên.
Câu nói mẫu và cách chia việc với con cháu
Nhiều ông bà ngại nhờ, ôm hết việc vườn rồi tự làm quá sức. Nhiều con cháu thì lo quá, bảo bố mẹ "thôi đừng làm nữa". Cả hai đều không giúp được gì. Cách tốt hơn là chia việc theo bảng nặng nhẹ ở trên: ông bà giữ việc nhẹ và vừa, con cháu nhận việc nặng theo lịch, có khi cuối tuần một lần.
Ông bà nói: "Bố vẫn làm vườn mỗi sáng, nhưng bao đất thì để con bê, cuối tuần con về cuốc giúp bố hai luống." Con cháu nói: "Con lắp cho bố cái vòi dài với hai thùng trồng cao, bố đứng làm cho đỡ cúi." Lời nói cụ thể giúp hai bên làm được việc thay vì chỉ lo cho nhau.
Với cháu nhỏ, mảnh vườn còn là chỗ ông bà dạy cháu gieo hạt, tưới cây. Cháu xách bình nhỏ, ông bà chỉ việc. Đó cũng là cách vận động nhẹ mà có niềm vui đi kèm, và cháu lớn lên nhớ mãi những buổi sáng ngoài vườn cùng ông bà.
Một tuần vườn mẫu cho người khoảng bảy mươi
Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho một mảnh vườn nhỏ sau nhà hoặc vài thùng rau trên sân thượng. Mỗi nhà một khác; điều đáng lấy là cách rải việc.
| Ngày | Buổi sáng | Buổi chiều |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Tưới, hái rau, đi một vòng xem sâu | Nghỉ vườn, đi dạo hoặc sang nhà hàng xóm |
| Thứ Ba | Nhổ cỏ một luống, ngồi ghế đẩu, đứng dậy duỗi lưng giữa chừng | Tưới nhẹ khi trời dịu |
| Thứ Tư | Tưới, buộc lại giàn mướp, tỉa lá vàng | Nghỉ |
| Thứ Năm | Xới nhẹ mặt luống, gieo một khay hạt | Tưới |
| Thứ Sáu | Tưới, hái, chia rau cho hàng xóm | Nghỉ, chuẩn bị dụng cụ cho cuối tuần |
| Thứ Bảy | Việc nặng duy nhất trong tuần: trộn đất, thay chậu, có con cháu cùng làm | Nghỉ hẳn |
| Chủ nhật | Chỉ tưới và ngắm vườn | Ngồi với cháu ngoài vườn, chỉ cháu tên cây |
Nhìn vào lịch sẽ thấy ngày nào cũng có mặt ở vườn, nhưng chỉ một buổi trong tuần là thật sự nặng, và buổi đó có người cùng làm. Việc nhẹ hằng ngày giữ cho cơ thể quen cử động; việc nặng thưa ra giúp lưng, gối có thời gian hồi lại. Tuần nào trời mưa nhiều, mất buổi nào thì bỏ buổi đó, không dồn sang hôm sau cho đủ.
Người ở quê có vườn rộng hơn thì giữ nguyên nhịp, chỉ khoanh một phần vườn cho mình chăm, phần còn lại để cây lâu năm hoặc nhờ người làm theo mùa.
Khi nào gặp bác sĩ, khi nào dừng ngay
Việc vườn quen tay nên người ta hay làm quá mà không để ý. Hãy dừng và hỏi bác sĩ khi:
- Đau lưng lan xuống chân, tê bì chân sau khi bê vác, hoặc đau lưng kéo dài quá vài ngày.
- Đầu gối sưng, nóng sau những buổi ngồi xổm, quỳ lâu.
- Hay chóng mặt khi đứng dậy sau lúc cúi lâu: dừng việc cúi, đi khám để được dặn cách làm.
- Đang làm thấy đau thắt ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, tim đập loạn: dừng hẳn, vào chỗ mát ngồi nghỉ, báo người nhà.
- Yếu hay tê một bên người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã đập đầu ngoài vườn: gọi 115 ngay.
- Bị gai, dụng cụ cắt sâu mà vết thương sưng đỏ, đau tăng: đi khám, nhất là người có bệnh đường huyết.
Người làm vườn một mình nên mang điện thoại trong túi và để người nhà biết mình đang ở vườn. Mảnh vườn sau nhà có khi chỉ cách vài bước, nhưng ngã xuống luống rau thì người trong nhà không nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi làm vườn mỗi ngày bao lâu là vừa?
Không có con số chung. Nhiều người thấy vừa khi làm việc nhẹ mỗi buổi sáng, đổi tư thế sau mỗi mười lăm hai mươi phút, và dừng khi còn muốn làm thêm. Việc nặng thì dồn ra vài buổi mỗi tháng.
Làm vườn có thay được việc đi bộ không?
Làm vườn dùng nhiều kiểu cử động nhưng thường không giữ nhịp đi liên tục. Nhiều người kết hợp: sáng làm vườn, chiều đi bộ thong thả. Người có bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ cách kết hợp.
Đau gối thì có nên làm vườn nữa không?
Thường vẫn làm được nếu tránh ngồi xổm, quỳ lâu và bê nặng. Trồng thùng cao, ngồi ghế đẩu, dùng dụng cụ cán dài. Gối sưng nóng hay đau kéo dài thì nên đi khám trước khi tiếp tục.
Ở chung cư không có vườn thì sao?
Vài thùng rau ở ban công, chậu cây trong nhà hoặc nhận chăm một góc vườn chung của tổ dân phố cũng cho cơ hội đi lại, cúi, tưới mỗi ngày. Giữ bình tưới nhỏ để không xách nặng.
Có nên tự phun thuốc trừ sâu cho vườn nhà?
Không nên tự phun, vì hoá chất có thể ảnh hưởng hô hấp, mắt và da. Ưu tiên bắt sâu bằng tay, tỉa lá bệnh. Nếu buộc phải dùng, để người trẻ làm và đọc kỹ hướng dẫn an toàn.
Con cháu nên giúp gì để bố mẹ làm vườn lâu dài?
Làm luống nổi, lắp vòi dài, sắm ghế đẩu và đệm quỳ, nhận phần việc nặng theo lịch. Quan trọng là để bố mẹ giữ quyền quyết mảnh vườn, không giành làm hết hoặc cấm đoán.