Người cao tuổi không cần phòng tập để vận động: cầu thang trong nhà, một chiếc ghế chắc chân và vài việc nhà quen tay đã đủ làm thành những lượt vận động nhỏ rải trong ngày, miễn là đi có tay vịn, ghế không trượt, và tăng dần theo tuần chứ không dồn vào một buổi. Cái lợi lớn nhất của cách này là không phụ thuộc thời tiết hay người đưa đón.
Bài này chỉ cách cài lượt lên xuống cầu thang và đứng lên ngồi xuống vào nhịp sinh hoạt sẵn có, làm cho căn nhà an toàn hơn trước khi tăng số lượt, và đọc những dấu hiệu cho thấy nên dừng. Người có bệnh tim mạch, phổi, đau khớp gối nặng hoặc vừa mổ nên hỏi bác sĩ trước khi dùng cầu thang làm bài vận động.
Vì sao việc nhỏ trong nhà lại đáng kể
Nhiều người cao tuổi nghĩ vận động phải là "đi tập": mặc đồ thể thao, ra sân, theo nhạc. Ngày nào không đi được là coi như ngày nghỉ. Trong khi đó, một ngày có ba bốn lần đi lên tầng hai lấy đồ, hơn chục lần đứng dậy khỏi ghế mà không vịn bàn, vài lần cúi nhặt đồ đúng tư thế, cộng lại là một lượng vận động không nhỏ.
Nhiều nghiên cứu về người cao tuổi khoẻ mạnh cho thấy điểm chung của họ không nằm ở một môn tập cụ thể mà ở việc cơ thể được dùng đều đặn suốt ngày. Đôi chân đứng lên ngồi xuống được dễ dàng là thứ giúp người ta tự đi vệ sinh, tự ra chợ, tự lên xe buýt. Giữ được việc đó là giữ được sự tự chủ.
Ví dụ giả định: bà Hạnh 74 tuổi sống ở nhà ống ba tầng cùng con. Trước đây bà ở hẳn tầng một cho đỡ leo. Sau một mùa đông ít đi lại, bà thấy đứng dậy khỏi ghế thấp phải chống hai tay. Bà bắt đầu mỗi ngày tự lên tầng hai tưới cây hai lần, dần lên ba lần. Ba tháng sau, việc đứng dậy nhẹ hơn hẳn, và bà lại tự lên sân thượng phơi đồ.
Làm nhà an toàn trước khi tăng số lượt
Trước khi coi cầu thang là bài vận động, hãy đi một vòng nhà với con cháu và kiểm những điểm sau. Phần lớn sửa được trong một buổi cuối tuần.
- Tay vịn chắc, có ở ít nhất một bên, tốt nhất cả hai bên; nắm chắc vừa tay, không lung lay.
- Đủ sáng ở cả đầu và cuối cầu thang, có công tắc ở cả hai đầu hoặc đèn cảm ứng; ban đêm có đèn ngủ nhỏ soi bậc.
- Mép bậc dễ nhìn: bậc tối màu khó phân biệt thì dán dải chống trơn màu sáng ở mép.
- Không để đồ trên bậc: dép, túi, chậu cây, chồng sách là thứ hay gây vấp nhất.
- Ghế dùng để tập đứng ngồi: chân chắc, có tựa lưng, không bánh xe, đặt sát tường để không trượt ra sau.
- Giày dép trong nhà: dép có quai hậu, đế cao su; không đi tất trơn lên cầu thang gỗ hoặc đá.
Nhiều gia đình chỉ nghĩ tới tay vịn khi đã có người trượt chân. Làm trước một chút thì ông bà yên tâm vận động hơn, con cháu cũng bớt lo khi đi vắng.
Cài lượt cầu thang và đứng ngồi vào nhịp ngày
Thay vì đặt "giờ tập", gắn vận động vào những việc vốn đã làm. Dưới đây là cách cài dần trong bốn tuần, mỗi tuần chỉ thêm một chút.
- Tuần một: mỗi lần ngồi xem tivi, đến quảng cáo thì đứng dậy ngồi xuống vài lần. Đứng dậy bằng sức chân, chỉ chạm tay vào thành ghế khi cần. Ngồi xuống chậm, không thả phịch.
- Tuần hai: thêm một lượt cầu thang buổi sáng và một lượt buổi chiều. Lên chậm, tay vịn, đặt cả bàn chân lên bậc; xuống còn chậm hơn lên, mắt nhìn bậc.
- Tuần ba: chia việc nhà thành nhiều chuyến. Thay vì mang hết đồ lên một lần, mang làm hai ba chuyến nhẹ. Gấp quần áo đứng ở bàn cao thay vì ngồi.
- Tuần bốn: tự đặt một con số vừa sức. Ví dụ giả định: ba lượt cầu thang mỗi buổi, mười lần đứng ngồi trước mỗi bữa ăn. Thấy nhẹ thì tuần sau mới thêm.
- Ghi lại bằng một dấu tích nhỏ trên tờ giấy dán tủ lạnh, không cần đếm chi tiết. Nhìn chuỗi dấu tích dài cũng là một niềm vui.
Nguyên tắc là lượt nhỏ, nhiều lần, rải đều. Mười lần đứng ngồi chia ra ba bữa nhẹ nhàng hơn và an toàn hơn ba mươi lần làm liền một lúc.
Theo chặng tuổi: mỗi chặng làm thế nào cho vừa
Tuổi trên giấy không nói hết sức khoẻ, nhưng có thể dùng làm điểm khởi đầu để bàn với gia đình và bác sĩ.
| Chặng | Cầu thang | Đứng lên ngồi xuống |
|---|---|---|
| Khoảng 60–70, còn khoẻ | Lên xuống vài lượt mỗi buổi, một tay vịn nhẹ; có thể đi bộ lên thay vì chờ thang máy ở chung cư vài tầng | Ghế cao vừa, khoanh tay trước ngực nếu vững; làm chậm, đều |
| Khoảng 70–80 | Một hai lượt mỗi buổi, luôn có tay vịn; nghỉ ở chiếu nghỉ nếu cần | Ghế có tay vịn, chạm nhẹ tay khi cần; đứng lên rồi đứng yên vài giây mới bước |
| Trên 80 hoặc vừa ốm dậy | Chỉ khi bác sĩ đồng ý; có người đi kèm phía dưới khi xuống | Ghế cao hơn bình thường, có tay vịn; làm ít lần, nghỉ giữa các lần |
Mức trong bảng chỉ là gợi ý ban đầu. Người 82 tuổi vẫn leo bốn tầng mỗi ngày không phải hiếm, người 65 tuổi vừa mổ khớp thì cần đi chậm hơn nhiều. Sức hiện tại của bạn, không phải con số tuổi, mới là thước đo.
Những cái sai hay gặp khi lên xuống và đứng ngồi
Xuống cầu thang vội. Phần lớn cú ngã ở cầu thang xảy ra lúc đi xuống, khi mắt nhìn phía trước thay vì nhìn bậc. Xuống chậm, tay luôn trên tay vịn, mắt nhìn bậc kế tiếp.
Vừa đi vừa xách nặng hai tay. Hai tay bận thì không còn tay nào để vịn. Đồ nặng nên để con cháu mang hoặc chia nhỏ, luôn chừa một tay cho tay vịn.
Đứng dậy rồi đi ngay. Đứng dậy đột ngột sau khi ngồi lâu dễ choáng. Đứng yên vài giây, thấy vững mới bước. Buổi sáng mới ngủ dậy càng cần làm chậm.
Ngồi ghế quá thấp, quá mềm. Ghế sofa lún sâu làm việc đứng dậy khó gấp đôi và dễ đổ người về trước. Chọn ghế cao vừa, mặt ghế chắc.
Cố cho đủ số. Có ngày mệt, trời nồm, khớp mỏi thì giảm số lượt, không có gì phải áy náy. Thói quen bền là thói quen biết co giãn.
Phép thử nhỏ trong một tuần để biết mình đang ở đâu
Không cần máy móc hay ai chấm điểm, bạn có thể tự quan sát vài việc trong một tuần để biết sức chân của mình hiện tại ra sao, rồi so lại sau một hai tháng. Thứ nhất, đứng dậy khỏi chiếc ghế ăn quen thuộc có cần chống tay không. Thứ hai, lên hết một tầng cầu thang có phải dừng giữa chừng không. Thứ ba, sau khi lên tới nơi có còn nói được một câu dài mà không hụt hơi không.
Ghi lại câu trả lời bằng chữ đơn giản: "đứng dậy cần một tay", "lên một tầng dừng một lần", "nói được". Không cần đếm giây. Sau một hai tháng làm đều theo cách ở trên, ghi lại lần nữa. Nhiều người thấy rõ sự khác biệt: từ chống hai tay xuống chống một tay, từ dừng giữa cầu thang xuống lên một mạch.
Ngược lại, nếu sau vài tuần mà mọi thứ khó hơn trước, hụt hơi nhiều hơn với cùng số bậc, hoặc chân sưng phù về chiều, thì đó không phải lúc để cố thêm mà là lúc nên đi khám. Phép thử nhỏ này cũng là thông tin hữu ích để kể với bác sĩ thay vì nói chung chung "dạo này yếu chân".
Câu nói giữa ông bà và con cháu quanh chuyện cầu thang
Trong nhiều nhà, cầu thang là chỗ dễ nảy sinh chuyện. Con cháu thương nên muốn ông bà ở hẳn tầng một, đồ gì cũng mang xuống tận tay. Ông bà thì thấy mình bị giữ trong một tầng nhà, dần dà ngại đi lại. Cả hai bên đều có lý, nên nói rõ với nhau thì dễ hơn đoán ý.
Ông bà nói thẳng mong muốn của mình: "Mẹ muốn tự lên tầng hai mỗi ngày để giữ chân. Các con lắp giúp tay vịn chắc và cái đèn ở chiếu nghỉ là mẹ yên tâm." Câu này vừa nói được mong muốn, vừa giao cho con một việc cụ thể để con thấy mình đang giúp. Con cháu đáp lại bằng một việc cụ thể: "Con để cái giỏ nhỏ ở chân cầu thang, mẹ cứ bỏ đồ nhẹ vào mang lên, đồ nặng để con."
Khi ông bà lỡ trượt chân một lần nhẹ, đừng vội cấm hẳn. Ngồi lại xem vì sao: thiếu sáng, đi vội, dép trơn hay xách nặng. Sửa đúng nguyên nhân thì giữ được cả an toàn lẫn sự tự chủ, còn cấm hẳn thì chỉ đẩy nỗi lo sang một chỗ khác.
Khi nào hỏi bác sĩ, khi nào phải dừng ngay
Người có bệnh tim mạch, bệnh phổi, huyết áp chưa ổn, đau khớp gối hay háng nặng, hoặc vừa mổ nên hỏi bác sĩ trước khi đưa cầu thang vào thành bài vận động hằng ngày. Khi đi khám, con cháu hoặc chính ông bà có thể hỏi ngắn gọn: "Nhà có ba tầng, định mỗi ngày lên xuống vài lượt để giữ chân, bác sĩ thấy mức đó được không?". Bác sĩ sẽ cho biết mức nào hợp với tình trạng hiện tại.
Dừng ngay và ngồi xuống bậc gần nhất nếu đang leo mà thấy đau thắt ngực, khó thở bất thường, choáng váng, hoa mắt, tim đập loạn. Thấy yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, hoặc bị ngã đập đầu trên cầu thang thì gọi 115 ngay, kể cả khi lúc đó thấy vẫn tỉnh.
Đau gối kéo dài vài ngày sau khi tăng lượt cầu thang, gối sưng nóng, hoặc thấy hụt hơi nhiều hơn trước với cùng số bậc cũng là lý do để đi khám sớm, đừng tự chịu đựng rồi bỏ hẳn vận động.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi leo cầu thang mỗi ngày có hại gối không?
Với nhiều người, lên xuống chậm, có tay vịn, số lượt vừa phải là cách giữ chân tốt. Người đã đau gối nhiều hoặc có bệnh khớp nên hỏi bác sĩ trước, và chú ý lúc đi xuống vì gối chịu lực nhiều hơn.
Đứng lên ngồi xuống bao nhiêu lần một ngày là đủ?
Không có con số chung. Bắt đầu với số lần làm được nhẹ nhàng, chia ra nhiều lúc trong ngày, tuần sau thêm một chút nếu thấy ổn. Người có bệnh nền nên bàn mức cụ thể với bác sĩ.
Nhà không có cầu thang thì thay bằng gì?
Có thể dùng việc đứng lên ngồi xuống khỏi ghế, đi lại trong nhà sau mỗi lần ngồi lâu, kiễng gót khi đứng rửa bát có tay bám thành bồn. Ra ngoài thì đi bộ lên vài bậc thềm ở nhà văn hoá hoặc chợ.
Ở chung cư có nên đi bộ cầu thang thay thang máy?
Người còn khoẻ có thể đi bộ lên một hai tầng rồi mới bấm thang máy, tăng dần. Cầu thang thoát hiểm thường vắng và thiếu sáng, nên đi khi có người biết và mang theo điện thoại.
Con cháu nên giúp gì để ông bà vận động trong nhà an toàn?
Lắp tay vịn chắc, đủ đèn, dọn đồ khỏi bậc, chọn ghế cao vừa có tựa lưng. Quan trọng không kém là khen và khuyến khích, không giành làm hết mọi việc, vì việc nhà chính là vận động của ông bà.