Nhóm trồng rau chung của người cao tuổi giữ được lâu khi ngay từ đầu đã nói rõ bốn chuyện: ai trồng luống nào, ai tưới ngày nào, rau thu hoạch chia ra sao, và tiền giống, phân, đất góp thế nào. Việc nặng như bê đất, vác bao phân để người khoẻ hơn hoặc con cháu làm, người yếu sức nhận việc nhẹ như gieo hạt, nhặt cỏ, ghi sổ. Vườn là cái cớ để gặp nhau mỗi ngày, rau chỉ là phần thưởng.
Bài này dành cho các ông bà muốn cùng nhau làm một khoảnh vườn trên sân thượng chung cư, trong khoảng đất trống của tổ dân phố, hay góc vườn của một nhà rộng. Phần dưới gồm cách chọn đất và xin phép, luật chia luống, lịch tưới theo tuần, cách chia rau, giữ quỹ, phân công theo sức và những lưu ý về sức khoẻ khi làm vườn ngoài trời.
Vì sao vườn chung hợp với bạn già
Bà Tám 73 tuổi sống ở tầng năm một khu chung cư cũ. Từ ngày theo con lên phố, bà nhớ mảnh vườn ở quê đến mất ngủ. Một hôm bà thấy mấy ông bà khác mang chậu lên sân thượng trồng hành. Bà xin góp một chậu, rồi hai chậu. Sau một mùa, sân thượng có mười hai thùng xốp rau, sáu ông bà sáng nào cũng lên tưới, ngồi uống trà ở góc có mái che rồi mới xuống.
Vườn chung đem lại nhiều thứ cùng lúc: một việc tay chân nhẹ mỗi ngày, ánh nắng sớm, một lý do để ra khỏi căn hộ, và nhất là những người bạn cùng chung niềm vui. Khác với nhóm tập hay nhóm hát chỉ gặp theo giờ, vườn rau cần người chăm mỗi ngày, nên các ông bà gặp nhau thường xuyên hơn, biết tin nhau nhanh hơn.
Vườn chung cũng là nơi người cao tuổi được làm thầy. Ai ở quê lâu năm biết gieo hạt đúng mùa, ai biết ủ phân từ vỏ rau, ai biết trị sâu bằng cách bắt tay. Người trẻ trong khu đi ngang thường dừng lại hỏi, và cuộc trò chuyện giữa các thế hệ bắt đầu từ một luống cải.
Chọn chỗ và xin phép trước khi làm
Vườn chung trên đất chung luôn cần sự đồng ý của người quản lý chỗ đó. Bỏ qua bước này là cách nhanh nhất để vườn bị dỡ sau vài tháng.
- Xác định chỗ định trồng thuộc ai quản lý: ban quản lý chung cư, tổ dân phố, hay nhà riêng của một thành viên.
- Hỏi ý kiến ban quản lý hoặc tổ trưởng, nói rõ trồng bằng thùng chậu, không đục phá, giữ vệ sinh, không làm thấm dột.
- Với sân thượng, hỏi kỹ về sức chịu tải và chống thấm; đặt thùng chậu sát tường chịu lực, không dồn một chỗ.
- Kiểm tra nguồn nước gần, lối lên có cầu thang an toàn hay thang máy, có tay vịn không.
- Lập một tờ thoả thuận ngắn ghi tên thành viên, quy định giữ vệ sinh, giờ làm vườn, cách xử lý rác.
- Mời tổ trưởng hoặc người đại diện ban quản lý tới xem buổi khai vườn, để họ thấy nhóm làm nghiêm túc.
Khi có sự đồng ý rõ ràng, vườn được bảo vệ khi có người phàn nàn. Những vườn tự phát không xin phép thường vướng chuyện nước rỉ xuống nhà dưới hay mùi phân ủ, và các ông bà phải dọn đi trong buồn bực.
Ba cách chia luống và chọn cách nào
Mỗi nhóm có thể chọn một cách chia hoặc kết hợp. Điều quan trọng là thống nhất trước khi gieo hạt đầu tiên.
| Cách chia | Làm thế nào | Hợp với nhóm nào | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Luống riêng từng người | Mỗi người một hai thùng hay một luống, tự chọn rau, tự hưởng | Nhóm mới lập, người thích tự chủ | Vẫn cần lịch tưới chung khi có người vắng |
| Vườn chung hoàn toàn | Cả nhóm trồng chung, thu hoạch chia đều | Nhóm thân, ít người | Cần sổ ghi công và cách chia rõ ràng |
| Kết hợp | Mỗi người một luống riêng, cộng thêm luống chung cho rau gia vị, rau dễ trồng | Nhóm đông, thành viên khác sức | Luống chung cần người phụ trách theo tháng |
| Theo mùa | Mỗi mùa cả nhóm chọn vài loại rau, chia việc theo loại | Nhóm có người giỏi kỹ thuật | Người chọn rau nên hỏi ý cả nhóm |
Nhiều nhóm bắt đầu bằng luống riêng cho dễ, rồi sau một hai mùa, khi đã quen tính nhau, mới thêm luống chung. Cách đi từng bước giúp tránh chuyện người làm nhiều thấy thiệt, người làm ít thấy ngại.
Lịch tưới và chăm vườn theo tuần
Lịch dưới là mẫu cho nhóm sáu người, mỗi người nhận một ngày chính, có người thay khi vắng. Giờ tưới tránh nắng gắt.
| Ngày | Người tưới chính | Người thay | Việc kèm theo |
|---|---|---|---|
| Thứ hai | Bà Tám | Ông Chín | Nhặt cỏ luống chung |
| Thứ ba | Ông Chín | Bà Hai | Xem sâu, bắt tay |
| Thứ tư | Bà Hai | Bà Út | Ghi sổ rau đã thu |
| Thứ năm | Bà Út | Ông Tư | Xới nhẹ quanh gốc |
| Thứ sáu | Ông Tư | Bà Năm | Dọn rác, gom lá ủ phân |
| Thứ bảy | Bà Năm | Bà Tám | Kiểm vòi nước, dụng cụ |
| Chủ nhật | Cả nhóm | Ai rảnh | Gieo trồng mới, ngồi uống trà, bàn việc tuần sau |
Tên trong bảng là ví dụ giả định. Lịch nên dán ở góc vườn bằng chữ to, và có nhóm nhắn tin chung để ai ốm, ai về quê thì báo người thay. Tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh lúc nắng đứng bóng.
Chia rau và giữ quỹ cho êm
Rau luống riêng thuộc người trồng. Người khác không tự hái, kể cả khi thấy rau sắp già. Muốn xin thì hỏi trước, chủ luống thường vui vẻ cho.
Rau luống chung chia theo ngày thu. Người tưới chính hôm đó hái, chia đều các phần, ai qua lấy phần mình. Ghi vào sổ để ai vắng lâu cũng biết mình đã nhận gì.
Quỹ nhỏ cho giống, phân, đất, dụng cụ. Các khoản cấu thành gồm hạt giống, đất trồng, phân hữu cơ, thùng chậu, vòi tưới. Mức góp nhỏ, đều nhau, có người giữ, có người cùng xem sổ, báo cáo mỗi mùa một lần.
Ai góp công nhiều không cần góp tiền nhiều. Người khoẻ hay bê vác, người khéo tay đóng giàn, người biết ủ phân, công sức ấy cũng là đóng góp. Nhóm nên nói rõ điều này để không ai thấy thiệt.
Rau dư thì mang tặng. Nhiều nhóm mang rau dư tặng nhà bảo vệ, cô lao công, người già sống một mình trong khu. Việc tặng rau làm vườn được cả khu quý mến.
Khi có va chạm trong vườn chung
Vườn nhỏ, người đông, va chạm là chuyện khó tránh. Hay gặp nhất là chuyện nước: người tưới nhiều làm nước tràn sang luống bên, người tưới ít bị chê làm chết rau. Tiếp theo là chuyện chỗ: luống nào nắng tốt, luống nào khuất gió, ai được chọn trước. Rồi chuyện hái nhầm, hái hộ, mượn dụng cụ không trả.
Cách xử lý êm nhất là đưa mọi chuyện về luật chung đã ghi từ đầu, không phân xử theo cảm tình. Chỗ luống nắng tốt thì bốc thăm mỗi năm một lần hoặc luân phiên theo mùa. Dụng cụ chung có chỗ để cố định, dùng xong trả về đúng chỗ. Chuyện hái nhầm thì người hái nhầm xin lỗi, lần sau trả lại bằng rau của mình.
Khi hai người có điều không vui, đừng nói chuyện ấy trong lúc cả nhóm đang làm. Trưởng nhóm mời hai người ngồi riêng uống trà vào chiều mát, để mỗi người nói hết rồi cùng tìm cách. Câu mở đầu dễ nghe: "Hai bà đều chăm vườn nhất nhóm, vì thế mới có chuyện, giờ mình tính sao cho cả hai cùng yên." Ở tuổi này, giữ được người bạn quan trọng hơn thắng một trận cãi về luống cải.
Mở vườn cho con cháu và hàng xóm
Vườn chung đẹp nhất khi không chỉ là chỗ của người già. Mỗi tháng có thể chọn một sáng chủ nhật mời cháu nhỏ trong khu lên gieo hạt, tưới rau. Trẻ con thích thú khi thấy hạt nảy mầm, các ông bà vui khi có người để kể chuyện quê, và cha mẹ chúng cũng nhờ đó mà biết mặt hàng xóm.
Người trẻ trong khu còn giúp được những việc ông bà ngại làm: khiêng đất, đóng giàn, sửa vòi nước, chụp ảnh vườn qua từng mùa. Đổi lại, họ được nhận rau sạch và được học cách trồng từ người có kinh nghiệm. Sự trao đổi qua lại ấy khiến vườn chung được cả khu bảo vệ, không ai muốn dỡ một nơi mà con mình hay lên chơi.
Cuối mỗi mùa, nhiều nhóm tổ chức một bữa nhỏ ngay ở góc vườn: nấu một nồi canh rau vừa hái, mời tổ trưởng, ban quản lý, vài nhà hàng xóm. Một bữa như vậy là lời cảm ơn đến những người đã cho phép vườn tồn tại, và là dịp để rủ thêm người tham gia mùa sau.
Phân việc theo sức và những lưu ý sức khoẻ khi làm vườn
Làm vườn là vận động nhẹ, nhưng có vài việc dễ gây đau lưng, ngã hay say nắng nếu không cẩn thận.
- Việc nặng như bê bao đất, vác bình nước đầy, khiêng thùng chậu để người khoẻ hơn hoặc con cháu làm. Người cao tuổi không nên tự nâng vật nặng quá sức.
- Dùng thùng chậu cao ngang hông hoặc kê bục để khỏi phải cúi gập lâu; ngồi ghế thấp khi nhặt cỏ thay vì ngồi xổm.
- Đội mũ rộng vành, mặc áo dài tay mỏng, uống nước đủ, không làm vườn giữa trưa nắng.
- Đeo găng tay khi xới đất, ủ phân; rửa tay sạch sau khi làm.
- Sàn sân thượng ướt rất trơn: đi dép có đế bám, lau khô chỗ đọng nước, giữ lối đi gọn.
- Người có bệnh nền về tim mạch, huyết áp, khớp nên hỏi bác sĩ về mức làm vườn phù hợp; thấy chóng mặt, mệt khác thường thì ngừng và vào chỗ mát nghỉ.
- Bị ngã đập đầu, đau ngực, khó thở, yếu nửa người, nói khó thì gọi 115 ngay.
Một hộp dụng cụ nhỏ ở góc vườn gồm găng tay, băng dán, khăn sạch, nước uống, và tờ giấy ghi số người nhà của từng thành viên giúp nhóm xử lý nhanh những chuyện nhỏ và biết gọi ai khi có chuyện lớn.
Câu hỏi thường gặp
Muốn lập vườn rau chung trên sân thượng chung cư cần làm gì trước?
Hỏi ý kiến ban quản lý, nói rõ trồng bằng thùng chậu, không đục phá, có chống thấm, giữ vệ sinh. Kiểm tra sức chịu tải, nguồn nước và lối lên an toàn trước khi mang đất lên.
Nhóm trồng rau chung bao nhiêu người là vừa?
Năm đến mười người là vừa để mỗi người có một ngày tưới chính và có người thay. Đông hơn thì nên chia thành hai tổ, mỗi tổ phụ trách một khu vườn.
Chia rau trong vườn chung thế nào cho công bằng?
Rau luống riêng thuộc người trồng. Rau luống chung thì người tưới chính hôm đó hái, chia đều, ghi sổ. Ai góp nhiều công hơn có thể được ưu tiên chọn phần trước, miễn cả nhóm đã thống nhất từ đầu.
Người đau lưng, đau gối có tham gia vườn chung được không?
Được, nếu nhận việc nhẹ như gieo hạt, tưới bằng vòi, ghi sổ, nhặt sâu ở thùng chậu cao. Tránh cúi gập lâu, ngồi xổm hay nâng vật nặng, và hỏi bác sĩ nếu đang điều trị.
Có nên dùng thuốc trừ sâu trong vườn chung không?
Nhiều nhóm thống nhất không dùng, chỉ bắt sâu bằng tay, che lưới, trồng xen cây có mùi. Nếu ai muốn dùng gì trên luống chung thì phải hỏi cả nhóm trước, vì rau ấy nhiều nhà cùng ăn.
Làm vườn ngoài trời mùa nóng cần lưu ý gì?
Làm vào sáng sớm hoặc chiều mát, đội mũ rộng vành, uống nước đủ, nghỉ trong bóng râm. Chóng mặt, buồn nôn, mệt lả thì vào chỗ mát nghỉ ngay; không đỡ hoặc có dấu hiệu nặng thì gọi 115.