Dưỡng sinh theo nhóm hợp với người cao tuổi vì động tác chậm, đi cùng nhịp thở, làm được cả khi đứng lẫn khi ngồi, và mỗi người tự điều chỉnh biên độ theo sức mình; điều cần nhất ở buổi đầu là thở thoải mái, không nín, không cố uốn người cho giống người tập lâu năm. Giá trị của nhóm nằm ở nhịp đều đặn mỗi sáng và những người cùng tập.
Bài này không dạy một bài dưỡng sinh cụ thể. Bài nói về cái phần ít ai nói: một buổi sinh hoạt nhóm diễn ra thế nào, người mới nên chuẩn bị gì, thở chậm sao cho dễ chịu, những hiểu lầm hay gặp, cách giữ nếp tập qua nhiều năm và lúc nào cần hỏi bác sĩ. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đổi mức vận động.
Một buổi sáng ở nhóm dưỡng sinh trông như thế nào
Ở nhiều phường, xã, nhóm dưỡng sinh thường tập từ lúc trời vừa sáng, dưới mái hiên nhà văn hoá, trong sân đình hoặc dưới tán cây công viên. Người đến sớm trải chiếu, kê vài chiếc ghế nhựa cho người tập ngồi. Người dẫn tập thường là một thành viên lâu năm, không nhất thiết là thầy dạy chuyên nghiệp.
Buổi tập thường bắt đầu bằng vài phút đứng yên, thả lỏng vai, thở chậm. Sau đó là chuỗi động tác chậm: vươn tay, xoay cổ tay, cổ chân, nghiêng người, xoa bóp mặt, tay. Có nhóm có phần nằm trên chiếu, có nhóm chỉ đứng và ngồi. Cuối buổi là vài phút thả lỏng, rồi mọi người ngồi lại uống nước, nói chuyện.
Ví dụ giả định: bà Thu 76 tuổi theo nhóm dưỡng sinh ở sân nhà văn hoá đã sáu năm. Bà kể phần bà thích nhất không phải động tác nào mà là lúc chín người ngồi lại sau buổi tập, hỏi nhau đêm qua ngủ được không, cháu thi cử thế nào. Hôm nào ai vắng, cả nhóm biết ngay và có người ghé hỏi thăm.
Buổi đầu: chuẩn bị gì và nên làm thế nào
Người mới đến nhóm dưỡng sinh thường lo không theo kịp, ngại người ta nhìn. Mấy điều dưới đây giúp buổi đầu nhẹ nhõm hơn:
- Mặc đồ rộng, mềm, đi giày vải hoặc giày đế mềm; mang theo áo khoác mỏng vì sáng sớm còn lạnh.
- Ăn nhẹ hoặc uống ít nước ấm trước khi đi, không tập lúc đói lả, cũng không tập ngay sau bữa no.
- Đến sớm vài phút, chào người dẫn, nói mình mới, có bệnh gì cần lưu ý.
- Đứng hoặc ngồi ở hàng sau, chỗ thấy rõ người dẫn mà không bị người khác nhìn.
- Làm nửa biên độ: vươn tay nửa chừng, nghiêng người một nửa. Động tác nào thấy gượng thì bỏ qua, ngồi nghỉ.
- Không so với người tập lâu năm, kể cả người lớn tuổi hơn mà dẻo hơn. Mỗi cơ thể có lịch sử riêng.
- Mang theo chiếc khăn nhỏ hoặc tấm thảm mỏng nếu nhóm có phần ngồi, nằm.
Sau buổi đầu, nghe cơ thể đến trưa: hơi mỏi cơ là bình thường; đau khớp, chóng mặt, mệt cả ngày thì lần sau làm nhẹ hơn nữa, và nếu vẫn vậy thì hỏi bác sĩ.
Thở chậm sao cho dễ chịu
Không nín thở. Đây là lỗi hay gặp nhất của người mới: mải theo động tác mà nín hơi. Người cao tuổi, nhất là người có huyết áp, nín thở khi gắng sức có thể thấy choáng. Thở tự nhiên, đều đặn là trước hết.
Thở theo nhịp của mình, không theo nhịp người khác. Người dẫn hô hít vào, thở ra theo nhịp của họ. Nếu thấy nhịp đó dài quá so với hơi thở của mình, cứ thở ngắn hơn, không cố kéo dài cho bằng.
Thở ra dài hơn hít vào một chút. Nhiều người thấy dễ chịu khi thở ra chậm, như thổi nhẹ qua môi. Không cần đếm giây chính xác, chỉ cần thấy thoải mái.
Dừng lại khi thấy choáng. Có người thở sâu liên tục thấy tê tay, choáng nhẹ. Khi đó ngừng phần thở sâu, thở bình thường, ngồi xuống nghỉ.
Thở chậm vài lần trong ngày cũng là tập. Lúc chờ nồi cơm, lúc ngồi đợi xe buýt, vài hơi thở chậm giúp người thư thái. Không cần phải đúng giờ, đúng chỗ.
Đứng, ngồi hay nằm: chọn tư thế hợp sức
Một nhóm dưỡng sinh có thể có người tập đứng, người tập ngồi ghế, người chỉ làm phần tay. Không ai bị coi là kém hơn. Bảng dưới gợi ý cách chọn.
| Tư thế | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đứng | Người còn vững, đi lại tốt, không hay chóng mặt | Đứng gần ghế hoặc tường để vịn khi nghiêng người, xoay người |
| Ngồi ghế | Người hay mỏi chân, đau gối, thăng bằng kém, vừa ốm dậy | Ghế chắc, có tựa lưng, không bánh xe; hai bàn chân đặt phẳng trên đất |
| Nằm trên chiếu, thảm | Người quen nằm, xuống lên sàn dễ dàng | Người khó đứng dậy từ sàn thì bỏ phần nằm, làm phần tương tự trên ghế |
| Kết hợp | Phần lớn người cao tuổi | Đứng phần dễ, ngồi phần khó; đổi tư thế khi thấy mỏi |
Chuyển từ nằm sang đứng là lúc dễ choáng nhất: lăn nghiêng, chống tay ngồi dậy, ngồi yên một lúc rồi mới đứng. Người có huyết áp thấp, hay hoa mắt càng cần làm chậm.
Theo từng chặng tuổi: dưỡng sinh nên thế nào
Tuổi trên giấy không nói hết sức khoẻ, nhưng có thể dùng làm điểm bắt đầu để bàn với người dẫn tập và bác sĩ. Bảng dưới là gợi ý chung, không phải chỉ định.
| Chặng | Cách tham gia | Điều nên để ý |
|---|---|---|
| Khoảng 60–70 | Tập trọn buổi, đứng là chính; có thể nhận việc dẫn nhịp, trải chiếu, nhắc giờ | Đừng vì còn khoẻ mà uốn sâu, vặn mạnh; giữ biên độ vừa phải cho dài lâu |
| Khoảng 70–80 | Đứng phần dễ, ngồi ghế phần cúi, nghiêng; bỏ phần nằm nếu xuống lên sàn khó | Đứng dậy từ từ sau phần ngồi; mùa rét đến muộn hơn |
| Trên 80 | Ngồi ghế là chính, làm phần tay, phần thở, xoa bóp; có người nhà đưa đón khi trời tối, đường trơn | Có người ngồi bên cạnh; báo nhóm bệnh nền và thuốc đang dùng theo đơn |
| Vừa ốm dậy, ra viện | Ngồi ghế, nửa buổi, vài tuần đầu chỉ đến xem và tập phần nhẹ | Hỏi bác sĩ khi nào quay lại; tăng dần theo tuần |
Điều đáng quý ở nhóm dưỡng sinh là người ở mọi chặng tuổi cùng tập được trong một buổi, mỗi người một mức mà không ai thấy mình lạc lõng. Người sáu mươi đứng cạnh người tám lăm ngồi ghế, cùng thở, cùng vươn tay, rồi cùng ngồi lại uống nước. Đó cũng là một bài học về cách sống với tuổi tác: không so, không vội, mỗi người giữ phần mình làm được và vui với nó.
Những hiểu lầm hay gặp về dưỡng sinh
Hiểu lầm thứ nhất: tập dưỡng sinh là chữa được bệnh. Dưỡng sinh là vận động nhẹ và thư giãn, có ích cho việc giữ sức, giữ sự mềm dẻo và tinh thần, nhưng không thay thuốc hay chỉ định của bác sĩ. Người có bệnh nền vẫn cần khám định kỳ, dùng thuốc theo đơn, không tự bỏ thuốc vì "đã tập dưỡng sinh rồi".
Hiểu lầm thứ hai: phải uốn được như người dẫn mới có tác dụng. Biên độ vừa sức, đều đặn mỗi ngày quan trọng hơn uốn sâu. Cố gập người, vặn cổ quá mức có thể gây đau lưng, đau cổ, chóng mặt.
Hiểu lầm thứ ba: dưỡng sinh nhẹ nên không cần để ý dấu hiệu cơ thể. Vẫn có người choáng khi cúi đầu, đau gối khi ngồi xếp bằng lâu. Nhẹ không có nghĩa là không bao giờ quá sức.
Hiểu lầm thứ tư: chỉ tập dưỡng sinh là đủ vận động. Dưỡng sinh rất tốt cho sự mềm dẻo và thư giãn; nhiều người kết hợp thêm đi lại, việc nhà, làm vườn trong ngày để chân tay được dùng nhiều kiểu.
Giữ nếp qua năm tháng: người mới, người cũ, người dẫn
Nếp tập dưỡng sinh hay đứt vào ba lúc: mùa rét, sau một lần ốm, và khi người dẫn nghỉ. Mùa rét thì nhóm có thể dời giờ muộn hơn, chuyển vào trong nhà văn hoá. Sau ốm thì quay lại với nửa buổi, ngồi ghế, vài buổi sau mới về nhịp cũ. Khi người dẫn nghỉ, nhóm nên có sẵn một hai người thay, thuộc trình tự buổi tập.
Người tập lâu năm có thể đỡ người mới bằng những việc nhỏ: chỉ chỗ đứng, nhắc thở, rủ ngồi lại uống nước. Người mới thì đóng góp bằng sự đều đặn và việc nhỏ như đến sớm trải chiếu. Một nhóm có cả người cũ lẫn người mới là nhóm sống lâu.
Câu nói mẫu khi quay lại sau ốm: "Mới ốm dậy, mấy hôm nay xin ngồi ghế tập nửa buổi." Câu nói khi muốn rủ bạn: "Sáng mai sang nhà văn hoá tập với nhóm, chậm thôi, có ghế ngồi." Lời rủ cụ thể, có giờ, có chỗ, dễ thành hơn lời khuyên chung chung "nên đi tập đi".
Khi nào hỏi bác sĩ và dấu hiệu phải dừng
Dưỡng sinh nhẹ nhàng, nhưng người cao tuổi vẫn cần nghe cơ thể:
- Có bệnh tim mạch, huyết áp chưa ổn, bệnh cột sống, vừa mổ, vừa ra viện: hỏi bác sĩ những động tác nên tránh, như cúi đầu thấp, vặn người, nằm ngửa lâu.
- Đang tập thấy choáng, hoa mắt, tê tay khi thở sâu: dừng phần đó, thở bình thường, ngồi xuống.
- Đau cổ, đau lưng tăng lên sau buổi tập, đau kéo dài vài ngày: làm nhẹ đi và đi khám.
- Đau thắt ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh, yếu hay tê một bên người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã đập đầu: gọi 115 ngay.
- Thấy mệt hơn trước với cùng một buổi tập, sụt cân không rõ lý do, hay quên nhiều hơn: kể với bác sĩ trong lần khám gần nhất.
Báo cho người dẫn và người tập cạnh mình biết bệnh nền và thuốc đang dùng theo đơn. Khi có chuyện, người bên cạnh biết để gọi người nhà và báo đúng cho nhân viên cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Người mới bắt đầu tập dưỡng sinh nên tập mấy buổi một tuần?
Nhiều người bắt đầu ba bốn buổi mỗi tuần, mỗi buổi tập nửa phần, rồi tăng dần lên mỗi sáng. Điều quan trọng là đều đặn và vừa sức, không phải số buổi nhiều.
Đau lưng có tập dưỡng sinh được không?
Nhiều người đau lưng vẫn tập được nếu bỏ động tác gập sâu, vặn mạnh và chọn tư thế ngồi ghế. Đau lan xuống chân, tê bì, đau tăng sau buổi tập thì nên dừng và hỏi bác sĩ.
Dưỡng sinh có thay thế được thuốc không?
Không. Dưỡng sinh giúp giữ sức, mềm dẻo và thư thái, nhưng không thay thuốc hay chỉ định của bác sĩ. Người có bệnh nền vẫn dùng thuốc theo đơn và khám định kỳ.
Có nên tự tập dưỡng sinh ở nhà theo video không?
Tự tập ở nhà được, nhưng nên học trước với nhóm hoặc người có kinh nghiệm để biết động tác nào hợp mình. Tập ở nhà thì có ghế bên cạnh để vịn và làm biên độ nhỏ.
Tập dưỡng sinh buổi tối có được không?
Được, nhiều người tập nhẹ buổi tối để thư thái trước khi ngủ. Tránh tập ngay sau bữa tối, tránh động tác làm người quá tỉnh táo, và giữ phòng thoáng, đủ ấm.
Người trên tám mươi có theo nhóm dưỡng sinh được không?
Nhiều người trên tám mươi vẫn tập đều, thường ngồi ghế và làm phần tay, phần thở. Nên có người nhà biết lịch tập, hỏi bác sĩ về mức phù hợp và báo nhóm về bệnh nền.