Ngày mưa, rét đậm hay nồm ẩm không ra sân được, người cao tuổi vẫn giữ được nhịp vận động trong nhà với một buổi khoảng hai mươi phút: đi tại chỗ, vung tay, đứng lên ngồi xuống ghế, kiễng gót có tay bám, cộng thêm việc nhà chia nhỏ. Quan trọng là có sẵn "phương án trong nhà" để ngày xấu trời không thành ngày bỏ hẳn.
Bài này giúp bạn dọn một khoảng an toàn trong nhà, dựng một buổi vận động không cần dụng cụ, rải vận động vào việc nhà ngày mưa, giữ ấm đúng cách mùa rét, và biết lúc nào nên dừng. Đây không phải giáo án tập; người có bệnh nền như tim mạch, huyết áp, đau khớp nặng nên hỏi bác sĩ trước khi đổi mức vận động.
Vì sao ngày xấu trời hay làm đứt nhịp
Ông Quang 75 tuổi, ví dụ giả định, đều đặn đi bộ quanh hồ mỗi sáng suốt mùa hè. Rồi gió mùa về, một tuần rét đậm, ông ở trong nhà. Tuần sau trời mưa phùn, đường trơn, ông lại ở nhà. Hết đợt rét, ông thấy chân nặng, ngại ra cửa. Hai tuần ngồi nhiều đã làm mất cái nếp mà ông dựng cả mùa hè.
Câu chuyện này rất quen với người cao tuổi ở miền Bắc mỗi mùa đông, và ở miền Nam, miền Trung mỗi mùa mưa. Vấn đề không phải ông Quang lười, mà là ông chỉ có một cách vận động, cách đó lại phụ thuộc thời tiết. Khi cách duy nhất bị chặn, ông không có gì thay thế.
Lời giải là dựng sẵn một buổi vận động trong nhà, ngắn, quen tay, không cần dụng cụ, làm được ngay cả khi con cháu đi vắng. Có phương án thay thế thì ngày mưa vẫn là ngày có vận động, và khi trời tạnh, ra sân không thấy đứt mạch.
Phương án trong nhà nên được thử từ khi trời còn đẹp, vài lần, để khi cần thì đã quen tay. Ngày rét đầu tiên mới loay hoay tìm chỗ, tìm ghế, nhớ động tác thì rất dễ bỏ ngang.
Dọn một khoảng an toàn trong nhà
Trước khi vận động trong nhà, dành mười phút dọn một khoảng trống. Phần lớn tai nạn trong nhà đến từ đồ đạc và sàn trơn chứ không phải từ động tác.
- Khoảng trống chừng hai sải tay quanh chỗ đứng, không bàn kính, không cạnh sắc gần đó.
- Một chiếc ghế chắc, có tựa lưng, không bánh xe, đặt sát tường để không trượt.
- Cuộn thảm nhỏ, dây điện, dép ra khỏi khu vực vận động.
- Sàn khô: mùa nồm, lau khô sàn trước; đi giày vải đế cao su trong nhà, không đi tất trơn.
- Đủ sáng: ngày mưa trời tối, bật đèn đủ để thấy rõ chân.
- Nhiệt độ vừa: ngày rét, phòng không lạnh buốt; ngày nồm, mở cửa cho thoáng nếu được, tránh gió lùa thẳng.
- Chai nước và điện thoại trong tầm tay.
Nhà chật thì dùng hành lang hoặc khoảng giữa phòng khách. Chỉ cần đủ chỗ để đi tại chỗ, vung tay không chạm gì, và có ghế bên cạnh.
Một buổi hai mươi phút: gợi ý thứ tự
Đây là gợi ý cách sắp một buổi, không phải bài tập chuẩn. Mỗi phần làm ở mức thoải mái, vẫn nói chuyện được. Thấy phần nào gượng thì bỏ qua.
| Phần | Làm gì | Khoảng thời gian |
|---|---|---|
| Làm ấm | Xoay cổ tay, cổ chân, nhún vai, thở chậm vài hơi; ngồi ghế cũng được | Ba đến bốn phút |
| Đi tại chỗ | Nhấc chân đều, vung tay nhẹ; đứng cạnh ghế để vịn khi cần | Năm phút, chia hai lần nếu mỏi |
| Đứng lên ngồi xuống | Từ ghế đứng dậy, đứng vững vài giây, ngồi xuống chậm; chạm tay vào thành ghế nếu cần | Vài lượt, nghỉ giữa các lượt |
| Kiễng gót, nhấc mũi chân | Hai tay bám lưng ghế hoặc thành bàn chắc, kiễng gót lên rồi hạ xuống chậm | Vài lượt |
| Vươn tay, nghiêng người | Đứng hoặc ngồi, vươn tay lên, nghiêng nhẹ sang hai bên | Hai đến ba phút |
| Thả lỏng | Ngồi ghế, thở chậm, xoa bóp tay, đùi | Ba phút |
Có thể chia buổi này làm hai: mười phút sáng, mười phút chiều. Người mới ốm dậy hoặc trên tám mươi làm phần ngồi ghế là chính. Mỗi tuần chỉ tăng một chút khi thấy nhẹ nhàng, không cần nhiều hơn.
Rải vận động vào việc nhà ngày mưa
Ngày mưa ở nhà là ngày có nhiều việc nhà để làm, và việc nhà chia nhỏ chính là vận động. Gấp quần áo đứng ở bàn cao thay vì ngồi bệt. Lau bàn ghế bằng tay, đổi tay. Mang đồ lên tầng làm nhiều chuyến nhẹ, có tay vịn. Nhặt rau đứng ở bàn bếp. Sắp lại tủ đồ, mỗi ngăn một lần.
Một cách giữ nhịp là đặt mốc theo chương trình tivi hoặc đài: mỗi lần hết một chương trình thì đứng dậy đi một vòng nhà, vươn vai, uống ngụm nước. Ngồi liền nhiều giờ không đứng dậy là thói quen dễ nảy sinh nhất vào ngày mưa, cũng là thói quen làm người uể oải nhất.
Với người có cháu nhỏ ở nhà, ngày mưa còn là dịp chơi trò vận động cùng cháu: đi theo nhạc, chơi ném bóng mềm vào rổ, xếp đồ chơi đứng lên ngồi xuống. Ông bà vận động, cháu vui, cả nhà bớt bức bối vì không ra ngoài được.
Ở quê, ngày mưa còn có việc sắp lại gian bếp, nhặt đỗ, phân loại hạt giống, sửa lại mấy cái rổ rá. Ngồi lâu một việc thì cứ nửa tiếng đứng dậy rót nước, ra hiên nhìn trời một lúc, rồi mới ngồi xuống làm tiếp. Nhịp đứng lên ngồi xuống ấy, lặp lại cả ngày, cộng lại không hề ít.
Giữ ấm và giữ an toàn mùa rét
Mặc nhiều lớp mỏng. Lớp trong thấm mồ hôi, lớp ngoài giữ ấm. Khi vận động thấy ấm thì cởi bớt một lớp, nghỉ thì mặc lại ngay. Đừng mặc áo bông dày cộm vận động rồi ướt mồ hôi bên trong.
Giữ ấm đầu, cổ, tay, chân. Đội mũ len mỏng, đi tất, quàng khăn khi phòng lạnh. Tay chân lạnh cóng thì cử động vụng, dễ va chạm.
Không vận động ngay khi vừa ra khỏi chăn. Sáng rét, ngồi dậy từ từ, ngồi mép giường một lúc, mặc ấm, uống ngụm nước ấm rồi mới bắt đầu. Đứng dậy đột ngột lúc lạnh dễ choáng.
Cẩn thận với máy sưởi. Đặt xa chỗ vận động, xa rèm, chăn; không vận động sát máy sưởi. Phòng kín mà đốt than sưởi thì tuyệt đối không, vì khí độc không mùi.
Mùa nồm thì lau sàn và mang giày. Sàn đọng nước làm trượt ngã. Lau khô, mở cửa thoáng khi trời bớt ẩm, mang giày đế bám.
Một tuần mưa dầm mẫu: không ra sân mà không đứt nhịp
Lịch dưới đây là ví dụ giả định cho một người khoảng bảy mươi, bình thường đi bộ hoặc tập nhóm ngoài trời, gặp một tuần mưa liền. Mỗi nhà tự điều chỉnh.
| Ngày | Buổi sáng | Trong ngày |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Buổi hai mươi phút cạnh ghế | Đứng dậy đi một vòng nhà sau mỗi chương trình tivi |
| Thứ Ba | Mười phút đi tại chỗ, vươn tay | Gấp quần áo đứng ở bàn, lau bàn ghế |
| Thứ Tư | Buổi hai mươi phút | Mang đồ lên tầng làm nhiều chuyến nhẹ |
| Thứ Năm | Nghỉ, chỉ thở chậm và xoa bóp tay chân | Chơi trò vận động với cháu, hoặc gọi điện rủ bạn đi chợ nếu tạnh |
| Thứ Sáu | Buổi hai mươi phút | Sắp lại một ngăn tủ, đứng nhặt rau |
| Thứ Bảy | Nếu tạnh: ra sân nửa buổi; nếu mưa: buổi trong nhà | Đi chợ gần nhà khi đường đã ráo |
| Chủ nhật | Thả lỏng nhẹ | Gọi con cháu kể chuyện một tuần mưa đã làm gì |
Điểm mấu chốt là ngày nào cũng có một chút vận động, và có một ngày nghỉ. Không cần đúng từng dòng; cần là khi trời tạnh, người vẫn thấy chân nhẹ, muốn ra ngoài. Nhiều người còn giữ thói quen đứng dậy sau mỗi chương trình tivi ngay cả khi trời nắng trở lại, và đó là món lợi bất ngờ của một tuần mưa.
Câu nói mẫu với con cháu và với chính mình
Con cháu thương ông bà ngày rét hay bảo "bố mẹ cứ nằm trong chăn cho ấm". Ý tốt, nhưng nằm nhiều ngày liền làm chân tay cứng, ăn kém, ngủ đêm khó. Ông bà có thể đáp: "Bố vẫn ở trong nhà cho ấm, nhưng mỗi sáng bố đi tại chỗ hai mươi phút cạnh cái ghế. Con lau giúp bố khoảng sàn chỗ đó cho khô là được."
Con cháu ở xa có thể gọi hỏi: "Sáng nay bố đi tại chỗ chưa, hôm nay có đứng dậy mỗi lần hết chương trình thời sự không?" Câu hỏi cụ thể như thế nhẹ nhàng và có ích hơn câu "bố nhớ tập thể dục nhé".
Với chính mình, một tờ giấy dán tủ lạnh ghi ba việc trong ngày, ví dụ "đi tại chỗ buổi sáng, đứng dậy mỗi lần hết chương trình, gấp quần áo đứng", đánh dấu khi làm xong, là cách nhắc mình nhẹ nhàng. Cuối tuần nhìn lại cả tờ giấy cũng là một niềm vui nhỏ.
Khi nào hỏi bác sĩ, lúc nào dừng ngay
Vận động trong nhà nhẹ nhàng nhưng vẫn cần để ý cơ thể:
- Người có bệnh tim mạch, huyết áp chưa ổn, bệnh phổi, đau khớp nặng, vừa ốm dậy: hỏi bác sĩ mức vận động phù hợp trước khi làm đều.
- Đang làm thấy choáng, hoa mắt, tim đập nhanh bất thường, hụt hơi không nói được câu ngắn: dừng, ngồi xuống ghế, uống nước.
- Đau thắt ngực, khó thở nhiều, vã mồ hôi lạnh, yếu hay tê một bên người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã đập đầu: gọi 115 ngay.
- Đau khớp kéo dài sau buổi vận động, chân sưng phù nhiều hơn mọi khi, mệt kéo dài: đi khám.
- Ngày rét mà thấy người lạnh run không ấm lên được, môi tím, lơ mơ: đưa vào chỗ ấm và gọi người nhà, đi khám ngay.
Người ở một mình nên báo người nhà giờ vận động, để điện thoại trong túi áo khi tập. Một cú ngã trong nhà lúc không ai ở bên là điều nên phòng trước.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi ngày mưa ở nhà nên vận động bao lâu?
Nhiều người thấy vừa với khoảng hai mươi phút, có thể chia làm hai lần sáng và chiều, cộng thêm đứng dậy đi lại sau mỗi lần ngồi lâu. Người có bệnh nền hỏi bác sĩ mức cụ thể.
Không có dụng cụ gì thì tập được không?
Được. Một chiếc ghế chắc, bức tường và khoảng sàn khô là đủ cho đi tại chỗ, đứng lên ngồi xuống, kiễng gót có bám, vươn tay. Chai nước đầy có thể dùng thay vật nặng nhẹ.
Trời rét đậm có nên vận động không?
Vẫn nên vận động trong nhà, giữ ấm kỹ, không ra gió lạnh sáng sớm. Bắt đầu chậm hơn ngày thường, làm ấm lâu hơn. Người có bệnh tim mạch, huyết áp càng cần tránh lạnh đột ngột.
Đi tại chỗ có tác dụng như đi bộ ngoài trời không?
Đi tại chỗ không thay hết đi bộ ngoài trời, vì thiếu ánh sáng, không khí và mặt đường thay đổi. Nhưng nó giữ được nhịp vận động trong những ngày không ra ngoài được, và đó là điều quan trọng.
Có nên vận động ngay sau bữa ăn?
Nên đợi khoảng một tiếng sau bữa chính mới vận động vừa. Ngay sau ăn chỉ đi lại nhẹ nhàng trong nhà, không cúi gập người hay đứng lên ngồi xuống nhiều lần.
Ở một mình thì vận động trong nhà cần lưu ý gì?
Để điện thoại trong túi áo, có ghế bên cạnh để vịn, sàn khô ráo, báo người thân giờ tập. Làm ở mức thoải mái, không thử động tác mới khó khi không có ai ở nhà.