Học chụp ảnh khi về hưu không đòi hỏi máy đắt tiền hay mắt tinh như thời trẻ: ba tháng đầu, phần lớn người học đi được từ chỗ bấm máy theo cảm hứng tới chỗ biết đứng ở đâu, chờ ánh sáng nào, và tự chọn ra mười tấm ảnh mình thật sự ưng. Thứ cần học trước tiên là cách nhìn, sau mới tới nút bấm.
Bài viết dành cho người cao tuổi muốn học chụp ảnh như một thú chơi lâu dài: ảnh cây cỏ, ảnh phố quê, ảnh người thân, ảnh những chuyến đi. Cách dùng điện thoại từng bước là chuyện riêng của các trang hướng dẫn công nghệ; ở đây nói về con mắt, nhịp học, cách đi chụp an toàn và cách giữ niềm vui với ảnh qua năm tháng.
Buổi đầu học chụp ảnh nên học gì
Ví dụ giả định: chú Bảy, 69 tuổi, từng làm thợ điện, mua lại chiếc máy ảnh cũ của người cháu. Buổi đầu ở lớp, người dạy không cho chú đụng tới các chế độ phức tạp. Cả lớp chỉ được giao một việc: đi quanh sân nhà văn hoá trong hai mươi phút, chụp đúng năm tấm về một thứ gì đó màu đỏ. Chú về nhà xem lại, thấy lần đầu tiên mình chú ý tới bông dâm bụt sau hàng rào mà ba năm nay ngày nào cũng đi qua.
Đó là tinh thần của buổi đầu: tập nhìn. Học chụp ảnh khi lớn tuổi có lợi thế là bạn có thời gian để đứng lâu trước một cảnh, chờ một vệt nắng, và có vốn sống để thấy cái đẹp trong những thứ người trẻ đi lướt qua. Nút bấm, chế độ máy học dần, mỗi tuần một chút là đủ.
Nếu dùng máy ảnh, buổi đầu chỉ cần biết bật máy, cầm chắc, bấm nửa nút để lấy nét rồi bấm hẳn. Nếu dùng điện thoại, chỉ cần biết mở máy ảnh, chạm vào chỗ muốn rõ nét. Mọi thứ khác để máy tự lo. Nhờ con cháu cài sẵn cỡ chữ to và tắt những thông báo gây rối trước khi đi học.
Ba điều về ánh sáng mà người mới học nên nắm sớm
Ánh sáng sớm và chiều muộn đẹp nhất. Khoảng một tiếng sau khi mặt trời mọc và trước khi lặn, nắng nghiêng, mềm, có màu vàng ấm, bóng đổ dài. Đây cũng là giờ mát, hợp với sức người lớn tuổi. Giữa trưa nắng gắt, ảnh gắt, người cũng dễ mệt, nên để giờ đó nghỉ ngơi.
Đứng sao cho nắng chiếu vào cảnh, không chiếu vào máy. Người mới thường chụp ngược sáng nên cảnh tối đen. Quy tắc đơn giản: mặt trời ở sau lưng hoặc chếch sang một bên của bạn. Khi đã quen, có thể thử chụp ngược sáng có chủ ý để lấy viền sáng quanh lá cây, tóc người.
Trời râm là bạn tốt của ảnh chân dung. Ngày nhiều mây, ánh sáng dịu, mặt người không bị bóng đen dưới mắt. Muốn chụp ông bà, con cháu, hãy chọn hiên nhà, gốc cây hoặc ngày trời râm thay vì giữa sân nắng.
Ghi lại giờ đẹp ở chỗ quen. Mỗi nơi có giờ đẹp riêng: bờ hồ gần nhà đẹp lúc nào, sân đình nắng chiếu vào lúc mấy giờ. Ghi vào sổ, lần sau đi đúng giờ. Đây là thói quen của người chụp lâu năm.
Thời tiết xấu cũng có ảnh đẹp. Sau cơn mưa, mặt đường loáng nước phản chiếu, lá cây sạch bóng, trời trong. Sương sớm mùa đông làm cảnh mờ ảo. Chỉ cần mặc ấm, đi giày chống trơn và cẩn thận chỗ đường ướt.
Bố cục cơ bản: bốn cách sắp khung hình dễ học
Bố cục là cách sắp xếp các thứ trong khung ảnh. Bốn cách sau đủ để người mới có ảnh gọn gàng, mỗi tuần thử một cách.
| Cách | Làm thế nào | Hợp với |
|---|---|---|
| Chia ba | Tưởng tượng khung ảnh chia ba phần ngang, ba phần dọc; đặt đường chân trời hoặc người ở một đường chia, không đặt chính giữa | Phong cảnh, cánh đồng, mặt hồ |
| Đường dẫn | Dùng con đường, bờ ruộng, hàng cây dẫn mắt người xem từ góc ảnh vào trong | Ngõ quê, con đê, lối vào vườn |
| Khung trong khung | Chụp qua ô cửa, vòm lá, cổng để tạo một khung nhỏ quanh chủ thể | Nhà cửa, người ngồi bên cửa sổ |
| Bớt đi | Lại gần thêm vài bước, bỏ bớt những thứ thừa ở mép ảnh, chỉ giữ một chủ thể rõ | Hoa, đồ vật, bàn tay đang làm việc |
Lỗi phổ biến nhất của người mới là đứng quá xa nên ảnh có quá nhiều thứ. Lời khuyên của nhiều người dạy ảnh rất đơn giản: chụp xong, bước lại gần thêm hai bước và chụp thêm một tấm. So hai tấm, thường tấm sau gọn hơn hẳn.
Một bài tập cho tuần này: chọn một chỗ quen, như góc vườn hay đầu ngõ, chụp cùng một cảnh theo cả bốn cách trên. Tối về xem lại, bạn sẽ thấy cùng một cảnh mà mỗi cách cho một cảm giác khác, và dần biết cách nào hợp với cảnh nào.
Đi chụp theo nhóm một buổi sáng: chuẩn bị và giữ an toàn
Đi chụp cùng nhóm vừa vui vừa an toàn hơn đi một mình. Một buổi đi chụp nhẹ nhàng cho người cao tuổi thường kéo dài hai đến ba tiếng:
- Tối hôm trước: sạc pin, xoá bớt ảnh cũ để còn chỗ, chuẩn bị nước, mũ rộng vành, khăn, áo khoác mỏng và thuốc đang dùng theo đơn.
- Chọn chỗ đi bằng phẳng, có bóng mát và có chỗ ngồi nghỉ. Tránh bờ kè trơn, mép nước sâu, đường đông xe.
- Khi chụp, đứng yên rồi mới nhìn vào máy. Không vừa đi lùi vừa ngắm, đây là lúc dễ vấp ngã nhất.
- Mỗi bốn mươi lăm phút ngồi nghỉ, uống nước, xem lại ảnh vừa chụp cùng bạn.
- Thống nhất điểm hẹn và giờ về; ai đi tách ra phải báo nhóm.
Người có bệnh tim, huyết áp, hay chóng mặt nên hỏi bác sĩ trước khi đi chụp xa hoặc leo dốc. Trên đường đi, nếu ai đó đau ngực, khó thở, méo miệng, nói khó, yếu nửa người, hoặc ngã đập đầu, gọi 115 ngay và không tự đưa đi bằng xe máy.
Mắt kém, tay run: chụp vẫn đẹp với vài cách đơn giản
Mắt nhìn gần kém thì đeo kính đọc khi xem màn hình máy, tháo ra hoặc đeo kính nhìn xa khi ngắm cảnh. Một sợi dây đeo kính quanh cổ giúp đổi kính nhanh mà không đánh rơi. Nhiều máy ảnh và điện thoại có chế độ phóng to phần xem lại ảnh, nhờ con cháu chỉ một lần cách bật.
Tay run nhẹ khiến ảnh nhòe, nhất là khi trời tối. Cách đơn giản: kẹp hai khuỷu tay sát người, thở ra rồi mới bấm, hoặc tựa vai vào thân cây, cột nhà. Ảnh trong nhà, ảnh lúc chạng vạng thì nên dùng một chân máy nhỏ, đặt trên bàn hoặc lan can.
Nếu tay run ngày càng rõ hơn, run cả khi nghỉ, hoặc mắt mờ nhanh trong thời gian ngắn, hãy đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân, đừng chỉ coi là chuyện tuổi tác. Khám sớm vừa yên tâm vừa giữ được thú chơi lâu dài.
Chọn mười tấm ảnh ưng ý sau ba tháng: cách làm
Chọn thô một lượt. Mở tất cả ảnh của ba tháng, đánh dấu những tấm làm bạn dừng mắt lại lâu hơn một giây. Không suy nghĩ nhiều, chỉ chọn theo cảm giác.
Loại theo kỹ thuật. Trong những tấm đã chọn, bỏ tấm mờ nét, tấm nghiêng đường chân trời, tấm quá tối hoặc cháy sáng mà không cố ý.
Xem cạnh nhau. Đặt các tấm còn lại cạnh nhau. Nếu có nhiều tấm gần giống, chỉ giữ tấm tốt nhất. Một bộ ảnh hay khi các tấm bổ sung cho nhau chứ không lặp.
Nhờ người khác chọn cùng. Đưa cho bạn học hoặc con cháu xem, hỏi họ thích tấm nào và vì sao. Ý kiến khác giúp bạn thấy điều mình bỏ lỡ.
In ra hoặc trưng bày. In mười tấm cỡ nhỏ dán vào một cuốn album, hoặc góp vào góc trưng bày của lớp. Thấy ảnh mình trên giấy là niềm vui rất khác so với xem trên màn hình.
Giữ thú chơi ảnh lâu dài mà không thành gánh nặng
Sau năm đầu, nhiều người thấy muốn mua máy tốt hơn, ống kính đắt hơn. Nên cân nhắc kỹ: máy nặng hơn thì đeo lâu mỏi vai, nhiều chế độ hơn thì dễ rối. Phần lớn ảnh đẹp đến từ ánh sáng và cách nhìn, không đến từ máy. Chỉ nâng cấp khi đã biết rõ máy hiện tại thiếu gì.
Một cách giữ hứng thú là đặt chủ đề dài hạn: chụp một gốc cây trước nhà qua bốn mùa, chụp bàn tay những người thân, chụp các nghề quanh xóm. Sau một năm, bộ ảnh có chủ đề trở thành một thứ có giá trị cho cả gia đình, nhiều khi quý hơn những tấm phong cảnh đẹp.
Khi chụp người lạ ở chợ, ở phố, nên hỏi ý trước và tôn trọng nếu họ từ chối. Chụp trẻ nhỏ cần hỏi bố mẹ. Thói quen lịch sự này giữ cho thú chơi của bạn vui vẻ và được mọi người quý.
Chụp người thân trong nhà: bài tập quý nhất của người học ảnh
Chụp lúc người ta đang làm việc quen tay. Bà đang nhặt rau, ông đang tưới cây, cháu đang làm bài. Người được chụp tự nhiên hơn hẳn so với lúc đứng thẳng nhìn vào máy. Ảnh như vậy giữ được nếp nhà, sau này xem lại thấy cả một quãng đời.
Hạ máy xuống ngang tầm mắt người được chụp. Chụp trẻ nhỏ thì ngồi xuống, chụp người đang ngồi thì cúi thấp theo. Chụp từ trên cao xuống làm người trong ảnh trông nhỏ bé, mất vẻ đường hoàng.
Chụp bàn tay và đồ vật kèm câu chuyện. Bàn tay người mẹ già đang têm trầu, đôi giày cũ của bố, chiếc ấm trà nhiều năm. Mỗi tấm kèm một dòng ghi chép phía sau ảnh in: ai, năm nào, chuyện gì. Bộ ảnh như vậy là món quà để lại cho con cháu.
Chụp bữa cơm, ngày giỗ, ngày Tết mỗi năm một lần ở cùng một góc. Đứng đúng chỗ ấy, chụp cả nhà quây quần. Mười năm sau, xếp các tấm cạnh nhau, cả gia đình sẽ thấy mình đã lớn lên và già đi cùng nhau ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Nên học chụp bằng điện thoại hay mua máy ảnh?
Bắt đầu bằng thứ đang có trong tay, thường là điện thoại. Học nhìn ánh sáng và bố cục trước, vài tháng sau nếu thấy thật thích và cần nhiều hơn, khi ấy mới tính tới máy ảnh, nên đi xem và cầm thử trước khi mua.
Học chụp ảnh ở đâu cho người cao tuổi?
Có thể hỏi lớp năng khiếu ở hội người cao tuổi, nhà văn hoá phường, xã, hoặc nhóm chụp ảnh của khu dân cư. Học kèm với con cháu cũng tốt, nhưng nên có ít nhất vài buổi theo người dạy để nắm nền.
Mỗi tuần đi chụp bao nhiêu là vừa?
Một hoặc hai buổi sáng, mỗi buổi hai đến ba tiếng là vừa sức với phần lớn người cao tuổi. Giữa các buổi nên dành thời gian xem lại ảnh, vì học từ ảnh của chính mình là cách tiến bộ nhanh nhất.
Đi chụp ảnh một mình có nên không?
Ở chỗ quen, gần nhà, ban ngày thì đi một mình được, nhưng nên báo người nhà đi đâu, mấy giờ về và mang theo điện thoại đã sạc. Chỗ xa, vắng, có nước sâu hay dốc trơn thì nên đi theo nhóm.
Ảnh chụp nhiều quá không biết cất ở đâu thì làm thế nào?
Mỗi tháng chọn lọc một lần, xoá ảnh mờ, ảnh trùng, chỉ giữ tấm đẹp. Nhờ con cháu lập sẵn thư mục theo tháng hoặc theo chủ đề và sao lưu định kỳ, để không mất ảnh khi máy hỏng.
Có nên đi thi ảnh không?
Đó là lựa chọn của mỗi người. Thi ảnh có thể là động lực tốt, nhưng nếu thấy áp lực thì cứ chụp cho mình và gia đình. Trưng bày ở góc nhỏ của lớp, của hội cũng mang lại niềm vui không kém.