Học đan móc len khi về hưu hợp với người thích ngồi yên làm việc bằng tay: chỉ cần một cây kim móc cỡ vừa, vài cuộn len sợi to màu sáng, nắm ba mũi cơ bản trong tuần đầu là đã làm được món đầu tay như miếng lót cốc, chiếc khăn quàng đơn giản. Ba tháng đầu, phần lớn người học đi từ những hàng mũi xiêu vẹo tới một chiếc khăn hoặc chiếc túi đủ đẹp để tặng.
Bài viết chia theo từng bước: chọn kim và len hợp tay người lớn tuổi, ba mũi móc cơ bản, món đầu tay nên làm, lộ trình ba tháng, cách ngồi và nghỉ để mắt, cổ, cổ tay không mỏi. Phần cuối nói thêm về may vá tay, một môn gần gũi mà nhiều người muốn học lại sau nhiều năm bỏ quên.
Đan hay móc: người mới nên bắt đầu từ đâu
Đan dùng hai que, móc dùng một cây kim có đầu móc. Với người mới, nhất là người lớn tuổi, móc thường dễ bắt đầu hơn: chỉ một kim nên tay không phải phối hợp hai que, mỗi lúc chỉ giữ một mũi đang làm nên lỡ tay tuột mũi cũng ít khi bung cả hàng. Đan thì hợp với những món mềm, rủ như khăn, áo, và nhiều bà đã biết đan từ thời trẻ.
Ví dụ giả định: bà Liên, 74 tuổi, ngày trẻ từng đan áo cho các con, bỏ tay mấy chục năm. Bà định học lại đan nhưng thấy mắt không còn đếm mũi trên que nhỏ được. Người hướng dẫn ở nhóm khuyên bà thử móc với len sợi to. Hai tuần sau bà móc xong một chiếc khăn cho cháu, rồi mới quay lại với đan khi tay đã quen.
Nếu chưa biết chọn, hãy thử cả hai trong một buổi ở nhóm hoặc lớp, mỗi thứ hai mươi phút. Cái nào làm tay bạn thấy thuận, đầu bạn thấy yên, thì chọn cái đó cho ba tháng đầu. Sau này học thêm cái còn lại không khó.
Chọn kim và len cho tay người lớn tuổi
Dụng cụ đúng giúp đỡ mỏi mắt, mỏi tay rất nhiều. Bảng gợi ý cho người mới, có thể mang bảng ra cửa hàng len để hỏi.
| Thứ cần chọn | Nên chọn | Nên tránh lúc mới học |
|---|---|---|
| Cỡ kim móc | Kim cỡ vừa đến to, có cán bọc cao su hoặc cán gỗ to, cầm êm | Kim rất nhỏ, cán trơn mảnh |
| Que đan | Que gỗ hoặc tre cỡ vừa, đầu tròn, không quá dài | Que kim loại trơn, mũi dễ tuột |
| Loại len | Len sợi to, mềm, ít xơ, xoắn chặt | Len lông xù, len quá mảnh, len dễ tách sợi |
| Màu len | Màu sáng như vàng nhạt, xanh nhạt, hồng nhạt để nhìn rõ mũi | Màu đen, xanh đậm, nâu đậm |
| Phụ kiện | Kéo nhỏ, kim khâu len mũi tù, vài chiếc kẹp đánh dấu mũi | Mua cả bộ dụng cụ lớn khi chưa biết mình có theo không |
Len màu tối đẹp nhưng người mới, mắt kém sẽ không thấy được mũi để móc vào. Để những màu ấy cho sau ba tháng, khi tay đã nhớ mũi và có thể làm theo cảm giác. Một cuộn len sợi to, một cây kim vừa là đủ cho tuần đầu.
Ba mũi móc cơ bản trong tuần đầu
Hầu hết món móc đơn giản chỉ dùng ba mũi dưới đây. Mỗi ngày tập một mũi khoảng hai mươi phút, đến cuối tuần là đã đủ để làm món đầu tay:
- Mũi bính: làm một nút thắt đầu tiên, rồi móc len kéo qua vòng để tạo một chuỗi xích. Tập làm chuỗi dài đều tay, mỗi mắt xích to như nhau. Đây là nền của mọi món móc.
- Mũi móc đơn: đâm kim vào mắt xích, móc len kéo ra, rồi móc len kéo qua cả hai vòng trên kim. Tập móc một hàng mũi đơn trên chuỗi bính, quay lại móc hàng thứ hai.
- Mũi móc kép: vòng len quanh kim trước khi đâm vào, kéo len qua lần lượt từng cặp vòng. Mũi kép cao hơn mũi đơn, móc nhanh hơn, hợp cho khăn và chăn.
- Cuối tuần: móc một miếng vuông nhỏ bằng mũi đơn, một miếng bằng mũi kép, so xem mình thích kiểu nào.
Mũi đầu tiên thường lỏng chặt không đều, hàng đầu tiên thường xiêu, đó là chuyện ai cũng qua. Đừng tháo đi làm lại quá nhiều lần; cứ móc tiếp vài hàng, tay sẽ tự đều. Giữ lại miếng móc đầu tiên để sau ba tháng nhìn lại.
Món đầu tay nên làm và món nên để sau
Món đầu tay nên nhỏ, phẳng, không cần đo hay ghép nhiều mảnh, để làm xong trong một đến hai tuần:
- Miếng lót cốc, lót nồi: nhỏ, nhanh xong, dùng ngay trong bếp, làm vài chiếc khác màu là đã đẹp.
- Khăn quàng cổ dạng dải dài: chỉ móc đi móc lại một kiểu mũi, không phải đếm nhiều, hợp tặng con cháu khi trời chuyển lạnh.
- Túi lưới đi chợ đơn giản: làm sau khi đã quen mũi kép, có ích hằng ngày.
- Mảnh vuông ghép chăn: mỗi tuần vài mảnh, nhiều tháng sau ghép thành chăn, hợp làm chung theo nhóm.
- Để sau: áo len có tay, mũ có hình, thú bông nhỏ, những món cần đo người, tăng giảm mũi và đọc sơ đồ.
Món tặng người thân là động lực rất mạnh. Nhiều bà chọn móc khăn cho từng cháu theo màu cháu thích, mỗi tháng một chiếc. Đến cuối năm, cả nhà có những chiếc khăn ông bà làm, và người làm có lý do để ngồi vào khung len mỗi ngày.
Ngồi đúng, nghỉ đúng để mắt, cổ và cổ tay không mỏi
Ánh sáng chiếu từ phía sau vai. Ngồi gần cửa sổ ban ngày, hoặc dùng đèn bàn chiếu từ phía sau vai bên tay không cầm kim, để tay không che bóng lên mũi đang làm. Ánh sáng yếu là nguyên nhân chính làm mỏi mắt.
Ngồi ghế có tựa, đặt gối nhỏ lên đùi. Đặt tác phẩm lên một chiếc gối nhỏ trên đùi để nâng cao lên gần tầm mắt, đỡ phải cúi cổ. Hai bàn chân đặt chắc xuống sàn, lưng tựa vào ghế.
Mỗi hai mươi lăm đến ba mươi phút nghỉ một lần. Đặt len xuống, nhìn ra xa vài phút, xoay nhẹ cổ, mở nắm bàn tay, xoay cổ tay. Đứng dậy đi lại trong nhà rồi mới làm tiếp.
Cầm kim lỏng tay. Người mới hay nắm kim quá chặt, kéo len quá căng nên mỏi cổ tay nhanh. Giữ kim như cầm bút, để len chạy qua ngón tay một cách nhẹ nhàng.
Đeo kính đúng độ nhìn gần. Kính đọc sách cũ có thể không còn hợp. Nếu phải nheo mắt, đưa sát mặt mới thấy mũi, nên đi khám mắt để đo lại kính.
Ba tháng đầu với len: lộ trình mẫu giả định
Lộ trình cho người tập khoảng ba mươi phút mỗi ngày và sinh hoạt nhóm một buổi mỗi tuần. Đi chậm hơn cũng được, miễn là đều.
| Thời gian | Việc chính | Dấu hiệu đã ổn |
|---|---|---|
| Tuần 1 đến 2 | Ba mũi cơ bản, vài miếng lót cốc | Chuỗi bính đều, hàng móc không bị co hẹp dần |
| Tuần 3 đến 6 | Khăn quàng dải dài, đổi màu len giữa chừng | Mép khăn thẳng, đếm được số mũi mỗi hàng |
| Tuần 7 đến 9 | Móc tròn: đáy túi, lót nồi tròn | Hình tròn phẳng, không bị gợn sóng hay khum lên |
| Tuần 10 đến 12 | Túi lưới hoặc mảnh ghép chăn, tập đọc sơ đồ đơn giản | Tự làm trọn một món theo sơ đồ, nhờ người xem chỉ còn sai ít |
Khi đã đi hết ba tháng, nhiều người bắt đầu thấy thích một loại món riêng: người mê khăn, người mê túi, người mê thú bông cho cháu. Đi theo sở thích ấy là cách giữ niềm vui lâu. Sơ đồ móc nên in hoặc chép lại bằng chữ to, đánh dấu từng hàng đã làm bằng bút chì để không bị lạc hàng khi phải đứng dậy giữa chừng.
May vá tay: môn gần gũi đáng học lại
Nhiều người cao tuổi từng biết khâu vá thời trẻ nhưng lâu không làm. Học lại may vá tay mang lại cả niềm vui lẫn sự tự lo: khâu cúc áo, lên gấu quần, vá chỗ rách, làm túi vải, gối tựa từ áo cũ. Dụng cụ gồm kim khâu, chỉ, kéo vải, đê khâu đeo ngón tay, và một chiếc kim xâu chỉ có vòng thép nhỏ giúp người mắt kém xâu kim dễ dàng.
Ba đường khâu nên học trước là khâu lược, khâu đột và khâu vắt. Khâu lược dùng để giữ vải tạm thời, khâu đột cho đường may chắc, khâu vắt cho gấu quần, gấu váy không lộ chỉ. Mỗi đường tập trên một mảnh vải cũ khoảng mười lăm phút, sau một tuần đã có thể tự lên gấu quần cho mình.
Máy may đạp chân hay máy điện cần sự chú ý cao hơn, chân và tay phải phối hợp, kim chạy nhanh. Người muốn học máy nên học với người hướng dẫn, đi chậm, giữ ngón tay cách xa chân vịt. Nếu bị kim đâm sâu, chảy máu không cầm hoặc ngón tay sưng đau sau đó, hãy đi khám.
Đan móc theo nhóm và khi nào cần hỏi bác sĩ
Nhóm đan len của bạn già thường gặp nhau một, hai buổi mỗi tuần ở hiên nhà ai đó hoặc ở nhà văn hoá. Người giỏi chỉ người mới, mọi người vừa làm vừa trò chuyện. Nhóm có thể cùng làm một dự án chung như chăn ghép mảnh tặng một gia đình khó khăn, khăn tặng các cháu nhỏ trong xóm. Làm chung giúp người mới học nhanh và ít bỏ cuộc.
Đan móc là việc nhẹ, nhưng làm liền nhiều giờ có thể gây mỏi, tê ngón tay, đau cổ tay. Nếu tê bì ngón tay kéo dài, nhất là về đêm, đau cổ tay lan lên cánh tay, ngón tay cứng khó co duỗi, hãy giảm thời gian làm và đi khám để bác sĩ đánh giá, không tự đeo nẹp hay xoa bóp mạnh.
Mắt nhìn mờ nhanh, nhìn thấy chớp sáng, bóng đen bay, hoặc mất một phần tầm nhìn đột ngột thì cần đi khám mắt ngay trong ngày. Nếu đang ngồi làm mà thấy yếu một bên tay, tê nửa người, méo miệng, nói khó, gọi 115 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì móc được chiếc khăn đầu tiên?
Phần lớn người mới, mỗi ngày tập khoảng ba mươi phút, có thể móc xong chiếc khăn dải đơn giản bằng len sợi to sau hai đến ba tuần. Đừng vội, chiếc khăn đầu tiên không cần hoàn hảo, quan trọng là làm trọn.
Tay hơi run thì có đan móc được không?
Run nhẹ vẫn móc được với kim cán to, len sợi to và tì cẳng tay lên tay ghế. Nhiều người thấy việc tay làm đều nhịp còn giúp họ thấy bình tĩnh hơn. Nếu run tăng dần hoặc run cả khi nghỉ, nên đi khám để biết nguyên nhân.
Có nên học qua video không?
Video giúp xem lại cách làm mũi nhiều lần, nhưng người mới dễ bị nhanh quá. Nên học vài buổi trực tiếp với người biết móc, rồi dùng video để ôn ở nhà. Nhờ con cháu tìm và lưu sẵn vài video chậm, rõ.
Đan móc mãi bị mỏi vai gáy thì sao?
Kiểm tra lại tư thế: ghế có tựa, tác phẩm nâng cao trên gối, ánh sáng đủ. Nghỉ mỗi hai mươi lăm đến ba mươi phút. Nếu đau vai gáy kéo dài, lan xuống tay hoặc kèm tê bì, nên đi khám.
Đồ đan móc làm ra có nên bán không?
Tuỳ bạn. Nhiều người chỉ làm để tặng và dùng trong nhà, như thế đã đủ niềm vui. Nếu muốn bán, nên coi đó là phần thêm, không đặt chỉ tiêu, để môn học không thành áp lực công việc.
Đan len có hợp với ông không?
Hoàn toàn hợp. Đan móc không phải việc riêng của phụ nữ. Nhiều ông về hưu thích đan móc vì cần tính toán, tỉ mỉ và cho ra thành phẩm rõ ràng. Nếu ngại, có thể học cùng vợ hoặc cháu trước.