Học nấu món mới khi về hưu đáng giá ở chỗ biến việc bếp núc quen thuộc thành một môn học có mục tiêu: mỗi tháng thêm vài món mới, ghi lại thành sổ công thức riêng, và có dịp đãi gia đình, bạn bè. Người chưa từng đứng bếp, nhất là nhiều ông về hưu, cũng học được từ những món dễ, miễn là nắm vững vài thói quen an toàn với dao và lửa.
Bài này không đưa thực đơn hay bàn chuyện ăn uống cho từng bệnh. Nội dung là cách học: chọn món, học từ ai, đi chợ nguyên liệu lạ, thử món ba lần trước khi đãi khách, nấu theo nhóm cho vui, ghi sổ công thức để lại cho con cháu. Người đang ăn theo chế độ riêng vì bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đổi món thường ngày.
Hai kiểu người học nấu khi về hưu
Người đã nấu cả đời, muốn học món lạ. Phần lớn các bà, nhiều ông nấu giỏi món quen của nhà mình nhưng ít khi có thời gian thử món vùng khác, món bánh, món ngày lễ. Với họ, học nấu là mở rộng: học món miền Trung khi mình là người miền Bắc, học làm bánh truyền thống, học món chay cho ngày rằm. Thử thách là bỏ bớt thói quen tay để làm theo cách mới.
Người hầu như chưa đứng bếp. Nhiều ông về hưu cả đời đi làm, việc bếp do vợ hoặc mẹ lo. Học nấu lúc này vừa là học kỹ năng tự lo cho mình, vừa là cách chia sẻ việc nhà. Nên bắt đầu từ món rất đơn giản như luộc rau, rán trứng, nấu canh, rồi mới tới món phức tạp.
Ví dụ giả định. Ông Khang, 66 tuổi, nghỉ hưu sau nhiều năm làm kỹ sư, chưa từng nấu một bữa. Bà nhà đi thăm con một tháng, ông đăng ký lớp nấu ăn ngắn ở hội người cao tuổi. Ba tháng sau, mỗi Chủ nhật ông nấu một mâm cho cả nhà, và món canh chua của ông thành món con cháu nhắc nhiều nhất.
Cả hai kiểu đều cần sổ ghi. Người nấu giỏi thường nấu theo tay, theo mắt, không đong đếm, nên khó truyền lại. Người mới thì cần ghi để nhớ. Cuốn sổ công thức là điểm chung của cả hai.
Chọn món để học: theo mùa, theo dịp, theo độ khó
Học có thứ tự giúp không nản. Bảng gợi ý cách xếp món theo ba bậc, bạn chọn món cụ thể theo sở thích nhà mình.
| Bậc | Kiểu món | Vì sao học trước hoặc sau |
|---|---|---|
| Bậc 1, tháng đầu | Món một nồi, một chảo: canh, món xào, món kho đơn giản | Ít bước, ít dụng cụ, sai dễ sửa, có ăn ngay trong ngày |
| Bậc 2, tháng hai và ba | Món của vùng khác, món theo mùa, món hấp | Học thêm cách nêm, cách sơ chế lạ, nguyên liệu mới |
| Bậc 3, từ tháng thứ tư | Món bánh, món ngày lễ, món nhiều công đoạn | Cần kiên nhẫn, hợp làm theo nhóm hoặc cùng con cháu |
| Theo dịp | Món cho ngày giỗ, ngày Tết, sinh nhật cháu | Có mốc để tập, có người thưởng thức |
Một mẹo nhỏ là chọn món theo câu chuyện: món mẹ hay nấu mà mình chưa từng học, món ăn ở nơi từng công tác, món của quê người bạn đời. Món có kỷ niệm thì học có hứng hơn và nấu ra có hồn hơn.
Học từ ai: bốn nguồn và cách hỏi cho được việc
Người dạy nấu ăn có ở khắp nơi, chỉ cần biết hỏi:
- Người trong nhà và họ hàng. Bà, mẹ, chị em, con dâu thường có những món ruột. Hỏi xin đứng bếp cùng một lần, quan sát và ghi lại, thay vì xin công thức qua lời kể.
- Bạn già, hàng xóm. Mỗi người một quê, một món. Rủ nhau mỗi tháng một người dạy một món là cách học vui và rẻ.
- Lớp nấu ăn ở hội người cao tuổi, nhà văn hoá. Có người dạy bài bản, có bạn cùng học, hợp với người mới hoàn toàn.
- Con cháu. Cháu thích món mới lạ, có thể cùng ông bà tìm công thức, đọc to từng bước, còn ông bà giữ phần kỹ thuật bếp.
Khi học, hỏi kỹ những chỗ người nấu giỏi hay nói lướt: "cho vừa ăn" là bao nhiêu thìa, "lửa nhỏ" là nhỏ cỡ nào, "đến khi chín" thì nhìn thấy dấu hiệu gì. Ghi lại bằng đơn vị dễ đo như thìa canh, bát ăn cơm, nắm tay. Những chi tiết ấy là thứ biến một món ăn từ trí nhớ người này thành món của chính bạn.
Câu nói mẫu khi xin học món ruột của người khác: "Món này chị nấu ngon quá, hôm nào chị nấu cho em đứng cạnh xem một lần được không?" Xin đứng cạnh xem thì người dạy thấy vui và không có cảm giác bị đòi công thức.
Học một món mới: quy trình ba lần nấu
Món mới hiếm khi ngon ngay lần đầu. Coi ba lần nấu là một bài học trọn vẹn:
- Lần một: làm đúng theo công thức, không tự ý thay đổi. Đong đủ, ghi giờ, ghi lại chỗ nào lúng túng.
- Nếm và nhờ người nhà nếm. Hỏi cụ thể: mặn hay nhạt, mềm hay cứng, mùi có lạ không.
- Lần hai: chỉ sửa một hoặc hai điều đã ghi. Sửa quá nhiều thứ cùng lúc thì không biết cái gì làm món ngon lên.
- Lần ba: nấu không nhìn công thức, chỉ nhìn sổ ghi tóm tắt của mình. Nếu thành công, món đó đã là của bạn.
- Chép công thức hoàn chỉnh vào sổ, kèm ngày, ai dạy, và một dòng kỷ niệm.
Chỉ đãi khách món đã nấu thành công ít nhất hai lần. Đãi khách bằng món đang thử dễ làm mình căng thẳng và mất vui cả bữa.
Giữ an toàn trong bếp khi tuổi đã cao
Bếp là nơi có dao, lửa, nước sôi, sàn trơn, nên an toàn cần đặt trước mọi món ngon. Dao giữ sắc, vì dao cùn phải ấn mạnh dễ trượt tay. Thớt kê một tấm khăn ướt bên dưới cho khỏi xê dịch. Khi thái, gập ngón tay giữ thực phẩm vào trong như hình móng mèo.
Với bếp gas, nên có van khoá ngay cạnh và tạo thói quen kiểm tra khoá van trước khi ra khỏi bếp. Không mặc áo tay rộng, khăn choàng khi đứng bếp. Quai nồi xoay vào trong để không vướng. Nhờ con cháu cài hẹn giờ cho những món ninh lâu, để không quên nồi trên bếp.
Sàn bếp ướt, dầu mỡ rơi là nguy cơ ngã. Lau ngay, đi dép đế chống trơn trong nhà. Đồ nặng như nồi lớn, bao gạo nên để ngang tầm tay, không cất trên cao phải trèo ghế.
Bỏng nhẹ thì xả nước mát sạch khoảng mười lăm đến hai mươi phút, không bôi kem đánh răng, mỡ hay nước mắm. Bỏng rộng, bỏng phồng nhiều, bỏng ở mặt hay bàn tay thì đi khám ngay. Đứt tay sâu chảy máu không cầm được sau khi ấn chặt vài phút cũng cần đi khám.
Nấu theo nhóm bạn già: vui mà không mệt
Mỗi buổi một món, một người dạy. Nhóm năm, sáu người, mỗi tháng gặp một lần, luân phiên làm người dạy món ruột của mình. Ai cũng có lúc là thầy, có lúc là trò.
Chia việc theo sức. Người đau lưng thì ngồi nhặt rau, người tay khéo thì gói, người khoẻ thì đứng bếp. Không ai phải đứng liền hai tiếng.
Góp tiền nguyên liệu minh bạch. Ghi lại tiền chợ mỗi buổi, chia đều, ai đi chợ thì giữ hoá đơn hoặc ghi sổ. Rõ ràng từ đầu thì nhóm giữ được lâu.
Ăn cùng nhau rồi mới về. Phần vui nhất của buổi nấu nhóm là bữa ăn chung sau đó. Món ngon hay chưa ngon đều được bàn vui vẻ, góp ý theo lối "lần sau thử thêm chút này xem".
Để ý chế độ ăn riêng của từng người. Bạn nào đang ăn kiêng theo lời bác sĩ, nhóm nên biết để chừa phần ít mặn, ít ngọt, không ép ăn thử.
Đi chợ nguyên liệu lạ: hỏi gì, chọn gì, mua bao nhiêu
Món mới thường đi kèm nguyên liệu lạ: một loại rau rừng, một thứ gia vị của vùng khác, một loại bột làm bánh. Lần đầu mua, nên đi chợ vào buổi sáng, chọn hàng đông khách và hỏi thẳng người bán: món này nấu gì, sơ chế thế nào, để được bao lâu. Người bán ở chợ thường rất sẵn lòng chỉ cho khách hỏi kỹ.
Mua lượng nhỏ cho lần thử đầu, đủ cho một nồi nhỏ, chưa mua cả cân. Nguyên liệu khô như gia vị, bột thì mua gói nhỏ, ghi ngày mở gói lên nắp. Đồ tươi lạ như hải sản, nấm thì chỉ mua khi biết chắc người bán và biết cách chọn; nấm lạ, nấm hái ngoài tự nhiên thì không dùng.
Nếu trong nhà có người dễ dị ứng, thử nguyên liệu mới với lượng ít trước. Khi ăn món mới mà thấy ngứa, nổi mẩn lan nhanh, sưng môi, khó thở, gọi 115 ngay. Đau bụng, nôn nhiều sau bữa ăn ở người cao tuổi cũng nên đi khám sớm, không chờ.
Sổ công thức gia đình: thành quả lâu dài nhất
Sau một năm học, cuốn sổ công thức có thể có ba, bốn chục món. Mỗi trang ghi tên món, nguyên liệu với đơn vị dễ đo, các bước ngắn gọn, mẹo riêng, ai dạy, nấu lần đầu khi nào, nấu cho dịp gì. Có thể dán thêm ảnh món ăn do con cháu chụp.
Cuốn sổ ấy về sau thành vật quý của cả nhà. Con cháu đi xa nhớ món ông bà, mở sổ ra là có. Ngày giỗ, ngày Tết, cả nhà nấu theo sổ, vừa giữ hương vị vừa nhắc chuyện người đã dạy món đó.
Một phép thử trong tuần này: chọn một món bạn nấu giỏi nhất nhưng chưa bao giờ ghi lại. Lần nấu tới, đặt sổ bên cạnh, mỗi lần cho gì vào thì đong lại và ghi. Bạn sẽ ngạc nhiên vì có rất nhiều bước tay mình làm mà miệng chưa từng kể.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ông về hưu chưa từng nấu ăn thì bắt đầu từ món gì?
Bắt đầu từ những việc nền như nấu cơm, luộc rau, rán trứng, nấu canh đơn giản. Thạo những việc này trong vài tuần là có thể tự lo bữa cơm cơ bản, sau đó mới học món kho, món xào và món của vùng khác.
Đang ăn kiêng theo bệnh thì có học nấu món mới được không?
Được, nhưng nên hỏi bác sĩ những gì cần hạn chế trước, rồi chọn món phù hợp hoặc điều chỉnh gia vị. Không tự ý bỏ hay thêm thực phẩm vì nghe nói tốt cho bệnh. Khi nấu cho cả nhà, có thể múc riêng phần nhạt trước khi nêm thêm.
Mắt kém đọc công thức nhỏ khó thì làm thế nào?
Chép lại công thức bằng chữ to vào sổ riêng, mỗi trang một món, để ở chỗ đủ sáng trong bếp. Có thể nhờ cháu đọc to từng bước trong lúc nấu. Đeo kính đúng độ khi thái, cắt để tránh đứt tay.
Có nên học làm bánh khi đã cao tuổi không?
Nên, nếu bạn thích. Làm bánh cần kiên nhẫn và đong đếm kỹ, hợp với người thích tỉ mỉ. Chỉ cần lưu ý lò nướng nóng, khay nặng, và nên học cùng nhóm hoặc con cháu ở vài lần đầu.
Nấu món mới mà cả nhà chê thì sao?
Coi đó là lời góp ý cho lần hai, không phải thất bại. Hỏi cụ thể chỗ nào chưa hợp rồi sửa một hai điều. Khẩu vị gia đình cũng cần thời gian để quen món mới, đừng vội bỏ món sau một lần.
Nấu ăn cùng cháu nhỏ thế nào cho an toàn?
Giao cho cháu việc an toàn như rửa rau, nhặt lá, trộn bột, bày đĩa. Dao, bếp, nước sôi luôn do người lớn làm. Dặn cháu không chạy trong bếp và đứng ở phía xa bếp lửa.