Học trồng rau khi về hưu là một trong những môn dễ bắt đầu nhất: chỉ cần một chỗ có nắng ít nhất nửa ngày, vài thùng đất, mấy gói hạt rau dễ như rau muống, cải, mồng tơi, và sau khoảng một tháng bạn đã có bữa rau đầu tiên. Ba tháng đầu, người học thường đi từ chỗ gieo đâu chết đó tới chỗ hiểu đất, hiểu nước và có rau ăn đều mỗi tuần.
Khác với làm vườn theo thói quen của người ở quê, học trồng rau ở đây là học có chủ đích: chọn chỗ, chọn rau theo mùa, làm đất, gieo và tưới đúng cách, ghi sổ vườn để rút kinh nghiệm. Bài cũng nói về cách làm vườn cho đỡ mỏi lưng, đỡ đau gối và những lúc cần dừng tay đi khám.
Câu chuyện giả định: vườn rau của bác Năm trên sân thượng
Bác Năm, 71 tuổi, nghỉ hưu ở thành phố, sân thượng nhà con trai bỏ trống. Lứa rau đầu bác gieo cải dày như mạ, rau mọc lên èo uột rồi rụi dần. Lứa thứ hai bác đi học một lớp trồng rau ngắn ở nhà văn hoá phường, biết tỉa thưa, biết trộn đất với phân hoai, biết tưới sáng sớm thay vì giữa trưa. Tới tháng thứ ba, bác có rau đủ cho hai ông bà ăn mỗi ngày và thừa để biếu hàng xóm.
Chuyện của bác Năm cho thấy trồng rau không khó, nhưng có vài điều phải học, và học từ người có kinh nghiệm thì nhanh hơn tự mò rất nhiều. Lứa hỏng đầu tiên không phải thất bại; đó là học phí của mọi người làm vườn.
Điều đáng quý hơn cả mớ rau là nhịp sống mới: sáng nào bác cũng lên sân thượng, ra nắng sớm, đi lại, cúi xuống đứng lên, ngắm cây mọc. Một tuần có việc để mong, có thứ để chăm, là lý do nhiều người về hưu chọn trồng rau làm môn học đầu tiên.
Người từng làm ruộng ở quê có lợi thế về tay nghề, nhưng trồng trong thùng trên cao khác trồng ruộng ở chỗ đất ít, khô nhanh, nóng hơn. Người ở phố chưa từng cầm cuốc thì ngược lại, phải học từ đầu nhưng lại không mang theo thói quen cũ. Cả hai đều cần một mùa đầu để quen với khu vườn của riêng mình.
Chọn chỗ trồng: sân, ban công hay sân thượng
Mỗi chỗ có cái lợi và cái khó riêng. Xem chỗ nhà mình đang có rồi chọn cách làm hợp.
| Chỗ trồng | Thuận lợi | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Sân đất trước hoặc sau nhà | Trồng thẳng xuống đất, giữ ẩm tốt, đi lại thuận | Có thể bị bóng nhà che, đất cũ cần cải tạo |
| Ban công | Gần, ra vào tiện, trồng được vài chậu rau gia vị | Nắng ít, gió mạnh, phải tránh nước chảy xuống nhà dưới |
| Sân thượng | Nắng nhiều, rộng, trồng được nhiều thùng | Leo cầu thang, nắng gắt mùa hè, phải tính sức chịu của sàn và chống thấm |
| Khoảnh đất chung ở khu dân cư | Có bạn cùng trồng, học hỏi nhau | Cần thoả thuận với tổ dân phố, giữ vệ sinh chung |
Chỗ trồng tốt nhất cho người cao tuổi là chỗ ra vào dễ nhất, không phải chỗ rộng nhất. Nếu sân thượng phải leo nhiều tầng thang dốc, nên bắt đầu ở ban công hoặc sân dưới, vài thùng thôi, rồi tính tiếp. Trên sân thượng, cần có tay vịn chắc ở cầu thang và lan can đủ cao.
Làm đất và gieo lứa đầu: các bước cụ thể
Phần lớn lứa rau hỏng là do đất. Làm đúng từ đầu thì những việc sau nhẹ hơn nhiều:
- Chuẩn bị thùng có đục lỗ thoát nước ở đáy, kê cao khỏi sàn bằng vài viên gạch để nước thoát và không thấm sàn.
- Trộn đất thịt với phân hữu cơ đã hoai mục và một ít trấu hoặc xơ dừa cho tơi xốp. Đất tơi, cầm nắm lại rồi buông ra thấy vỡ nhẹ là vừa.
- Tưới ẩm đất một ngày trước khi gieo, không gieo lên đất khô cong hay đất nhão.
- Gieo hạt thưa, rải đều, phủ một lớp đất mỏng bằng độ dày hạt. Hạt to như mồng tơi thì ngâm nước ấm vài tiếng trước khi gieo.
- Che lưới mỏng vài ngày đầu nếu nắng gắt hoặc mưa to, để hạt không bị trôi.
- Khi cây có hai, ba lá thật, tỉa bớt cây yếu, để mỗi cây có khoảng trống đủ lớn. Cây tỉa ra có thể ăn như rau mầm.
Ghi lại ngày gieo, loại hạt, số thùng vào sổ. Đây là bước người mới hay bỏ, nhưng đến lứa thứ hai, thứ ba, chính cuốn sổ sẽ cho bạn biết loại nào hợp đất nhà mình, mùa nào nên gieo gì.
Rau dễ trồng cho ba tháng đầu
Người mới nên chọn rau nhanh thu hoạch, ít sâu bệnh, không cần làm giàn phức tạp. Thời gian trong bảng là ước lượng chung, tuỳ thời tiết và đất.
| Loại rau | Từ gieo đến ăn được | Ghi chú cho người mới |
|---|---|---|
| Rau muống | Khoảng ba đến bốn tuần | Ưa nước, cắt ngọn ăn được nhiều lứa |
| Cải ngọt, cải xanh | Khoảng bốn đến năm tuần | Tỉa thưa đúng lúc, tránh mùa nắng quá gắt |
| Mồng tơi | Khoảng bốn tuần | Ưa nóng, cắt ngọn liên tục, cần cọc nhỏ cho leo |
| Rau dền | Khoảng bốn tuần | Chịu nắng tốt, hợp mùa hè |
| Hành lá, rau thơm | Vài tuần, cắt dần | Trồng chậu nhỏ gần bếp, dùng hằng ngày |
Sau ba tháng với nhóm rau dễ, có thể thử rau ăn quả như cà chua, ớt, đậu bắp, hoặc rau leo giàn như mướp, bầu. Những loại này cần giàn và chăm lâu hơn, nên làm khi đã quen tay và có người giúp dựng giàn.
Đừng gieo tất cả thùng cùng một ngày. Gieo so le mỗi tuần một, hai thùng thì lúc nào cũng có thùng sắp ăn được, không bị cảnh cả vườn chín một lúc ăn không hết rồi sau đó cả tháng không có rau.
Tưới, bón và trị sâu theo lối nhà vườn
Tưới sáng sớm hoặc chiều mát. Tưới giữa trưa nắng nước bốc hơi nhanh, lá dễ cháy. Tưới vào gốc, không xối mạnh lên lá non. Đất ẩm vừa, không đọng nước là đủ.
Bón ít mà đều. Phân hữu cơ hoai bón thúc mỗi hai tuần một lần, rải quanh gốc rồi tưới. Có thể ủ vỏ rau, bã trà trong thùng kín làm phân, nhưng nên học kỹ cách ủ để không có mùi và ruồi.
Bắt sâu bằng tay mỗi sáng. Với vài thùng rau, đi một vòng mỗi sáng lật lá bắt sâu là cách sạch nhất. Rau nhà trồng không cần đẹp như rau chợ, vài lỗ sâu là chuyện bình thường.
Thận trọng với thuốc trừ sâu. Người cao tuổi không nên tự pha thuốc hoá học. Nếu sâu nhiều, hỏi người có kinh nghiệm cách làm nhà vườn an toàn, hoặc nhổ bỏ lứa đó và gieo lại loại khác.
Ghi sổ mỗi tuần. Một dòng ngắn: tưới mấy lần, bón gì, thấy sâu gì, cắt được bao nhiêu. Sau một mùa, cuốn sổ là bài học riêng của khu vườn nhà bạn.
Học từ hàng xóm cùng trồng. Mỗi tuần ghé xem vườn một người trong khu, hỏi họ đang gieo gì, sâu gì đang nhiều. Kinh nghiệm cùng khí hậu, cùng mùa, cùng phố là kinh nghiệm sát nhất cho vườn của bạn.
Làm vườn mà không mỏi lưng, đau gối
Cúi lom khom lâu, ngồi xổm, bê thùng đất nặng là ba việc làm người làm vườn lớn tuổi hay đau lưng, đau gối. Cách đơn giản nhất là kê thùng cao lên ngang đùi hoặc ngang thắt lưng, trồng trên giá hoặc bệ gạch, để đứng thẳng mà vẫn chăm được. Khi cần làm sát đất, ngồi lên một chiếc ghế đẩu thấp thay vì ngồi xổm.
Bê vác thì chia nhỏ: đất, phân mua về nhờ người mang lên, mỗi lần chỉ xúc một xô nhỏ. Bình tưới chỉ đổ nửa bình cho nhẹ, hoặc lắp một đoạn ống dẫn nước. Mỗi buổi làm vườn không quá một tiếng, giữa chừng nghỉ, uống nước.
Mùa hè trên sân thượng, chỉ làm vườn trước tám giờ sáng hoặc sau năm giờ chiều, đội mũ rộng vành, mặc áo dài tay mỏng. Người có bệnh tim, huyết áp nên hỏi bác sĩ về việc làm vườn ngoài nắng và bê vác. Đang làm mà thấy choáng, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh bất thường thì vào chỗ mát nghỉ ngay.
Một tuần làm vườn mẫu giả định cho người mới
Lịch dưới đây cho người có khoảng mười thùng rau trên sân thượng hoặc ban công. Mỗi buổi không quá một tiếng, tất cả vào giờ mát.
| Ngày | Buổi sáng sớm | Chiều mát |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Tưới, bắt sâu, ghi sổ | Nghỉ |
| Thứ Ba | Tưới, tỉa cây yếu | Ủ vỏ rau làm phân |
| Thứ Tư | Tưới, cắt rau ăn trong ngày | Nghỉ hoặc đi xem vườn nhà bạn |
| Thứ Năm | Tưới, bón thúc thùng đã hai tuần | Nghỉ |
| Thứ Sáu | Tưới, bắt sâu | Gieo bổ sung một thùng |
| Thứ Bảy | Tưới, cắt rau biếu hàng xóm | Cùng cháu nhặt rau, kể chuyện vườn |
| Chủ nhật | Tưới nhẹ | Đọc lại sổ vườn, tính lứa gieo tuần sau |
Lịch có nhiều chỗ nghỉ là cố ý. Vườn rau cần đều đặn chứ không cần nhiều sức. Những ngày mưa, ngày mệt, chỉ cần lên xem qua và tưới nếu đất khô; bỏ một buổi không làm hỏng cả vườn.
Khi nào cần đi khám
Vết xước do dụng cụ làm vườn, gai, mảnh sành thường nhỏ, rửa sạch bằng nước sạch rồi giữ khô là đủ. Nhưng vết thương sâu, dính đất bẩn, hoặc sưng đỏ, nóng, chảy mủ sau vài ngày thì nên đi khám, và hỏi bác sĩ có cần tiêm phòng gì không. Người có bệnh đường huyết cần để ý kỹ vết thương ở bàn chân, bàn tay.
Đau lưng sau một buổi làm vườn nặng thường đỡ sau vài ngày nghỉ. Nếu đau lan xuống chân, tê bì, yếu chân, hoặc đau không giảm sau một tuần, hãy đi khám. Đau gối sưng nóng sau khi ngồi xổm lâu cũng là dấu hiệu nên hỏi bác sĩ.
Ngã trên sân thượng, cầu thang hay nền ướt là nguy cơ thật. Nếu ngã đập đầu, hoặc sau khi ngã thấy chóng mặt, nôn, nói khó, yếu nửa người, gọi 115 ngay. Đau ngực, khó thở khi đang làm vườn cũng cần gọi 115, không cố làm nốt.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không có sân thượng thì có học trồng rau được không?
Được. Ban công có nắng nửa ngày đủ để trồng vài chậu rau gia vị, rau muống, cải. Ngay cả bậu cửa sổ có nắng cũng trồng được hành lá, rau thơm. Quan trọng là chỗ có nắng và ra vào dễ dàng.
Mất bao lâu thì có rau ăn?
Với rau muống, cải, mồng tơi, rau dền, thường khoảng ba đến năm tuần là có lứa đầu, tuỳ thời tiết và đất. Rau ăn quả như cà chua, ớt thì lâu hơn, nên để sau khi đã quen với rau ăn lá.
Đi vắng vài ngày thì vườn rau có chết không?
Vài ngày thì tưới đẫm trước khi đi, che bớt nắng, kê thùng vào chỗ râm. Đi lâu hơn thì nhờ hàng xóm hoặc con cháu tưới giúp. Nhiều người lắp hệ tưới nhỏ giọt đơn giản, nhưng nên có người hiểu kỹ thuật lắp giúp.
Có nên học trồng rau theo nhóm không?
Rất nên. Nhóm trồng rau ở khu dân cư giúp chia sẻ hạt giống, kinh nghiệm, trông vườn hộ nhau khi đi vắng. Rau thừa đem đổi cho nhau cũng là niềm vui. Học chung còn giữ nhịp đều hơn học một mình.
Rau nhà trồng bị sâu nhiều thì làm thế nào?
Bắt sâu bằng tay mỗi sáng, nhổ bỏ cây bị nặng, trồng xen rau thơm, và luân phiên loại rau giữa các lứa. Không nên tự pha thuốc hoá học. Nếu vẫn hỏng, hãy thử loại rau khác hợp mùa hơn.
Có bệnh xương khớp thì làm vườn được không?
Phần lớn người có bệnh xương khớp vẫn làm vườn được nếu kê thùng cao, ngồi ghế, không bê nặng và chia nhỏ thời gian. Nên hỏi bác sĩ đang điều trị về những động tác cần tránh trước khi bắt đầu.