KinhNe.comKính Nể
Về hưu làm gì

Làm sổ ký ức gia đình khi về hưu: gom ảnh, chuyện, món ăn và nghề cũ cho con cháu

Sổ ký ức gia đình không phải hồi ký: là ảnh cũ có chú thích, cây họ hàng, công thức món ăn, nghề của ông bà. Cách gom, ghi và cùng cháu làm trong vài tháng.

An elderly Vietnamese grandmother and a teenage grandchild sort old family photographs on a low wooden table near a window, top-down angle, soft afternoon light

Sổ ký ức gia đình là một cuốn sổ gom những thứ dễ mất nhất của một nhà: ảnh cũ có ghi ai, ở đâu, năm nào; cây họ hàng ba bốn đời; công thức các món ông bà nấu; chuyện về nghề, về làng, về những dịp lớn. Người về hưu làm được trong vài tháng, mỗi tuần vài buổi, tốt nhất là làm cùng một đứa cháu.

Ví dụ giả định bà Liên, 71 tuổi, có một hộp bánh cũ đựng mấy trăm tấm ảnh đen trắng. Bà nhận ra nhiều người trong ảnh, nhưng các con bà thì không. Một hôm con gái hỏi người đứng cạnh ông ngoại trong tấm ảnh cưới là ai, bà kể cả buổi chiều, và cả nhà mới biết người đó là ông chú họ đã cưu mang ông ngoại những năm khó khăn. Từ hôm ấy bà bắt đầu làm sổ. Bài này không bàn chuyện viết hồi ký đời mình, mà bàn cách giữ lại ký ức chung của cả gia đình.

Sổ ký ức khác hồi ký ở chỗ nào

Hồi ký là câu chuyện đời một người, viết liền mạch, cần nhiều công viết. Sổ ký ức gia đình thì như một cái hộp có ngăn: mỗi ngăn một loại thứ, ghi ngắn, ghi dần, ai trong nhà cũng góp được. Một tấm ảnh kèm ba dòng chú thích đã là một trang. Một công thức canh chua của bà kèm lời dặn "phải chờ nước sôi mới thả me" đã là một trang. Không cần biết viết văn, chỉ cần nhớ và chịu ghi.

Vì không cần liền mạch, sổ ký ức rất hợp với người cao tuổi: hôm nào nhớ chuyện gì ghi chuyện đó, hôm nào mệt thì chỉ dán ảnh. Và vì nó là của chung, con cháu dễ tham gia: cháu chụp ảnh, cháu gõ chữ, cháu hỏi, ông bà kể. Nhiều nhà kể rằng làm sổ ký ức là lần đầu tiên ông bà và cháu ngồi với nhau nhiều buổi liền mà không ai chán.

Điều đáng quý nhất của sổ ký ức là nó giữ được những thứ không ai khác giữ: tên người trong ảnh, giọng kể của bà, cách ông gọi tên cánh đồng làng. Khi ông bà còn khoẻ, còn nhớ, là lúc làm tốt nhất.

Năm ngăn của một cuốn sổ ký ức

Mỗi ngăn một loại nội dung. Không cần làm đủ cả năm; bắt đầu từ ngăn mình thích nhất.

NgănGồm những gìGhi thế nào cho đủAi trong nhà góp được
Ảnh cũ có chú thíchẢnh cưới, ảnh gia đình, ảnh đi làm, ảnh quêAi, ở đâu, năm nào, dịp gì, một câu chuyện ngắnÔng bà kể, cháu chụp lại và ghi
Cây họ hàngBa bốn đời, bên nội bên ngoạiTên, vai vế, nơi ở, một nét đáng nhớ về mỗi ngườiÔng bà, các cô chú bác
Bếp của bàMón ăn ngày thường, món ngày giỗ TếtNguyên liệu, cách làm, mẹo riêng, món này gắn với dịp nàoBà kể, con cháu nấu thử và ghi lại
Nghề và làngNghề của ông bà, cảnh làng xưa, những mùa vụMột ngày làm việc thời trẻ, dụng cụ nghề, tên các xómÔng bà kể, cháu hỏi thêm
Những dịp lớnNgày cưới, ngày sinh con, ngày chuyển nhà, những năm khóChuyện gì xảy ra, ai đã giúp, nhà mình đã qua thế nàoÔng bà, các con

Ngăn "Bếp của bà" thường là ngăn con cháu thích nhất, vì nó đem ra dùng được ngay. Ngăn "Những dịp lớn" thường là ngăn quý nhất, vì nó cho con cháu hiểu vì sao nhà mình là nhà mình hôm nay.

Làm sổ trong ba tháng, mỗi tuần hai buổi

Lịch giả định này đủ chậm để không mệt, đủ đều để sổ thành hình. Mỗi buổi chừng một đến hai tiếng.

  1. Tuần một và hai: gom hết ảnh cũ vào một chỗ, chia theo từng nhánh trong nhà hoặc từng thời kỳ. Chưa cần ghi gì, chỉ cần xếp.
  2. Tuần ba đến sáu: mỗi buổi chọn mười đến hai mươi tấm ảnh, kể cho cháu nghe, cháu ghi chú thích ra giấy hoặc gõ vào máy. Ảnh nào không nhớ ai thì đánh dấu để hỏi họ hàng.
  3. Tuần bảy và tám: vẽ cây họ hàng trên một tờ giấy lớn, bắt đầu từ ông bà mình rồi xuống dần. Gọi điện hỏi thêm các cô chú bác ở xa những chỗ chưa rõ.
  4. Tuần chín và mười: nấu cùng con cháu ba bốn món của bà, cháu ghi lại công thức đúng như bà làm, chụp ảnh món ăn.
  5. Tuần mười một: kể về nghề cũ và về làng, cháu hỏi theo một danh sách câu hỏi chuẩn bị sẵn.
  6. Tuần mười hai: đóng sổ. Có thể in ảnh và chữ vào một cuốn sổ đẹp, hoặc chép tay vào sổ dày, làm vài bản cho các nhánh trong nhà.

Không cần đúng ba tháng. Nhiều nhà làm một năm, có nhà làm chậm theo từng dịp giỗ Tết khi cả họ về đông đủ. Điều quan trọng là bắt đầu và giữ nhịp.

Câu hỏi giúp ông bà kể sâu hơn

Ông bà thường kể ngắn vì nghĩ chuyện của mình không có gì hay. Câu hỏi cụ thể mở được những câu chuyện dài. Con cháu có thể dùng danh sách dưới đây:

  • Hồi ông bằng tuổi cháu bây giờ, một ngày của ông bắt đầu thế nào?
  • Bà gặp ông lần đầu ở đâu, hôm đó bà mặc gì, ông nói câu gì?
  • Món ăn nào làm bà nhớ mẹ của bà nhất?
  • Năm nào là năm nhà mình khó nhất, và ai đã giúp?
  • Ngày đầu đi làm, ông được giao việc gì, có bị ai mắng không?
  • Ngày xưa Tết ở làng mình khác bây giờ chỗ nào?
  • Có đồ vật nào trong nhà mà ông bà muốn con cháu giữ lại, vì sao?

Khi ông bà kể, đừng ngắt để sửa năm tháng hay chi tiết. Ghi lại đúng lời kể, chỗ nào chưa chắc thì đánh dấu để hỏi sau. Giọng kể của ông bà, kể cả những chữ địa phương, là thứ đáng giữ nhất.

Những điều nên cân nhắc khi làm sổ

Chuyện buồn, chuyện riêng. Mỗi gia đình đều có những chuyện không vui: mất mát, xích mích, những năm thiếu thốn. Ông bà tự quyết định kể gì, ghi gì. Không ép, không gặng hỏi. Có chuyện chỉ nên kể miệng mà không ghi.

Thông tin cá nhân của người khác. Khi ghi về họ hàng còn sống, chỉ ghi những điều chung, không ghi chuyện riêng tư, bệnh tật, tiền nong của họ. Sổ có thể được nhiều người trong họ đọc.

Bảo quản ảnh gốc. Ảnh cũ dễ ẩm mốc, phai màu. Cầm ảnh bằng tay khô, để trong túi hoặc hộp kín, chỗ thoáng. Nhờ cháu chụp lại hoặc quét ảnh để có bản sao, ảnh gốc cất riêng.

Đừng chờ hoàn hảo. Nhiều người định làm sổ thật đẹp nên mãi không bắt đầu. Một cuốn sổ chép tay xộc xệch nhưng có tên người, có câu chuyện, vẫn quý hơn cuốn sổ đẹp chưa bao giờ được làm.

Sau khi đóng sổ: giữ cho cuốn sổ còn sống

Một cuốn sổ ký ức không nên là việc làm một lần rồi cất tủ. Nó quý nhất khi được mở ra, được đọc, được thêm trang. Nhiều nhà chọn mang sổ ra vào các dịp cả nhà quây quần: ngày giỗ, ngày Tết, ngày mừng thọ ông bà. Ai về cũng lật xem, ai nhớ thêm chuyện gì thì ghi vào trang cuối, ai có ảnh mới thì kẹp thêm. Cuốn sổ lớn dần theo năm.

Có thể giữ một trang mở đầu mỗi năm, ghi những việc lớn của nhà trong năm đó: cháu nào vào lớp một, ai cưới, ai chuyển nhà, vườn nhà năm ấy được mùa gì. Vài dòng thôi, nhưng mười năm sau đọc lại là cả một quãng đời. Người ghi có thể đổi dần từ ông bà sang con, rồi sang cháu, như chuyền tay một việc chung.

Bà Liên làm như thế. Năm đầu cuốn sổ có tám mươi trang, năm thứ ba đã thành hai cuốn. Đứa cháu từng giúp bà xếp ảnh nay đang học đại học ở xa, mỗi lần về vẫn hỏi bà có chuyện gì mới để ghi không. Cuốn sổ thành một sợi dây nối giữa bà và cháu, kéo dài hơn mọi buổi chiều làm sổ ban đầu.

Nếu nhà có điều kiện, nên chụp lại toàn bộ cuốn sổ mỗi năm một lần và gửi bản chụp cho các nhánh trong nhà giữ. Giấy có thể ẩm, có thể mất; bản chụp ở nhiều nơi giúp ký ức không bị dồn vào một chỗ.

Làm sổ cùng cháu: cách để cả hai cùng vui

Làm cùng cháu là cách hay nhất, nhưng cũng dễ thành buổi học bắt buộc nếu không khéo. Mời cháu bằng việc cụ thể và ngắn: "Chủ nhật này cháu sang giúp bà xếp hộp ảnh, một tiếng thôi rồi bà nấu chè." Giao cho cháu phần việc cháu giỏi hơn ông bà, như chụp ảnh, gõ chữ, trình bày, để cháu thấy mình có ích chứ không phải ngồi nghe.

Để cháu tự chọn ngăn cháu thích. Có cháu mê chuyện nghề của ông, có cháu chỉ thích ghi công thức món ăn. Cứ để cháu làm phần mình thích trước, phần khác tự nhiên sẽ theo. Và khi sổ xong, ghi tên cháu ở trang đầu cùng ông bà, như người cùng làm. Nhiều đứa cháu lớn lên vẫn nhớ những buổi chiều ấy hơn mọi món quà.

Với gia đình có con cháu ở xa, có thể làm qua những cuộc gọi video: ông bà cầm ảnh lên kể, cháu ở đầu kia ghi lại. Chậm hơn, nhưng vẫn giữ được giọng kể và vẫn là thời gian bên nhau.

Câu hỏi thường gặp

Sổ ký ức khác gì với gia phả của dòng họ?

Gia phả ghi tên, đời, ngày giỗ theo khuôn của dòng họ. Sổ ký ức là của một gia đình nhỏ, ghi cả chuyện, ảnh, món ăn, nghề nghiệp. Hai thứ bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.

Không nhớ rõ năm tháng thì có nên ghi không?

Vẫn nên ghi, kèm chữ khoảng chừng hoặc dấu hỏi. Nhiều chi tiết sau này họ hàng sẽ bổ sung. Ghi sai một năm không quan trọng bằng để mất cả câu chuyện.

Ông bà mắt kém, tay run thì làm sổ thế nào?

Ông bà kể, con cháu ghi. Có thể ghi âm giọng kể rồi chép lại. Phần của ông bà là nhớ và kể, không nhất thiết phải tự viết từng chữ.

Có nên in sổ ra nhiều bản không?

Nên làm vài bản cho các nhánh trong nhà, giữ thêm bản sao ảnh ở nơi khác. Nếu một bản hỏng hay thất lạc, ký ức vẫn còn ở nhà khác.

Làm sổ ký ức có giúp ông bà minh mẫn hơn không?

Nhớ lại, kể chuyện, sắp xếp ảnh là những việc dùng đầu óc khá nhiều và gắn với người thân. Đó là hoạt động tốt, nhưng không thay được việc đi khám nếu thấy hay quên tăng nhanh.

Kể chuyện cũ làm ông bà buồn thì sao?

Dừng lại, chuyển sang ngăn khác vui hơn như món ăn hay ảnh cưới. Ông bà quyết định kể gì. Nếu tâm trạng nặng nề kéo dài nhiều ngày sau đó, nên trò chuyện thêm và hỏi ý bác sĩ khi cần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138