KinhNe.comKính Nể
Học cái mới khi về hưu

Đọc thơ, ngâm thơ và tập làm thơ lục bát khi về hưu: từ học thuộc đến bài thơ đầu tay

Về hưu muốn đọc thơ hay, ngâm được vài câu và tự làm thơ: cách học thuộc, đọc trước đông người, luật lục bát dễ hiểu và lộ trình ba tháng đầu.

An elderly Vietnamese man reciting from a closed notebook held to his chest, standing under a tiled pavilion roof in a quiet garden, low angle, golden late afternoon light

Thơ là môn học hợp với rất nhiều người về hưu vì không cần dụng cụ, không cần đứng lâu, và đi được ba bậc rõ ràng: đọc thơ cho hay, ngâm vài câu theo điệu quen, rồi tự làm được bài lục bát đầu tay trong khoảng ba tháng. Mỗi bậc có cách tập riêng, và bạn có thể dừng ở bậc nào mình thấy vui nhất.

Bài viết đi từng bậc, có ví dụ cụ thể về cách học thuộc, cách đọc trước đông người, luật lục bát giải thích bằng lời thường, và cách sinh hoạt trong nhóm thơ ở khu dân cư cho vui mà không thành nơi khen chê nặng nề. Thơ hay về tuổi già của các bậc tiền nhân là một đề khác, ở đây tập trung vào việc bạn tự làm.

Tập ngâm thơ: hơi, điệu và những câu đầu tiên

Ngâm thơ khác đọc thơ ở chỗ mỗi chữ được kéo dài, có chữ được luyến lên xuống theo một điệu đã quen tai. Mỗi vùng có điệu ngâm riêng, người miền Bắc, miền Trung, miền Nam ngâm khác nhau, và không có điệu nào đúng hơn điệu nào. Người mới nên chọn điệu mình nghe nhiều nhất thời nhỏ, vì giai điệu ấy đã nằm sẵn trong trí nhớ.

Cách tập đơn giản: nghe một bản ngâm hai câu lục bát nhiều lần, rồi ngâm theo từng chữ một, chậm hơn bản gốc. Khi đã theo được, tắt bản gốc, tự ngâm và ghi âm lại. Nghe lại để xem chữ nào bị hụt hơi, chữ nào luyến chưa tròn. Mỗi tuần chỉ cần thuộc được hai câu là đủ.

Ngâm cần hơi dài hơn hát, nên tập thở bằng bụng mỗi sáng vài phút: hít chậm bằng mũi, thở ra đều thành tiếng ngân nhẹ. Nếu tập mà thấy choáng, tức ngực, hãy dừng lại và ngồi nghỉ; người có bệnh tim, bệnh phổi nên hỏi bác sĩ trước khi tập giữ hơi lâu. Khi đau ngực dữ dội, khó thở, méo miệng hay nói khó, gọi 115 ngay.

Ba bậc học thơ và nên bắt đầu từ đâu

Bậc một: đọc thơ cho rõ, cho có hồn. Chọn bài mình thích, đọc to, đúng nhịp, nghỉ đúng chỗ. Đây là bậc ai cũng làm được ngay, và là nền cho hai bậc sau. Phần lớn sinh hoạt thơ ở khu dân cư cũng xoay quanh việc mỗi người đọc một bài.

Bậc hai: ngâm thơ. Ngâm là kéo dài, luyến láy theo một điệu quen của từng vùng. Người từng nghe ngâm thơ trên đài, nghe ông bà ngâm thời nhỏ thường học nhanh vì đã có điệu trong tai. Ngâm cần hơi dài, nên tập song song với cách thở.

Bậc ba: tự làm thơ. Bắt đầu bằng lục bát vì đây là thể thơ gần với lời ăn tiếng nói, luật không khó, và người Việt nghe lục bát từ nhỏ. Sau lục bát có thể thử thơ bốn chữ, năm chữ, hoặc thơ tự do.

Nên bắt đầu ở đâu? Người hướng ngoại, thích sinh hoạt nhóm nên bắt đầu ở bậc một trong nhóm thơ. Người thích ngồi một mình, thích ghi chép thì có thể bắt đầu ngay ở bậc ba với vài câu lục bát về chuyện trong nhà, rồi đọc cho người thân nghe.

Học thuộc một bài thơ khi đã lớn tuổi: cách làm từng ngày

Nhiều người ngại vì sợ không nhớ nổi. Thực ra học thuộc thơ dễ hơn học thuộc văn xuôi nhiều, vì vần và nhịp tự dẫn câu này sang câu sau. Một cách làm đơn giản cho bài khoảng tám đến mười hai câu:

  1. Ngày đầu: chép tay cả bài bằng chữ to vào sổ. Việc chép giúp đọc chậm từng chữ, đồng thời có bản riêng của mình.
  2. Đọc to cả bài ba lần, chú ý chữ cuối mỗi câu vần với chữ nào. Gạch chân các chữ vần.
  3. Học hai câu một. Đọc hai câu, gấp sổ đọc lại, mở ra kiểm tra. Thuộc hai câu thì nối sang hai câu kế, rồi đọc lại từ đầu.
  4. Ngày hai và ba: đọc lại cả bài vào buổi sáng và trước khi ngủ, chỗ nào vấp thì đánh dấu.
  5. Ngày bốn trở đi: đọc thuộc cho một người nghe, có thể là vợ chồng, con cháu hoặc bạn. Đọc cho người khác nghe là cách giữ trí nhớ bền nhất.
  6. Sau một tuần, viết lại cả bài từ trí nhớ vào một trang giấy trắng rồi so với bản chép. Những chữ viết sai chính là chỗ cần đọc thêm.

Nếu quên một chữ, đừng dừng lại cả bài. Đọc tiếp, sau đó mở sổ xem lại chữ đó. Thói quen đọc tiếp giúp bạn bình tĩnh khi đọc trước đông người.

Đọc thơ trước đông người: giọng, nhịp và chỗ nghỉ

Đọc thơ khác nói chuyện ở chỗ phải chậm hơn và nghỉ đúng nhịp. Với lục bát, câu sáu thường nghỉ sau chữ thứ hai và thứ tư, câu tám nghỉ sau chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu. Không cần đếm cứng nhắc, nhưng đọc chậm theo nhịp đôi sẽ nghe êm hơn đọc liền một hơi.

Trước khi đọc, giới thiệu ngắn một câu: tên bài, và vì sao mình chọn. Ví dụ: "Bài này mình chọn vì nhớ mẹ, mùa này năm nào mẹ cũng phơi rơm." Câu giới thiệu khiến người nghe chú ý và bản thân bạn cũng bớt hồi hộp.

Khi đọc, nhìn qua đầu người nghe về phía cuối phòng, thỉnh thoảng nhìn vài gương mặt quen. Cầm sổ ở ngang ngực nếu chưa thuộc hẳn, không cần giấu. Đọc xong câu cuối, dừng một nhịp rồi mới cúi chào. Giọng hơi run ở mấy câu đầu là bình thường; thường tới giữa bài là ổn.

Bài đọc ở chỗ đông người nên dài vừa phải, khoảng tám đến mười sáu câu. Bài quá dài dễ làm người nghe mất chú ý, còn mình dễ quên giữa chừng. Bài nào thật dài và thật thích, có thể chọn đọc một đoạn và nói rõ là trích.

Luật lục bát giải thích bằng lời thường

Lục bát gồm cặp câu sáu chữ và tám chữ nối nhau. Chỉ cần nhớ ba điều dưới đây là đã làm được những câu đúng luật đầu tiên.

Điều cần nhớGiải thíchMẹo kiểm tra
Số chữCâu trên sáu chữ, câu dưới tám chữ, cứ thế nối tiếpĐếm bằng ngón tay khi đọc
VầnChữ thứ sáu câu sáu vần với chữ thứ sáu câu tám; chữ thứ tám câu tám lại vần với chữ thứ sáu của câu sáu tiếp theoGạch chân các chữ vần, đọc riêng xem có êm không
Thanh bằng, thanh trắcChữ thứ hai, sáu, tám thường mang thanh bằng (không dấu hoặc dấu huyền); chữ thứ tư thường mang thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng)Đọc lên mà thấy vấp ở đâu thì xem chữ đó mang thanh gì

Ví dụ một cặp câu tự đặt để luyện: "Sáng nay nắng trải hiên nhà / Mẹ ngồi nhặt lá, tiếng gà gọi trưa." Câu sáu có đúng sáu chữ, câu tám có đúng tám chữ. Chữ "nhà" và "gà" vần với nhau, chữ "nay", "ngồi" thanh bằng, chữ "trải", "lá" thanh trắc. Bạn có thể bắt chước khung này, thay bằng chuyện nhà mình.

Tự làm bài lục bát đầu tay: gợi ý đề tài và cách sửa

Bài thơ đầu tay không cần hay, chỉ cần là của mình. Đề tài gần gũi giúp câu chữ đến tự nhiên hơn:

  • Một buổi sáng bình thường: tiếng chổi quét sân, ấm trà, đứa cháu đi học.
  • Một món ăn của mẹ hoặc của quê, kể mùi, kể màu, kể ai nấu.
  • Một người bạn cũ lâu không gặp, một kỷ niệm thời đi làm.
  • Mùa trong năm ở nơi mình sống: mùa lúa, mùa mưa, mùa hoa nở trước ngõ.
  • Lời nhắn cho cháu trong ngày sinh nhật, đọc lên trong bữa cơm.

Viết xong để một đêm rồi đọc lại. Chỗ nào phải đếm chữ mới thấy đúng, chỗ nào đọc lên vấp, đánh dấu và thử thay một chữ đồng nghĩa. Đừng ngại thay cả câu. Đọc cho một người tin cậy nghe và hỏi họ thấy hình ảnh nào rõ nhất; giữ hình ảnh đó, bớt những câu chỉ để cho đủ vần.

Lỗi hay gặp của người mới là dùng nhiều chữ to tát như "mênh mông", "vời vợi", "muôn đời" cho đủ vần. Câu thơ cảm động thường đến từ chi tiết nhỏ và thật: cái nón mẹ treo sau cửa, tiếng xe đạp của bố lúc chạng vạng. Một chi tiết thật đáng giá hơn mười chữ đẹp.

Sinh hoạt nhóm thơ cho vui mà không nặng nề

Mỗi buổi một chủ đề nhẹ. Ví dụ tháng này viết về mùa thu, tháng sau về nghề cũ. Có chủ đề thì người mới dễ bắt đầu hơn là "viết gì cũng được".

Góp ý theo lối "thích chỗ nào, muốn nghe thêm chỗ nào". Không chấm điểm, không xếp hạng bài hay bài dở. Người góp ý nói một điều mình thích trước, rồi một gợi ý nhỏ sau.

Giữ thời gian đọc công bằng. Mỗi người một bài, ai đọc dài quá thì trưởng nhóm nhắc nhẹ. Nhóm thơ dễ mất vui khi vài người chiếm hết buổi.

Làm một tập thơ chung cuối năm. Mỗi người chọn hai bài mình ưng nhất, chép tay hoặc nhờ con cháu đánh máy, đóng thành tập tặng các nhà. Mốc này giúp cả nhóm có lý do viết đều.

Chọn chỗ và giờ hợp với người lớn tuổi. Buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, phòng đủ sáng để đọc chữ, có ghế tựa, có nước uống. Buổi sinh hoạt khoảng chín mươi phút là vừa, giữa chừng nghỉ mười phút uống trà, trò chuyện.

Ba tháng đầu với thơ: lộ trình mẫu giả định

Lộ trình dưới đây cho người sinh hoạt nhóm thơ một buổi mỗi tuần và tự tập ở nhà khoảng mười lăm phút mỗi ngày. Bạn có thể đi chậm hơn, miễn là đều.

Thời gianViệc chínhDấu hiệu đã ổn
Tuần 1 đến 4Học thuộc hai bài ngắn, đọc to mỗi sáng, đọc một bài ở nhómĐọc thuộc trọn một bài trước nhóm mà không cầm sổ
Tuần 5 đến 8Tập ngâm hai câu, chép mười cặp lục bát mình thích để quen nhịpNgâm được hai câu không hụt hơi; nghe ra chữ nào vần với chữ nào
Tuần 9 đến 12Tự đặt bốn đến tám câu lục bát về chuyện nhà, sửa và đọc ở nhómCó bài thơ đầu tay đúng luật, đọc cho gia đình nghe

Giữ một cuốn sổ thơ riêng cho cả ba tháng: trang trái chép bài mình học, trang phải ghi câu mình tự đặt. Cuối mùa học, lật lại từ đầu sẽ thấy rõ từng bước mình đã đi. Nhiều gia đình giữ cuốn sổ ấy như một kỷ vật, con cháu đọc lại khi ông bà đã nghỉ viết.

Câu hỏi thường gặp

Chưa từng làm thơ bao giờ thì có học được không?

Được. Người Việt nghe lục bát từ nhỏ qua ca dao, lời ru nên đã có sẵn nhịp trong tai. Chỉ cần nắm ba điều về số chữ, vần và thanh, rồi tập vài cặp câu mỗi tuần là sẽ quen dần.

Ngâm thơ có cần giọng hay không?

Không cần giọng thật hay, chỉ cần hơi đều và giọng ấm. Ngâm thơ quý ở cái tình hơn ở kỹ thuật. Tập thở bằng bụng và nghe nhiều bản ngâm quen sẽ giúp bạn ngâm được vài câu sau vài tuần.

Học thuộc mãi không nhớ thì có phải trí nhớ có vấn đề không?

Học thuộc chậm khi lớn tuổi là bình thường, chia nhỏ từng hai câu và đọc cho người khác nghe sẽ giúp nhiều. Nếu thấy hay quên rõ rệt cả việc hằng ngày, nên đi khám để bác sĩ đánh giá, không tự kết luận.

Thơ mình làm có nên đưa con cháu đọc không?

Nên. Con cháu thường rất quý những dòng ông bà tự viết, nhất là thơ về chuyện nhà. Nếu ngại, có thể đọc trong bữa cơm dịp sinh nhật hay ngày giỗ, nhẹ nhàng và tự nhiên.

Có nên gửi thơ đi thi hay đăng báo không?

Tuỳ bạn. Nhiều người làm thơ chỉ cho mình và gia đình, như thế đã đủ đầy. Nếu muốn gửi đi, hãy coi đó là niềm vui thêm, không đặt nặng chuyện được chọn, để việc làm thơ không thành áp lực.

Mắt kém, đọc chữ nhỏ khó thì học thơ thế nào?

Chép bài thơ bằng chữ to vào sổ riêng, đọc ở chỗ đủ sáng, và nghe người khác đọc rồi nhẩm theo. Nên đi khám mắt, đeo kính đúng độ, vì nhìn rõ giúp việc học đỡ mệt hơn nhiều.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138