Học gì khi về hưu không có đáp án chung: môn hợp nhất là môn khớp với tính nết của bạn, vừa với sức khoẻ hiện tại, chen được vào nhịp tuần mà không phải bỏ việc nhà, và có chỗ học trong tầm đi lại. Chọn theo bốn điều đó, rồi thử ba buổi trước khi theo hẳn, gần như luôn tốt hơn chọn theo lời rủ của bạn bè hay theo môn đang thịnh trong khu phố.
Bài này dành cho người đã nghỉ hưu, còn khoẻ, muốn có một việc học đều đặn cho vui và cho đầu óc làm việc. Những môn được nói tới gồm hát, thơ, chụp ảnh, cắm hoa, trồng rau, nấu món mới, đan móc, viết chữ đẹp. Học nhạc cụ, học vẽ và ngoại ngữ là những đề riêng, ở đây chỉ nhắc khi cần so sánh.
Vì sao chọn sai môn là lý do số một khiến người về hưu bỏ học giữa chừng
Ví dụ giả định: cô Hạnh nghỉ hưu ở một thị trấn, được bạn rủ vào lớp hát vì lớp đông vui. Cô đi đều hai tháng, rồi bắt đầu kiếm cớ vắng. Cô không ghét hát, nhưng cô là người thích ngồi yên làm việc bằng tay, ngại đứng trước đám đông, và mỗi lần đến lượt hát một mình là tim đập nhanh cả buổi. Sang năm sau cô chuyển sang đan móc, học đều tới giờ.
Chuyện của cô Hạnh rất hay gặp. Người về hưu ít khi bỏ học vì môn quá khó; họ bỏ vì môn không khớp với con người mình. Người hướng nội vào lớp ồn sẽ mệt, người thích nói chuyện ngồi lớp viết chữ lặng im sẽ chán, người đau gối mà chọn môn phải đứng lâu thì chỉ vài tuần là ngại. Lỗi không ở người học, cũng không ở môn học, mà ở bước chọn.
Vì vậy trước khi hỏi học gì, nên hỏi ngược lại: bạn là người thế nào, sức bạn đang ra sao, tuần của bạn còn trống ở đâu. Trả lời được ba câu đó thì danh sách môn tự ngắn lại còn hai, ba lựa chọn, và việc thử sẽ nhẹ hơn nhiều.
Bảng soi tính nết: mỗi kiểu người hợp với môn nào
Đánh dấu dòng nào giống mình nhất. Phần lớn người đọc sẽ thấy mình ở hai dòng, đó là hai hướng đáng thử trước.
| Bạn là người | Môn dễ hợp | Môn nên cân nhắc kỹ |
|---|---|---|
| Thích đông vui, thích trò chuyện | Hát tập thể, đọc thơ theo nhóm, nấu món mới cùng bạn | Viết chữ đẹp, đan móc một mình |
| Thích yên, làm việc bằng tay | Đan móc, may vá, viết chữ đẹp, cắm hoa | Lớp hát phải hát đơn trước lớp |
| Thích ra ngoài, ưa cây cỏ | Trồng rau, chụp ảnh thiên nhiên, cây cảnh | Môn ngồi lâu trong phòng kín |
| Thích nhìn thấy thành phẩm ngay | Nấu món mới, cắm hoa, làm đồ thủ công nhỏ | Môn cần nhiều tháng mới thấy kết quả |
| Thích chữ nghĩa, thích nhớ | Thơ, viết chữ đẹp, ghi chép kèm ảnh | Môn phải vận động nhiều |
| Từng làm kỹ thuật, thích tìm hiểu cách vận hành | Chụp ảnh bằng máy ảnh, trồng rau có ghi sổ | Môn chỉ dựa vào cảm hứng |
Bảng chỉ là gợi ý, không phải luật. Người thích yên vẫn có thể hát rất hay nếu lớp cho hát chung là chính. Điều bảng giúp được là tránh chọn trúng môn ngược hẳn với tính mình ngay từ lần đầu.
Soi sức khoẻ: ba câu hỏi trước khi đăng ký bất cứ lớp nào
Môn này bắt mình đứng hay ngồi bao lâu? Cắm hoa thường đứng quanh bàn, trồng rau phải cúi và ngồi xổm, chụp ảnh ngoài trời đi bộ nhiều, đan móc ngồi lâu và cúi cổ. Người đau gối, đau lưng nên hỏi trước thời lượng một buổi và xin được ngồi ghế cao khi cần.
Mắt và tai mình có theo kịp không? Đan móc, viết chữ, may vá cần mắt nhìn gần tốt và ánh sáng đủ. Hát và đọc thơ cần nghe rõ cao độ, nhịp. Nếu đang nhìn mờ hay nghe kém, nên đi khám mắt, tai trước, đeo kính đúng độ rồi mới học; học khi nhìn không rõ là tự làm mình nản.
Môn này có dụng cụ sắc, nóng hay nặng không? Kéo cắt cành, dao bếp, bếp nóng, chậu đất nặng đều là chuyện thường. Người đang dùng thuốc chống đông, người hay chóng mặt khi đứng dậy nên nói với người dạy để được xếp chỗ an toàn.
Khi nào hỏi bác sĩ trước? Người có bệnh tim, huyết áp chưa ổn, vừa mổ hoặc vừa ốm dậy nên hỏi bác sĩ trước khi chọn môn phải đi lại ngoài trời hay đứng lâu. Nếu đang học mà thấy đau ngực, khó thở, méo miệng, nói khó, yếu một bên tay chân thì dừng ngay và gọi 115.
Học ở đâu: bốn chỗ quen thuộc và điểm mạnh, điểm yếu của từng chỗ
Người về hưu ở phố hay ở quê đều có vài lối vào việc học mà không cần tìm xa. Mỗi chỗ có cái hay riêng:
- Lớp ở nhà văn hoá phường, xã hoặc tổ dân phố: gần nhà, học phí thường thấp hoặc không có, bạn học là hàng xóm. Điểm yếu là lịch dễ thay đổi theo việc chung của khu, và người dạy có khi là tình nguyện viên nên trình độ không đều.
- Lớp năng khiếu của hội người cao tuổi ở cơ sở: hợp nhịp người lớn tuổi, ít áp lực thi thố, hay có buổi biểu diễn, triển lãm nhỏ để có mục tiêu. Hỏi chi hội gần nhà xem năm nay mở những môn gì.
- Lớp tư nhân hoặc nhóm học tại nhà một người giỏi nghề: bài bản hơn, có người theo sát. Nên hỏi rõ lịch, số buổi, có được học thử không, và có lớp riêng cho người lớn tuổi không, vì học chung với người trẻ nhịp thường quá nhanh.
- Học với con cháu hoặc bạn già trong nhà: không tốn gì, học lúc nào cũng được, nhưng dễ đứt vì không ai giữ lịch. Hợp nhất khi đã có nền và chỉ cần người cùng tập.
Nhiều người kết hợp hai chỗ: học nền ở một lớp có người dạy, rồi tập thêm với bạn ở nhà. Cách này giữ được cả nhịp đều lẫn niềm vui.
Thử ba buổi trước khi theo hẳn: cách làm cụ thể
Đừng đăng ký cả khoá ngay. Hãy coi ba buổi đầu như một cuộc làm quen có chủ đích:
- Buổi một: chỉ đến xem và làm theo. Ghi lại ba điều sau buổi học: mình thấy vui ở chỗ nào, mệt ở chỗ nào, và có ai trong lớp mình muốn trò chuyện thêm không.
- Buổi hai: thử làm trọn một việc nhỏ, ví dụ hát trọn một bài cùng lớp, cắm xong một bình, đan được mười hàng. Để ý xem mình có muốn về nhà làm tiếp không.
- Giữa buổi hai và ba: tự tập ở nhà khoảng hai mươi phút. Nếu bạn quên mất, hoặc thấy nặng nề khi phải ngồi vào, đó là tín hiệu đáng lưu ý.
- Buổi ba: hỏi người dạy ba tháng nữa người mới thường làm được gì. Câu trả lời cụ thể giúp bạn biết mình đang đi về đâu.
- Sau buổi ba: quyết định theo, đổi lớp, hay đổi môn. Cả ba hướng đều là kết quả tốt, vì bạn đã quyết dựa trên trải nghiệm thật.
Trong ba buổi này, không cần mua dụng cụ đắt tiền. Mượn, dùng đồ của lớp, hoặc mua loại cơ bản nhất. Mua sắm đủ bộ ngay từ đầu dễ biến thành áp lực phải theo cho bằng được.
Xếp môn học vào nhịp tuần: ba mẫu lịch giả định
Môn học chỉ bền khi có chỗ đứng cố định trong tuần. Dưới đây là ba kiểu tuần thường gặp, bạn chọn kiểu gần mình rồi chỉnh lại.
| Kiểu tuần | Giờ học có người dạy | Giờ tự tập | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Còn trông cháu buổi chiều | Một buổi sáng thứ Ba hoặc thứ Năm | Ba lần mười lăm phút sau khi cháu ngủ trưa | Chọn môn làm dở được, cất đi dễ như đan móc, viết chữ |
| Sống hai ông bà, khá rảnh | Hai buổi một tuần | Mỗi ngày hai mươi đến ba mươi phút | Dễ ôm nhiều môn; nên giữ tối đa hai môn cùng lúc |
| Ở quê, mùa vụ bận lúc nhiều lúc ít | Một buổi cố định, nghỉ khi vào vụ | Linh hoạt theo thời tiết | Hợp với trồng rau, chụp ảnh, thơ, những môn gắn với ruộng vườn |
Điều chung của cả ba mẫu là giờ học không nên rơi vào lúc bạn mệt nhất trong ngày. Phần lớn người cao tuổi tập trung tốt vào buổi sáng; buổi chiều muộn hợp với việc nhẹ như nghe lại, xem lại.
Tính trước các khoản tốn kém mà không cần biết giá
Mỗi môn có những khoản chi khác nhau. Không cần biết con số cụ thể, chỉ cần biết môn mình chọn tốn vào đâu để bàn với gia đình và tự cân đối.
| Môn | Khoản tốn một lần | Khoản tốn đều đặn |
|---|---|---|
| Hát, đọc thơ | Gần như không có, có khi một chiếc loa nhỏ | Tiền đóng góp quỹ lớp, trang phục khi biểu diễn |
| Chụp ảnh | Máy ảnh nếu không dùng điện thoại, túi đựng | Đi lại tới nơi chụp, in ảnh khi trưng bày |
| Cắm hoa | Kéo cắt cành, vài chiếc bình, xốp cắm | Hoa tươi mỗi buổi, đây là khoản lớn nhất |
| Trồng rau | Thùng, chậu, giá đỡ, dụng cụ làm đất | Đất, phân, hạt giống, nước |
| Nấu món mới | Vài dụng cụ bếp còn thiếu | Nguyên liệu mỗi lần thử món |
| Đan móc, may vá, viết chữ | Kim, bút, giấy tập, khung | Len, vải, mực, giấy |
Môn có khoản đều đặn lớn như cắm hoa, nấu ăn thì có thể học thưa hơn hoặc góp chung với bạn học. Môn tốn một lần nhiều như chụp ảnh thì nên học thử bằng đồ có sẵn trước, chắc chắn thích mới mua thêm.
Năm cái sai hay gặp khi người về hưu chọn môn
Chọn theo bạn rủ. Đi cùng bạn thì vui buổi đầu, nhưng nếu bạn nghỉ, mình cũng hụt theo. Nên chọn môn mình thích trước, rủ bạn sau.
Chọn môn để bù cho tiếc nuối thời trẻ mà không xét sức hiện tại. Mong ước cũ đáng quý, nhưng cần xem sức bây giờ có hợp không. Thường có cách chỉnh: thích nhảy mà đau gối thì chọn hát kèm vận động nhẹ chẳng hạn.
Đặt mục tiêu quá cao ngay từ đầu. Muốn hát như ca sĩ, chụp ảnh đi thi, viết chữ treo nhà ngay năm đầu dễ làm mình thất vọng. Mục tiêu năm đầu nên là học đều và vui.
Học ở chỗ quá xa. Phải đi xe lâu, qua đường đông, về muộn thì chỉ vài tuần là ngại. Chỗ học trong tầm đi bộ hoặc một đoạn xe ngắn giữ chân người học lâu nhất.
Không nói với gia đình. Lịch học va với lịch trông cháu, nấu cơm thì dễ phải bỏ. Bàn với nhà một lần, chốt buổi học là giờ riêng của mình, mọi người sẽ sắp xếp quanh nó.
Câu hỏi thường gặp
Đã gần tám mươi tuổi thì có quá muộn để bắt đầu học một môn mới không?
Không có tuổi nào là muộn cho một môn học vừa sức. Điều cần chỉnh là nhịp học và mục tiêu: học chậm hơn, buổi ngắn hơn, chọn môn ít đứng lâu, và đo tiến bộ bằng niềm vui chứ không bằng tốc độ so với người khác.
Nên học một môn thật sâu hay vài môn cùng lúc?
Người mới về hưu thường hăng hái ôm ba, bốn môn rồi mệt. Giữ một môn chính và tối đa một môn phụ là vừa. Khi môn chính đã thành nếp, khoảng sáu tháng trở đi, hãy nghĩ tới môn thứ hai.
Học một mình ở nhà qua sách có được không?
Được với những môn như thơ, viết chữ, trồng rau. Nhưng có người dạy ít nhất trong vài buổi đầu giúp tránh tập sai tư thế và bỏ cuộc sớm. Một lớp ngắn ban đầu, sau đó tự tập, là cách cân bằng.
Con cháu muốn đăng ký lớp cho ông bà thì nên làm thế nào?
Nên hỏi ông bà thích gì trước, rồi rủ đi học thử cùng một buổi. Đăng ký sẵn cả khoá như một món quà bất ngờ dễ khiến ông bà thấy bị sắp đặt, và ngại nói không vì sợ phụ lòng con.
Học xong có cần thi hay có chứng chỉ gì không?
Hầu hết lớp cho người cao tuổi không thi. Một buổi biểu diễn, một góc trưng bày nhỏ hay một bữa cơm nấu món mới cho cả nhà là mốc đáng giá hơn chứng chỉ, vì nó cho bạn lý do để tập đều.
Đang có bệnh nền thì chọn môn nào an toàn?
Các môn ngồi tại chỗ như viết chữ, đan móc, đọc thơ thường nhẹ nhàng. Dù vậy, người có bệnh tim, huyết áp hay vừa mổ vẫn nên hỏi bác sĩ trước, đặc biệt với môn đứng lâu, cúi nhiều hoặc ra nắng.