Người cao tuổi vẫn leo dốc, đi bộ cả buổi được khi chia quãng đường thành từng đoạn ngắn, đi theo nhịp thở chứ không theo nhịp đoàn, nghỉ trước khi mệt, mang giày vừa chân và gậy chống khi lên xuống bậc. Đi chậm không phải là đi kém; người leo đều, nghỉ đều thường lên tới nơi khoẻ hơn người lao lên một mạch rồi phải ngồi thở.
Bài này dành cho những chuyến có quãng đi bộ dài: chùa trên núi, khu di tích rộng, phố cổ không cho xe vào, thác nước phải đi bậc xuống. Người có bệnh tim mạch, phổi, khớp gối hoặc vừa ốm dậy nên hỏi bác sĩ trước khi chọn những điểm này, và luôn nhớ các dấu hiệu phải dừng ở mục cuối.
Lên chùa trên núi theo cách của ông Sáu
Ông Sáu, 74 tuổi, mỗi năm đều cùng nhóm bạn già đi một chuyến hành hương lên một ngôi chùa trên núi, đường lên có vài trăm bậc đá. Năm nào ông cũng lên tới nơi, dù trong nhóm có người trẻ hơn ông phải dừng giữa đường. Ông bảo không có gì đặc biệt: đi từng chặng, cứ được chừng năm, sáu chục bậc thì đứng lại thở vài nhịp, uống ngụm nước, ngắm cảnh, rồi đi tiếp. Lúc xuống thì chậm hơn lúc lên, chống gậy, bám tay vịn.
Ông Sáu không khoẻ hơn bạn bè; ông chỉ đi theo nhịp của mình, và trước chuyến đi một tháng ông tập leo cầu thang khu nhà mỗi sáng. Nhiều người cao tuổi bỏ cuộc giữa đường không phải vì yếu, mà vì bị cuốn theo đoàn, đi quá nhanh ở đoạn đầu, đến lưng chừng thì hụt hơi, mỏi gối. Leo dốc với người lớn tuổi là chuyện quản lý sức, chia sức cho cả đường lên lẫn đường xuống, chứ không phải chuyện thi xem ai lên trước.
Đọc trước độ khó của điểm tham quan
Trước khi đi, hỏi người tổ chức hoặc nhờ con cháu tìm hiểu quãng đường bộ ở từng điểm. Bảng dưới giúp xếp các điểm theo mức đi bộ để chọn đúng sức.
| Mức | Kiểu điểm tham quan | Gợi ý cho người cao tuổi |
|---|---|---|
| Nhẹ | Bảo tàng một tầng, công viên phẳng, chợ, bến thuyền | Đi thoải mái, nghỉ khi muốn |
| Vừa | Phố cổ đi bộ, khu di tích rộng, vườn lớn | Chia buổi, ngồi nghỉ mỗi hai mươi đến ba mươi phút |
| Khá nặng | Chùa có vài trăm bậc, thác phải đi bậc xuống, đường đất dốc | Chỉ đi khi đã tập leo bậc, có gậy, đi chậm, có người đi cùng |
| Nặng | Leo núi nhiều giờ, đường rừng, bậc dốc không tay vịn | Cân nhắc kỹ, hỏi bác sĩ, hoặc chọn cáp treo, xe điện, ngồi chờ ở dưới |
Nhiều điểm khá nặng có lối đi thay thế: cáp treo, xe điện, đường vòng thoai thoải. Dùng chúng không có gì phải ngại; đến nơi còn sức để ngắm cảnh quan trọng hơn việc tự leo bằng được. Cũng có thể chỉ đi một nửa đường, ngồi ở điểm nghỉ giữa chờ đoàn quay xuống.
Chia sức khi leo dốc và lên bậc
Cách chia sức dưới đây dùng được cho bậc đá, đường dốc và cả cầu thang dài trong khu tham quan.
- Khởi động nhẹ ở chân dốc: xoay cổ chân, co duỗi gối, đi bộ chậm vài phút trên mặt phẳng.
- Đi theo nhịp thở: vẫn nói chuyện được thành câu là nhịp vừa; thở dốc không nói được thì đi chậm lại hoặc dừng.
- Chia quãng thành chặng ngắn, dừng nghỉ trước khi thấy mệt, không đợi mệt mới dừng.
- Bước cả bàn chân lên bậc, không bước bằng mũi chân; tay vịn lan can hoặc chống gậy ở phía tay không vịn.
- Mỗi lần dừng uống một ngụm nước, ngẩng lên nhìn cảnh, thả lỏng vai.
- Đường xuống đi chậm hơn đường lên. Gối chịu lực nhiều hơn khi xuống, nên bước ngắn, đặt chân chắc rồi mới chuyển người.
Nếu biết trước sẽ có điểm leo bậc, vài tuần trước chuyến đi tập leo cầu thang trong nhà hoặc ở khu chung cư mỗi ngày một chút, tăng dần số tầng. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi tăng mức tập này.
Giày, gậy và đồ mang theo
Giày đã đi quen, đế bám, có quai giữ gót. Không mang giày mới mua đi leo dốc; giày mới dễ phồng chân. Dép lê, dép không quai hậu dễ trượt trên bậc đá ẩm. Đế giày nên bám, không quá mỏng, mũi giày rộng cho ngón chân.
Gậy chống vừa chiều cao. Khi đứng thẳng, tay cầm gậy, khuỷu tay hơi gập là vừa. Gậy giúp đỡ gối khi xuống dốc và giữ thăng bằng trên bậc không đều. Người chưa quen gậy nên tập dùng ở nhà vài ngày trước.
Túi nhẹ, hai tay rảnh. Túi đeo chéo hoặc ba lô nhỏ, hai tay để vịn và chống gậy. Chỉ mang nước, thuốc theo đơn, khăn, áo mỏng, ít đồ ăn nhẹ.
Mũ rộng vành và áo khoác mỏng. Leo lên thì nóng, lên tới đỉnh gió thổi lại lạnh. Mặc nhiều lớp mỏng để cởi ra mặc vào dễ dàng.
Đồ ăn nhẹ dễ nuốt. Một chiếc bánh mềm, vài miếng trái cây giúp không bị hụt sức giữa đường, nhất là với người có bệnh đường huyết.
Đi bộ cả buổi ở phố cổ, khu di tích
Không phải leo dốc nhưng đi bộ ba bốn tiếng trên mặt đường lát đá, đứng ngắm, chụp ảnh liên tục cũng mỏi không kém. Một vài cách giữ sức ở những nơi như vậy.
- Đi vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, tránh nắng gắt giữa trưa.
- Cứ khoảng hai mươi đến ba mươi phút tìm chỗ ngồi: ghế đá, quán nước, bậc thềm có bóng mát.
- Xem trước chỗ có nhà vệ sinh, có quán ngồi để làm điểm hẹn và điểm nghỉ.
- Đứng ngắm lâu thì chuyển trọng lượng giữa hai chân, nhún nhẹ gót, tránh đứng yên một tư thế.
- Chụp ảnh ở chỗ bằng phẳng, đừng vừa đi vừa nhìn điện thoại trên đường đá không đều.
- Nếu đoàn đi tiếp quá xa, hẹn chỗ gặp lại, mình ngồi nghỉ ở quán gần đó.
Tối về, ngâm chân nước ấm, nằm kê chân cao một lúc. Nếu chân hơi sưng sau một ngày đi nhiều thường đỡ sau một đêm. Hôm sau nên xếp lịch nhẹ hơn để cơ thể hồi lại.
Đau gối, mỏi chân sau ngày đi nhiều
Mỏi chân, nhức gối sau một ngày leo dốc là chuyện hay gặp, kể cả ở người trẻ. Thường thì nghỉ ngơi, ngâm chân nước ấm, xoa bóp nhẹ bắp chân và ngủ đủ, hôm sau sẽ đỡ nhiều. Ngày tiếp theo nên tránh thêm một điểm leo bậc, chọn chỗ đi bộ trên mặt phẳng hoặc ngồi thuyền, ngồi xe ngắm cảnh.
Người đã có đau khớp gối từ trước nên chọn trước điểm nhẹ, dùng gậy ở mọi chỗ có bậc, và hỏi bác sĩ xem có nên dùng băng gối hay không. Không tự xoa dầu nóng quá mạnh hay đắp thuốc lạ người bán mời. Gối sưng to, nóng đỏ, đau nhiều không đứng lên được, hoặc sau một lần trượt chân mà khớp biến dạng, không cử động được, thì cần đi khám ngay, không cố đi tiếp.
Một cách phòng hơn là chăm sóc chân ngay trong ngày: nghỉ ngồi đều, không mang vác nặng, đi xuống bậc chậm, và tối về kiểm tra bàn chân xem có phồng rộp, trầy xước không. Người có bệnh đường huyết càng nên xem kỹ bàn chân mỗi tối, vì vết xước nhỏ cũng cần được giữ sạch và theo dõi.
Xếp lịch khi chuyến đi có điểm leo dốc
Một điểm leo bậc tốn sức bằng cả ngày đi bộ bình thường. Cách xếp lịch dưới đây là ví dụ giả định cho chuyến bốn ngày có một ngôi chùa trên núi, giúp người cao tuổi có sức nhất đúng vào ngày leo.
| Ngày | Việc chính | Vì sao xếp như vậy |
|---|---|---|
| Ngày một | Di chuyển, nhận phòng, đi dạo nhẹ | Không leo ngay ngày đầu khi còn mệt đường |
| Ngày hai | Leo dốc vào buổi sáng sớm, chiều nghỉ hẳn | Sức tốt nhất sau một đêm ngủ, trời còn mát |
| Ngày ba | Điểm nhẹ: bến thuyền, chợ, làng nghề | Cho gối và bắp chân hồi lại |
| Ngày bốn | Mua quà, về | Ngày về chỉ di chuyển, không thêm việc nặng |
Nếu lịch của đoàn đặt điểm leo dốc vào ngày đầu hoặc ngày cuối, ông bà có thể đề nghị đổi, hoặc ở lại không đi điểm đó. Leo dốc sau một chặng xe dài, hay leo xong rồi lên xe về ngay, là hai cách dễ làm người cao tuổi kiệt sức nhất. Thời tiết cũng quan trọng: ngày mưa bậc đá trơn, ngày nắng gắt dễ mất nước, nên có phương án đổi ngày leo nếu trời xấu.
Dấu hiệu phải dừng ngay và khi nào gọi 115
Khi đang leo dốc hay đi bộ, có những dấu hiệu không phải là mỏi bình thường. Dừng ngay, ngồi xuống chỗ an toàn và báo người đi cùng nếu thấy: đau tức ngực hoặc đau lan ra tay, hàm, lưng; khó thở nhiều hơn mức mệt thông thường, nghỉ vài phút không đỡ; chóng mặt, choáng váng như sắp ngất; tim đập rất nhanh hoặc loạn nhịp; vã mồ hôi lạnh; buồn nôn đột ngột.
Nếu dấu hiệu không giảm sau khi ngồi nghỉ, hoặc có đau ngực, khó thở dữ dội, yếu hay tê nửa người, méo miệng, nói khó, ngã đập đầu, gọi 115 ngay hoặc nhờ người xung quanh gọi, báo cho nhân viên khu tham quan để được hỗ trợ đưa xuống. Không cố leo tiếp cho tới nơi, không tự đi xuống một mình khi đang choáng.
Người có bệnh tim mạch, phổi, huyết áp chưa ổn, vừa ốm dậy hoặc vừa mổ nên hỏi bác sĩ trước khi chọn những điểm phải leo nhiều. Đôi khi câu trả lời là "được, nhưng đi chậm", có khi là "chọn cáp treo". Cả hai đều vẫn cho mình lên tới nơi.
Câu hỏi thường gặp
Người ngoài 70 có nên leo núi lên chùa không?
Được nếu đã quen đi bộ, leo bậc, không có bệnh nền chưa ổn, và đi chậm theo nhịp thở. Người có bệnh tim, phổi hoặc đau gối nên hỏi bác sĩ trước và cân nhắc dùng cáp treo.
Leo bậc nhiều bị đau gối thì làm sao?
Nghỉ ngơi, ngâm chân nước ấm, hôm sau chọn điểm đi bộ phẳng. Nếu gối sưng to, nóng đỏ hoặc đau không đứng lên được thì cần đi khám, đừng cố đi tiếp.
Có nên dùng gậy khi đi du lịch không?
Gậy giúp giữ thăng bằng và đỡ gối khi xuống dốc, lên bậc không đều. Chọn gậy vừa chiều cao, tập dùng ở nhà vài ngày trước chuyến đi để quen tay.
Nên mang giày gì khi tham quan phải đi bộ nhiều?
Giày đã đi quen chân, đế bám, có quai giữ gót, mũi rộng. Tránh giày mới mua, dép lê và dép không quai hậu vì dễ trượt trên bậc đá ẩm.
Đang leo dốc thấy tức ngực thì làm gì?
Dừng ngay, ngồi xuống chỗ an toàn, báo người đi cùng, không cố leo tiếp. Nếu không đỡ sau vài phút hoặc đau nhiều, khó thở, vã mồ hôi thì gọi 115 ngay và báo nhân viên khu tham quan.
Làm sao biết mình đang đi quá sức?
Phép thử đơn giản là còn nói chuyện được thành câu hay không. Thở dốc không nói được, chân run, chóng mặt là lúc phải đi chậm lại hoặc dừng nghỉ.