Chuyến về thăm quê cũ sau nhiều năm xa trọn vẹn nhất khi được báo trước cho một người thân làm đầu mối, ở chỗ ngủ riêng yên tĩnh, chia việc thăm hỏi thành nhiều ngày thay vì dồn cả vào một hôm, và chuẩn bị tinh thần rằng quê đã khác. Với người cao tuổi, đây thường không phải chuyến du lịch bình thường mà là chuyến đi mang nhiều cảm xúc; sức khoẻ và cảm xúc đều cần được tính trước.
Bài này viết cho ông bà đang ấp ủ một chuyến về quê, và cho con cháu đang sắp xếp giúp. Nội dung đi từ chuyện ai lo việc gì, ở đâu, thăm ai trước, quà cáp, giữ sức trong những ngày gặp gỡ dày đặc, cho tới những cảm xúc khi gặp lại nơi chốn cũ.
Mấy chục năm mới về một lần
Ông Chín, 78 tuổi, rời quê từ hồi còn trai trẻ, lập nghiệp ở một thành phố phía Nam. Mấy chục năm ông chỉ về được vài lần, lần gần nhất cách đây đã lâu. Năm nay ông nói với các con rằng ông muốn về quê một chuyến, thăm lại ngôi nhà cũ, thắp hương mộ ông bà, gặp mấy người bạn thuở nhỏ còn sống. Các con lo: đường xa, ông lớn tuổi, ở quê không còn ai thân thiết lắm.
Mong muốn của ông Chín rất phổ biến ở người cao tuổi. Đến một tuổi nào đó, người ta muốn quay về nơi bắt đầu, muốn nhìn lại, muốn nói với ai đó những chuyện chỉ người cùng quê mới hiểu. Đó là một nhu cầu chính đáng chứ không phải chuyện bồng bột. Con cháu nếu hiểu được điều đó sẽ thấy việc giúp ông bà về quê không phải là chiều theo, mà là giúp ông bà làm trọn một việc có ý nghĩa với đời họ. Cái cần làm là sắp xếp cho chuyến đi vừa sức và vừa lòng.
Sắp xếp trước khi về, việc nào làm trước
Chuyến về quê khác chuyến du lịch ở chỗ có rất nhiều người đang chờ, và rất nhiều lễ nghĩa. Sắp xếp trước giúp ông bà không bị cuốn đi.
- Chọn một người thân ở quê làm đầu mối: một người cháu, một người em họ còn qua lại. Báo cho người đó ngày về, ngày đi, nhờ báo tin cho họ hàng theo thứ tự hợp lẽ.
- Quyết định chỗ ngủ: ở nhà họ hàng cho thân tình, hay ở nhà nghỉ gần đó cho chủ động. Người cao tuổi khó ngủ chỗ đông người thường hợp ở riêng, ban ngày sang nhà họ hàng.
- Liệt kê những người, những nơi nhất định phải thăm, và những việc nhất định phải làm, như thắp hương, thăm mộ, gặp bạn cũ. Chia ra các ngày, mỗi ngày hai ba việc.
- Hỏi đường sá, đi lại ở quê hiện giờ: đường vào làng ô tô vào được không, từ nơi ở tới các nhà họ hàng bao xa.
- Nếu có bệnh nền, hỏi bác sĩ trước chuyến đi, mang đủ thuốc theo đơn, tìm hiểu trước cơ sở y tế gần quê nhất.
- Thống nhất với con cháu ai đi cùng, đi bao nhiêu ngày, nếu ông bà mệt thì ai đưa về.
Báo trước cho người đầu mối là bước dễ bị bỏ qua nhất. Không có đầu mối, mỗi nhà họ hàng nghe tin một kiểu, ai cũng muốn mời cơm, ông bà không biết từ chối ai, cuối cùng ăn năm bữa một ngày và về nhà kiệt sức.
Chia ngày cho chuyến về quê năm ngày
Lịch dưới đây là ví dụ giả định, dành cho người ngoài 75 tuổi về quê sau một chặng đường dài. Nhịp này chừa nhiều thời gian nghỉ, vì gặp gỡ, trò chuyện liên tục cũng tốn sức như đi bộ.
| Ngày | Buổi sáng | Buổi chiều | Buổi tối |
|---|---|---|---|
| Một | Đi đường | Đến nơi, nghỉ | Bữa cơm nhẹ với người đầu mối |
| Hai | Thắp hương nhà thờ họ, thăm mộ | Nghỉ trưa, thăm một hai nhà gần | Ngủ sớm |
| Ba | Đi quanh làng, xem lại nhà cũ, trường cũ | Gặp bạn cũ ở một nhà hoặc quán nước | Bữa cơm họ hàng |
| Bốn | Thăm những người lớn tuổi không đi lại được | Nghỉ hẳn hoặc đi chợ quê mua quà | Ngồi chơi, không tiệc |
| Năm | Chào họ hàng | Đi đường về | Nghỉ |
Điểm mấu chốt là chỉ có một bữa đông người, đặt vào giữa chuyến khi ông bà đã quen chỗ ngủ. Những người cần thăm mà không tự đến được thì mình đến; những người còn đi lại được có thể gặp chung trong bữa cơm họ hàng, đỡ cho ông bà phải đi từng nhà.
Quà cáp và lễ nghĩa cho khỏi nặng lòng
Quà nhỏ nhưng có ý. Ở quê người ta quý cái tình hơn giá trị món quà. Đặc sản nơi mình đang sống, gói bánh, hộp chè, vài tấm ảnh cũ in lại, đều là quà được nhớ lâu. Không cần quà đắt cho mọi nhà.
Ưu tiên người cao tuổi hơn mình hoặc ngang tuổi. Những người đã già, ít đi lại, là người mong gặp mình nhất. Đến thăm họ trước, mang một món quà nhỏ, ngồi lâu một chút.
Tiền mừng, tiền cúng giỗ theo sức. Không phải đóng góp bằng mọi giá để giữ thể diện. Nói rõ với người đầu mối mình góp được bao nhiêu, nhờ họ chuyển cho đúng chỗ, đỡ chuyện so bì.
Không hứa những việc chưa chắc làm được. Gặp lại quê, dễ xúc động hứa xây lại nhà, góp tiền làm đường, đón ai vào ở. Nếu muốn làm, về nhà bàn với con cháu rồi trả lời sau.
Mang theo ảnh để kể chuyện. Ảnh con cháu, ảnh nhà mình đang ở là đề tài chuyện trò dễ nhất với họ hàng lâu không gặp, đỡ những phút ngồi im ngượng ngùng.
Thăm mộ, ra đồng, vào xóm cũ: đi lại ở quê cho an toàn
Nhiều việc ông bà muốn làm khi về quê lại ở những nơi khó đi nhất: khu mộ giữa đồng, bờ ruộng, đường xóm lầy sau mưa, bậc nhà cổ cao. Mấy lưu ý dưới đây giúp làm trọn những việc đó mà không vấp ngã.
- Đi thăm mộ vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát, tránh trưa nắng và tránh hôm vừa mưa khi bờ ruộng trơn.
- Mang giày có đế bám, không đi dép lê; chống gậy khi đi trên bờ đất hẹp, có người đi kèm bên cạnh.
- Nhờ con cháu, người ở quê dọn trước lối đi, phát cỏ quanh mộ, để ông bà chỉ cần đến thắp hương và đứng lặng một lúc.
- Mang theo ghế xếp nhỏ để ngồi nghỉ ở nơi không có chỗ ngồi; đứng lâu dưới nắng dễ choáng.
- Vào nhà cổ có bậc cao, ngưỡng cửa cao thì bước chậm, vịn khung cửa hoặc nhờ người đỡ tay.
- Buổi tối trong xóm đường tối, nên về nơi ở trước khi trời tối hẳn hoặc có người cầm đèn đi cùng.
Những lần vấp ngã ở quê thường xảy ra lúc đang xúc động, mải nhìn quanh, mải chào hỏi. Người đi cùng nên để ý ông bà nhiều hơn ở những đoạn đường khó, nhất là lúc chiều muộn khi ánh sáng đã yếu. Nếu ông bà ngã đập đầu, hoặc sau khi ngã thấy lơ mơ, nôn, đau đầu tăng dần, cần đi khám ngay hoặc gọi 115.
Khi quê đã khác xưa
Người về quê sau nhiều năm thường mang trong đầu hình ảnh cũ: con đường đất, cây đa đầu làng, ngôi trường mái ngói. Về đến nơi, đường đã đổ bê tông, cây đa đã không còn, nhà cũ đã có người khác ở hoặc đã xây lại. Nhiều người hụt hẫng, có người buồn mấy ngày. Đó là cảm xúc tự nhiên, không phải điều gì bất thường.
Một cách nhẹ nhàng hơn để đón nhận là xem chuyến đi như việc nhìn hai lớp: lớp cũ trong ký ức và lớp mới trước mắt. Hỏi người ở quê về những thay đổi, nghe họ kể ai đã đi xa, ai đã làm ăn khá, đứa trẻ năm xưa giờ ra sao. Nhiều người kể rằng phần quý nhất của chuyến đi không phải là thấy lại cái cũ, mà là được kể lại chuyện cũ cho con cháu đi cùng nghe ngay tại chỗ nó đã xảy ra.
Con cháu đi cùng có thể giúp bằng cách hỏi ông bà: "Ngày xưa ông học ở đâu? Nhà cũ ở chỗ nào?" Những câu hỏi đó biến một nỗi buồn thành một buổi kể chuyện. Nếu ông bà muốn, ghi âm hoặc ghi lại vài câu chuyện ấy là món quà cho cả nhà sau này.
Giữ sức trong những ngày gặp gỡ dày đặc
Về quê ít khi mệt vì đi bộ, mà mệt vì nói chuyện, ăn uống, ngồi chiếu lâu và thức khuya. Vài cách giữ sức mà không làm mất lòng ai.
- Mỗi ngày chỉ nhận một bữa mời chính, các bữa còn lại ăn nhẹ ở nơi ở.
- Ngồi ghế thay vì ngồi chiếu lâu nếu đau lưng, đau gối; nói thẳng với chủ nhà là được.
- Uống rượu mời một chén cho có lệ, không uống theo vòng.
- Đến buổi trưa thì về nghỉ, nhờ người đầu mối báo các nhà rằng buổi chiều mới đến.
- Ngủ đúng giờ, không thức khuya kể chuyện liên tục nhiều đêm.
- Giữ uống thuốc theo đơn đúng giờ, đặt chuông nhắc nếu ngày quá bận.
Nếu thấy mệt khác thường, chóng mặt, khó thở, phù chân hoặc huyết áp, đường huyết thay đổi rõ, nên tạm dừng các cuộc thăm hỏi, nghỉ ngơi và đi khám ở cơ sở y tế gần nhất. Các dấu hiệu như đau ngực, yếu nửa người, nói khó, méo miệng thì gọi 115 ngay. Họ hàng sẽ hiểu, không ai muốn người đi xa về lại phải nằm viện ở quê.
Lời với con cháu khi ông bà muốn về quê
Con cháu thường lo nhất là đường xa và sức khoẻ. Cả hai đều có cách lo được: chia chặng đường, chọn phương tiện êm, có người đi cùng, hỏi bác sĩ trước. Điều khó lo hơn là để ông bà mang theo một mong muốn chưa làm được quá lâu. Nhiều gia đình kể rằng chuyến về quê của ông bà là chuyến đi đáng nhớ nhất mà cả nhà từng có, kể cả với những đứa cháu ban đầu không muốn đi.
Nếu ông bà chưa đủ sức đi một chuyến dài, có thể chọn cách khác: về ngắn hơn, đi máy bay thay xe khách, chỉ thăm một hai việc chính. Hoặc nhờ người ở quê gọi điện có hình, để ông bà nhìn lại ngôi nhà cũ, nói chuyện với bạn cũ trong lúc chờ sức khoẻ cho phép. Điều quan trọng là cùng ông bà bàn bạc, để ông bà vẫn là người quyết định chuyến đi của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người già muốn về quê một lần nhưng sức yếu thì làm sao?
Hỏi bác sĩ trước, chia chặng đường, chọn phương tiện êm, có người đi cùng và rút ngắn số ngày. Nếu chưa đủ sức, gọi điện có hình với người ở quê là cách gặp lại tạm thời.
Về quê nên ở nhà họ hàng hay ở nhà nghỉ?
Ở nhà họ hàng thân tình hơn, ở nhà nghỉ thì chủ động giờ giấc và dễ ngủ hơn. Người cao tuổi khó ngủ chỗ đông người thường hợp ở riêng, ban ngày sang chơi.
Về quê sau nhiều năm nên mang quà gì?
Quà nhỏ có ý là đủ: đặc sản nơi mình sống, bánh, chè, ảnh cũ in lại. Ưu tiên quà cho những người lớn tuổi, ít đi lại, là người mong gặp mình nhất.
Làm sao để không bị mệt vì họ hàng mời ăn liên tục?
Nhờ một người thân làm đầu mối, mỗi ngày chỉ nhận một bữa mời chính, gom họ hàng gặp chung trong một bữa cơm giữa chuyến. Nói rõ lý do sức khoẻ, ai cũng hiểu.
Về quê thấy cảnh cũ không còn, buồn mấy ngày có sao không?
Đó là cảm xúc tự nhiên khi gặp lại nơi đã thay đổi. Kể chuyện cũ cho con cháu nghe, hỏi người ở quê về những đổi thay giúp nhẹ lòng hơn. Buồn kéo dài nhiều tuần thì nên tâm sự với người thân hoặc bác sĩ.