Kính và máy trợ thính chỉ giúp được khi đeo đều mỗi ngày, mà phần lớn người cao tuổi bỏ chúng trong tủ vì mấy tuần đầu khó chịu: kính làm chóng mặt, máy trợ thính làm tiếng ồn quá to. Làm quen từng bước, tăng dần thời gian đeo, chỉnh lại với người đo khi chưa hợp, thì sau vài tuần đến vài tháng, đa số người quen hẳn và thấy đời sống rộng ra.
Nhìn rõ hơn và nghe rõ hơn không chỉ là chuyện đọc báo hay xem ti vi. Đó là đi cầu thang không hụt bậc, nhận ra mặt người quen từ xa, theo kịp câu chuyện trong bữa cơm, không ngại ra ngoài gặp bạn. Bài này không bàn về khám mắt hay đo thính lực, việc đó bác sĩ chuyên khoa làm. Bài nói về giai đoạn sau khi đã có kính, có máy: làm sao để đeo được, đeo lâu, giữ cho bền, và nói chuyện thế nào trong nhà để ông bà không thấy bị ép.
Vì sao kính mới, máy mới lại hay bị cất đi
Bà Ngọc, 75 tuổi, ví dụ giả định, được con gái đưa đi đo và mua máy trợ thính. Hai tuần đầu bà kêu "ồn như cái chợ", tiếng bát đĩa chạm nhau cũng chói tai, tiếng quạt thì vù vù. Bà tháo ra, cất vào hộp, và hộp nằm trong ngăn kéo suốt nửa năm. Ông Hùng, chồng bà, cũng có cặp kính hai tròng mới, đi cầu thang thấy bậc như cao thấp lệch nhau, sợ ngã nên chỉ đeo lúc đọc báo.
Chuyện của hai ông bà rất thường gặp. Tai đã nghe kém lâu, não quen với một thế giới yên ắng; khi máy trợ thính đưa lại mọi âm thanh, kể cả tiếng ồn nền, não cần thời gian để học cách lọc. Mắt cũng vậy, kính hai tròng hay kính đa tròng có vùng nhìn xa nhìn gần khác nhau, phải tập cách đưa mắt chứ không chỉ đeo lên là xong.
Nói cách khác, khó chịu tuần đầu không có nghĩa là kính sai hay máy hỏng. Phần lớn là giai đoạn làm quen. Nhưng nếu đã làm quen đúng cách vài tuần mà vẫn khó chịu, đó là lúc quay lại người đo để chỉnh, chứ không phải cất đi.
Lịch làm quen máy trợ thính theo tuần
Đây là lịch gợi ý chung. Người bán và người đo thính lực thường có hướng dẫn riêng cho từng loại máy; khi khác nhau, làm theo hướng dẫn đó.
| Giai đoạn | Đeo ở đâu, bao lâu | Tập nghe gì |
|---|---|---|
| Mấy ngày đầu | Trong nhà, chỗ yên tĩnh, vài lần mỗi ngày, mỗi lần một lúc ngắn | Tiếng nói của một người thân, tiếng đồng hồ, tiếng nước chảy |
| Tuần thứ nhất, thứ hai | Tăng dần thời gian đeo trong nhà, đeo cả bữa cơm | Nói chuyện hai ba người, nghe đài, xem ti vi ở mức âm lượng bình thường |
| Tuần thứ ba, thứ tư | Đeo ra sân, ra ngõ, đi chợ gần | Tiếng xe, tiếng chợ, phân biệt tiếng người giữa tiếng ồn |
| Sau một tháng | Đeo gần như suốt ngày, trừ lúc tắm và ngủ | Sinh hoạt nhóm, họp tổ dân phố, gọi điện thoại |
| Khi còn khó chịu | Ghi lại tình huống khó nghe | Mang ghi chép đến người đo để chỉnh máy |
Điều quan trọng là đeo đều mỗi ngày, dù ngắn, thay vì đeo cả ngày rồi bỏ cả tuần. Não học từ sự lặp lại. Bà Ngọc, khi lấy lại hộp máy ra và đeo theo lịch này, sau một tháng đã đeo cả buổi sinh hoạt hội người cao tuổi và bảo lần đầu tiên sau nhiều năm bà nghe được trọn câu chuyện của bạn.
Làm quen kính mới, nhất là kính hai tròng và đa tròng
Kính đọc sách đơn giản thường quen ngay. Kính hai tròng, đa tròng hay kính có độ thay đổi nhiều cần làm quen kỹ hơn, vì liên quan đến cả bước đi.
- Mấy ngày đầu đeo khi ngồi: đọc báo, xem ti vi, nấu ăn, để mắt quen với các vùng nhìn.
- Tập đưa đầu thay vì chỉ đưa mắt: muốn nhìn xa thì ngẩng nhẹ đầu và nhìn qua phần trên, muốn đọc thì hạ mắt xuống phần dưới.
- Khi bắt đầu đi lại, đi trong nhà trước, đi chậm, chỗ có tay vịn.
- Lên xuống cầu thang: cúi hẳn đầu để nhìn bậc qua phần trên của kính, hoặc tháo kính đọc ra nếu đó là kính chỉ để nhìn gần. Luôn vịn tay.
- Không đeo kính đọc sách khi đi bộ ngoài đường, vì nhìn xa sẽ mờ, dễ vấp.
- Nếu sau vài tuần vẫn chóng mặt, nhức đầu, nhìn méo, quay lại nơi đo kính để kiểm tra độ và vị trí tròng.
Ông Hùng sau khi được chỉ cách cúi đầu khi xuống cầu thang đã đeo kính cả ngày. Ông nói điều ông vui nhất là nhận ra hàng xóm từ đầu ngõ để chào trước, chứ không phải đợi người ta lại gần.
Giữ kính, giữ máy cho bền và luôn ở trong tầm tay
Rất nhiều lần ông bà không đeo chỉ vì không tìm thấy, hoặc máy hết pin mà không biết. Vài thói quen nhỏ giữ cho đồ dùng luôn sẵn sàng.
- Mỗi thứ có một chỗ cố định: kính đọc ở bàn ngồi, kính đi đường ở cạnh cửa, hộp máy trợ thính ở đầu giường.
- Có một kính dự phòng nếu hay để quên, cùng độ do nơi đo kính làm.
- Lau kính bằng khăn mềm, không lau bằng vạt áo; rửa bằng nước sạch khi có bụi.
- Tháo máy trợ thính khi tắm, gội đầu, ngủ; cất vào hộp khô, tránh để cạnh bếp hay chỗ nắng gắt.
- Lau máy theo hướng dẫn, giữ đầu máy sạch ráy tai để âm thanh không bị nghẹt.
- Thay pin hoặc sạc pin vào một ngày cố định trong tuần, để pin dự phòng ở chỗ dễ lấy.
- Dán một miếng băng dính màu nhỏ lên hộp máy để dễ nhận ra, nhất là khi mắt cũng kém.
Con cháu có thể giúp bằng cách mỗi tuần ghé xem pin còn không, kính có lỏng ốc không. Đó là việc nhỏ nhưng giữ cho ông bà không bị "mất tiếng, mất hình" giữa chừng.
Ra ngoài, đi chợ, gặp bạn khi mắt và tai đã kém
Chọn chỗ ngồi trong buổi họp mặt. Ngồi gần người nói, quay lưng về phía cửa sổ sáng để ánh sáng chiếu vào mặt người đối diện chứ không chói vào mắt mình. Tránh ngồi cạnh loa, quạt to hay cửa ra vào ồn ào. Một chỗ ngồi đúng có khi giúp nhiều hơn cả việc chỉnh máy.
Báo trước với bạn bè. Câu nói đơn giản "Tai mình hơi kém, ông nói chậm giúp mình nhé" làm cả hai bên thoải mái hơn. Bạn già phần lớn cũng có lúc nghe không rõ, nói ra rồi thì không ai phải ngại.
Đi chợ vào giờ vắng. Chợ đông người, ồn ào là nơi khó nghe nhất. Đi sớm hoặc giữa buổi khi vắng, chọn hàng quen, nhờ người bán nhắc lại giá khi chưa rõ. Mang kính nhìn gần để xem tiền, xem hạn dùng trên hàng.
Đi đường cẩn thận hơn. Mắt kém thì khó thấy ổ gà, bậc thềm; tai kém thì khó nghe tiếng xe phía sau. Đi phía trong lề, sang đường ở chỗ có người cùng sang, ban đêm hạn chế đi một mình, mặc áo màu sáng.
Đừng vì ngại mà ở nhà. Nhiều người bắt đầu từ chối đám cưới, buổi họp lớp chỉ vì sợ nghe không rõ, nhìn không ra người quen. Ở nhà mãi lại làm câu chuyện với mọi người thưa dần. Đeo đủ kính, đủ máy, chọn chỗ ngồi tốt và nói thật với bạn bè là cách giữ được những buổi vui ấy.
Nói chuyện trong nhà khi ông bà nghe kém
Đứng trước mặt, có ánh sáng. Để ông bà thấy miệng và nét mặt người nói, đừng nói từ phòng bên hay từ sau lưng. Nhiều người nghe kém đọc được một phần qua nét môi.
Nói chậm, rõ, không hét. Hét làm tiếng méo, khó nghe hơn và nghe như đang giận. Nói chậm vừa, rõ từng tiếng, giọng thấp hơn một chút thường dễ nghe hơn giọng cao.
Tắt bớt tiếng ồn. Tắt ti vi, quạt to khi nói chuyện điều quan trọng. Bữa cơm cả nhà nên có lúc nói lần lượt, không chồng tiếng lên nhau.
Nói lại bằng câu khác. Khi ông bà chưa nghe rõ, đổi cách nói thay vì lặp lại y nguyên to hơn. "Chiều nay con đón bố" không rõ thì nói "Bốn giờ chiều con qua đón bố đi khám".
Kiên nhẫn, không gạt đi. Câu "thôi, không có gì đâu" làm người nghe kém thấy mình bị loại ra. Nếu cần, viết vào một tờ giấy. Được tham gia câu chuyện là điều giữ ông bà gắn với cả nhà.
Nói thế nào để ông bà chịu đeo, và khi nào gặp bác sĩ
Ép ông bà đeo bằng câu "đeo vào đi, con mua đắt lắm đấy" thường phản tác dụng. Nên nói về điều ông bà được: "Bố đeo máy vào rồi tối nay mình xem bóng đá cùng nhau, bố khỏi phải hỏi lại." Hoặc để ông bà tự chọn lúc bắt đầu: "Mẹ thử đeo trong bữa cơm thôi, thấy khó chịu thì tháo ra, mai thử tiếp." Người lớn tuổi muốn được tự quyết, và khi được tự quyết thì dễ kiên trì hơn.
Về phía ông bà, cứ nói thẳng với con: "Máy này đeo vẫn ù, mẹ không chịu được, con đưa mẹ đi chỉnh lại nhé." Nói ra cái khó cụ thể thì được giúp đúng chỗ, im lặng cất đi thì không ai biết để giúp.
Nên gặp bác sĩ hoặc quay lại nơi đo khi: kính đeo vài tuần vẫn chóng mặt nhức đầu, mắt nhìn mờ thêm nhanh, thấy chớp sáng hay đốm đen bay nhiều, đau mắt đỏ mắt; tai đau, chảy dịch, ù tai tăng, nghe kém thêm nhanh dù đã đeo máy. Gọi 115 ngay khi mất thị lực đột ngột một bên kèm yếu nửa người, méo miệng hay nói khó.
Câu hỏi thường gặp
Mới đeo máy trợ thính thấy ồn quá có phải máy hỏng không?
Thường không phải. Tai nghe kém lâu ngày, não cần thời gian để quen lại với âm thanh và học cách lọc tiếng ồn. Đeo trong nhà yên tĩnh trước rồi tăng dần. Nếu đã tập vài tuần vẫn khó chịu thì quay lại nơi đo để chỉnh máy.
Có nên đeo kính đọc sách khi đi bộ không?
Không nên. Kính đọc chỉ giúp nhìn gần, nhìn xa sẽ mờ và dễ vấp ngã. Khi đi lại nên tháo kính đọc hoặc dùng loại kính bác sĩ chỉ định cho việc đi lại.
Kính hai tròng xuống cầu thang bị chóng mặt thì làm sao?
Cúi hẳn đầu để nhìn bậc qua phần trên của kính, đi chậm và luôn vịn tay. Nếu đã tập vài tuần vẫn khó, hỏi nơi đo kính về một kính riêng để đi lại.
Ông bà không chịu đeo máy thì con cháu nên làm gì?
Hỏi rõ vì sao: ồn, đau tai, khó đeo, ngại người khác nhìn. Cùng làm quen theo lịch từng tuần, nói về điều ông bà được khi nghe rõ. Không ép, không trách, để ông bà tự quyết lúc bắt đầu.
Bao lâu nên kiểm tra lại kính và máy trợ thính?
Theo lịch hẹn của bác sĩ mắt và nơi đo thính lực. Nên đi sớm hơn khi thấy nhìn mờ hay nghe kém đi rõ, hoặc khi kính, máy không còn vừa.
Mắt kém, tai kém có ảnh hưởng đến đi lại không?
Có. Nhìn không rõ bậc thềm, chướng ngại vật, hoặc không nghe tiếng xe phía sau làm đi lại kém an toàn hơn. Đeo đúng kính, đúng máy và giữ nhà đủ sáng giúp đi lại vững vàng hơn.