Giữ đôi bàn chân khoẻ khi về già là bốn việc nhỏ làm đều: soi chân mỗi tối, giữ da sạch khô và mềm, cắt móng thẳng gọn, và đi giày dép vừa chân có đế bám. Chân khoẻ thì còn tự đi chợ, đi bộ, đi thăm bạn; chân đau thì người ta tự dưng ngại ra ngoài, ít đi lại, và sức cả người đi xuống theo.
Bàn chân hay bị quên vì nó ở xa mắt nhất, lại khó với tới khi lưng đã cứng. Người có đường huyết cao, tuần hoàn kém càng cần để ý vì vết xước nhỏ có thể lâu lành. Bài này đi từ thói quen mỗi tối, cách chọn đôi dép, những chuyện hay gặp như nứt gót, chai chân, móng dày, cho tới lúc nào nên đưa chân đi khám. Không có bài thuốc ngâm chân hay sản phẩm nào ở đây, chỉ có những việc ông bà tự làm hoặc nhờ con cháu làm được.
Vì sao bàn chân ở tuổi già cần chăm hơn
Qua thời gian, lớp đệm mỡ dưới gót và dưới ngón chân mỏng dần, nên đi lâu dễ đau. Da khô hơn, dễ nứt. Móng dày lên, cứng, khó cắt. Cảm giác ở bàn chân có thể kém đi ở một số người, nhất là người có đường huyết cao, nên giẫm phải vật nhọn hay đi giày chật cũng không thấy đau ngay.
Thêm vào đó, mắt kém và lưng cứng khiến nhiều người không nhìn được lòng bàn chân của mình. Một vết phồng, một chỗ trầy có thể nằm đó cả tuần không ai biết. Chân là nơi gánh cả thân người mỗi ngày, nên một chỗ đau nhỏ cũng đủ làm thay đổi dáng đi, và dáng đi lệch lại là nguyên nhân dễ dẫn đến vấp ngã.
Tin tốt là phần lớn chuyện ở bàn chân phòng được bằng những việc rất đơn giản, không tốn kém, chỉ cần làm đều. Có cụ đi bộ mỗi sáng đến tuổi ngoài 80 vẫn nói điều giữ họ đi được lâu không phải sức khoẻ trời cho, mà là đôi giày vừa chân và thói quen nhìn chân mỗi tối từ khi còn ở tuổi 60.
Soi chân mỗi tối: năm phút trước khi đi ngủ
Bác Thu, 73 tuổi, ví dụ giả định, có đường huyết cao. Sau một lần phát hiện vết phồng ở gót đã rỉ nước mà không thấy đau, bác tập thói quen soi chân mỗi tối theo các bước sau.
- Ngồi trên ghế chắc chắn, chỗ có đèn sáng, không ngồi mép giường cao.
- Nhìn mu bàn chân, kẽ ngón, gót, lòng bàn chân. Không cúi được thì dùng một chiếc gương nhỏ đặt dưới sàn, hoặc nhờ con cháu nhìn giúp.
- Tìm những thứ khác ngày thường: vết đỏ, phồng rộp, trầy xước, chỗ sưng, chỗ nóng hơn, móng đổi màu, kẽ ngón ẩm trắng.
- Rửa chân bằng nước ấm vừa, thử nhiệt độ bằng khuỷu tay chứ không bằng chân, lau thật khô, nhất là kẽ ngón.
- Thoa kem dưỡng ẩm thông thường lên gót và lòng bàn chân, không thoa vào kẽ ngón.
- Đi tất sạch, mềm, không quá chật cổ nếu chân hay lạnh.
Năm phút mỗi tối, sau vài tuần thành nếp như đánh răng. Bác Thu bảo từ ngày soi chân, bác biết ngay đôi dép nào cọ vào ngón út để bỏ đi, chứ trước đây cứ đi đến lúc rộp mới biết.
Chọn giày dép cho người cao tuổi: nên và không nên
Đôi giày dép là thứ đi cùng bàn chân nhiều giờ nhất mỗi ngày. Chọn đúng giúp đi vững hơn, đỡ đau, đỡ ngã. Bảng dưới là các điểm nên soát khi mua hoặc khi xem lại đôi đang đi.
| Điểm cần soát | Nên | Không nên |
|---|---|---|
| Đế | Đế cao su có rãnh, bám sàn, hơi dày êm | Đế trơn nhẵn, đế quá mỏng hoặc quá cao |
| Gót | Gót thấp, bản rộng | Gót cao, gót nhọn, đế xuồng cao |
| Giữ chân | Có quai hậu hoặc giày kín gót, quai dán dễ chỉnh | Dép lê không quai hậu, dép tông kẹp ngón khi đi xa |
| Mũi giày | Rộng, đủ chỗ cho ngón cử động | Mũi nhọn, bó ngón |
| Cỡ | Thử vào buổi chiều khi chân hơi nở, thử cả hai chân, đi vài bước | Mua theo cỡ cũ không thử, mua rộng hẳn cho "thoải mái" |
| Trong nhà | Dép đế chống trơn có quai giữ gót | Đi chân trần trên sàn gạch trơn, đi tất trơn |
Giày mới nên đi trong nhà vài lần, mỗi lần một lúc, xem có cọ chỗ nào không rồi mới đi xa. Đôi dép đã mòn đế, quai lỏng thì nên thay, dù trông còn lành. Đi chân trần trên sân gạch ướt hay đi tất không có đế bám trên sàn nhẵn là hai thói quen dễ gây trượt ngã nhất trong nhà.
Những chuyện hay gặp ở bàn chân và cách xử lý ở nhà
Nứt gót. Do da khô. Rửa sạch, lau khô, thoa kem dưỡng ẩm đều mỗi tối, đi tất sau khi thoa. Không dùng dao lam gọt da. Vết nứt sâu, chảy máu, sưng đỏ thì đi khám.
Chai chân. Thường do giày dép cọ hoặc dáng đi lệch. Tìm và bỏ đôi giày gây cọ. Không tự cắt chai, nhất là người có đường huyết cao; nhờ nhân viên y tế xử lý.
Móng dày, khó cắt. Cắt sau khi tắm khi móng mềm hơn, cắt thẳng ngang, không cắt sâu vào khoé. Không nhìn rõ hay không cúi được thì nhờ người nhà hoặc nhân viên y tế. Móng mọc quặp vào thịt, sưng đau thì đi khám.
Đau gót buổi sáng. Nhiều người thấy đau gót khi bước những bước đầu tiên sau ngủ dậy. Ngồi xoay cổ chân vài vòng trước khi đứng lên, đi dép êm trong nhà. Đau kéo dài nhiều tuần hay đau tăng thì nên gặp bác sĩ.
Chân lạnh, tê. Đi tất ấm, cử động ngón chân khi ngồi lâu. Tê bì kéo dài, cảm giác như đi trên bông, đổi màu da chân thì cần đi khám chứ không chỉ ủ ấm.
Giữ chân dẻo và đi đứng vững trong đời thường
Bàn chân cũng cần được cử động như bàn tay. Khi ngồi xem ti vi hay chờ cơm, có thể co duỗi các ngón chân, xoay cổ chân theo vòng tròn, nhón gót lên hạ xuống khi đứng vịn bàn. Những cử động nhỏ này giữ cho cổ chân linh hoạt, giúp bước đi vững hơn khi gặp chỗ gồ ghề. Một trò nhỏ mà nhiều người thấy vui là đặt một chiếc khăn mỏng dưới sàn, ngồi trên ghế dùng các ngón chân quắp khăn lại rồi thả ra; cháu nhỏ trong nhà thường thích chơi cùng. Ai đau khớp cổ chân hay đang có vết thương ở chân thì bỏ qua những cử động gây đau, và hỏi bác sĩ khi không chắc.
Đi bộ trên mặt đường bằng, đủ sáng là cách giữ chân tốt nhất. Tránh đi trên đường trơn sau mưa, đường nhiều sỏi, bậc cao không tay vịn. Khi đi xa, chia quãng đi, ngồi nghỉ khi chân mỏi thay vì cố đi tiếp. Người có bệnh khớp, bệnh tim hay từng ngã thì hỏi bác sĩ trước khi tăng quãng đi bộ.
Một mẹo nhỏ cho nhà có cầu thang hay bậc thềm: dán vạch màu sáng ở mép bậc đầu và bậc cuối, vì mắt người lớn tuổi khó phân biệt độ cao khi bậc cùng màu với sàn. Chân bước đúng chỗ thì đỡ vấp hơn hẳn.
Thói quen hằng ngày làm hại bàn chân mà ít ai để ý
Nhiều chuyện ở bàn chân không đến từ bệnh, mà từ những thói quen đã quen tay quen chân hàng chục năm. Đọc danh sách dưới đây, ông bà thấy mình đang có thói quen nào thì đổi dần từng cái một.
- Đi một đôi dép duy nhất cho mọi việc, từ trong nhà ra vườn ra chợ, đến khi mòn vẹt đế mới thay.
- Đi giày không tất, để mồ hôi đọng, da ẩm dễ nứt kẽ và có mùi.
- Hơ chân sát bếp than, lò sưởi hay chườm túi chườm nóng khi chân lạnh, rất dễ bỏng ở người kém cảm giác.
- Ngồi bắt chéo chân rất lâu, hoặc ngồi xổm nhiều giờ khi làm cỏ, nhặt rau.
- Dùng kéo to, dao nhỏ hoặc cắt móng lúc thiếu sáng, cắt sâu vào khoé để móng "đỡ mọc".
- Tự chữa vết thương ở chân bằng các loại lá, bột đắp theo lời mách, làm vết thương bẩn và lâu lành hơn.
- Mua giày theo cỡ cũ từ nhiều năm trước, trong khi bàn chân ở tuổi già có thể bè và dài ra một chút.
Đổi một thói quen không khó bằng nhớ để đổi. Có thể dán một tờ giấy nhỏ ở cạnh chỗ để dép, ghi việc đang tập: tuần này đi tất khi đi giày, tuần sau thay đôi dép mòn. Mỗi tuần một việc, sau hai tháng bàn chân đã được đối xử khác hẳn. Con cháu có thể góp tay bằng cách tặng ông bà một đôi dép tốt và một bộ cắt móng nhỏ có kính lúp, những món quà nhỏ mà dùng hằng ngày.
Câu nói mẫu và khi nào đưa chân đi khám
Nhiều ông bà ngại nhờ con cháu xem chân vì thấy "kỳ". Cứ nói tự nhiên: "Con xem giúp mẹ gót chân bên trái, mẹ không cúi xuống nhìn được." Con cháu cũng có thể chủ động: "Tối nay để con cắt móng chân cho bố nhé, bố cầm đèn giúp con." Biến việc này thành một lúc ngồi trò chuyện, không phải một việc chăm bệnh.
Nên đưa chân đi khám khi có: vết loét, vết thương lâu lành sau vài ngày, sưng đỏ nóng lan rộng, chảy mủ, móng quặp sưng đau, chân đổi màu tím tái hay nhợt, đau bắp chân khi đi rồi đỡ khi nghỉ, tê bì kéo dài, sưng một bên chân. Người có đường huyết cao nên được bác sĩ khám bàn chân định kỳ theo lịch hẹn và báo sớm mọi vết thương ở chân.
Gọi 115 ngay khi một bên chân đột ngột lạnh, tím, đau dữ dội, hoặc khi đi kèm đau ngực, khó thở, yếu nửa người.
Câu hỏi thường gặp
Người già có nên ngâm chân nước nóng mỗi tối không?
Có thể ngâm nước ấm vừa trong thời gian ngắn, thử nhiệt độ bằng khuỷu tay. Người có đường huyết cao hoặc chân kém cảm giác dễ bỏng mà không biết, nên hỏi bác sĩ trước và luôn lau khô kỹ sau khi ngâm.
Đi dép tông trong nhà có sao không?
Dép tông không giữ gót nên dễ tuột, vấp, nhất là khi đi vội ban đêm hay lên xuống bậc thềm. Trong nhà nên đi dép có quai hậu, đế chống trơn, vừa chân, không quá rộng.
Bao lâu nên cắt móng chân một lần?
Tuỳ người, thường vài tuần một lần khi móng dài chạm mũi giày. Cắt thẳng ngang, không cắt sâu vào khoé. Không nhìn rõ hay không cúi được thì nhờ người nhà.
Chân bị phù vào buổi chiều có đáng lo không?
Phù nhẹ sau một ngày ngồi hay đứng lâu khá thường gặp và hay đỡ sau khi nghỉ, kê chân cao. Phù mới xuất hiện, phù một bên, phù kèm khó thở hay tăng cân nhanh thì nên đi khám.
Có nên đi chân trần cho khoẻ chân không?
Đi chân trần trên cỏ sạch, sân phẳng trong thời gian ngắn thì nhiều người thấy dễ chịu. Không nên đi chân trần trên sàn trơn, đường sỏi, nơi có thể giẫm vật nhọn, nhất là khi chân kém cảm giác.
Chai chân có nên tự gọt không?
Không nên tự gọt bằng dao lam, nhất là người có đường huyết cao. Bỏ đôi giày gây cọ và nhờ nhân viên y tế xử lý chỗ chai dày.