Một buổi khám vì lo trí nhớ thường gồm ba phần: bác sĩ hỏi chuyện người bệnh và người nhà, làm vài câu hỏi hoặc bài kiểm tra ngắn bằng lời và giấy bút, rồi khám tổng quát và có thể cho làm thêm xét nghiệm tuỳ trường hợp. Phần quyết định chất lượng buổi khám lại nằm ở trước đó: gia đình có ghi lại được những thay đổi cụ thể không, có mang đủ thuốc đang dùng không, và người đi khám có được chuẩn bị tinh thần một cách tôn trọng không.
Bài này viết cho cả người cao tuổi tự thấy mình hay quên muốn đi khám, lẫn con cháu đang tính đưa bố mẹ đi. Nó không chẩn đoán gì và không dự đoán kết quả. Nó chỉ giúp buổi khám đi đúng hướng: chuẩn bị ghi chép trong vài tuần, gói giấy tờ, cách nói chuyện với người đi khám, cách kể với bác sĩ, và việc nên làm sau khi về nhà. Lưu ý: lú lẫn xuất hiện đột ngột không phải chuyện đặt lịch khám mà là gọi 115 ngay.
Khi nào nên đặt lịch khám
Ví dụ giả định: bà Út, 75 tuổi, tự thấy mấy tháng nay hay để quên chìa khoá trong ổ, đi chợ về quên mua thứ chính, có lần bật bếp rồi ra vườn quên mất. Bà lo, nhưng ngại nói với con vì sợ con lo theo. Một hôm bà tự hỏi con gái: "Mẹ muốn đi khám xem trí nhớ thế nào, con đi cùng mẹ được không?"
Không có một ranh giới rõ ràng chung cho mọi người, nhưng có những lý do hợp lý để đặt lịch: bản thân hoặc người nhà thấy thay đổi rõ so với trước, kéo dài vài tháng, đã bắt đầu ảnh hưởng tới việc hằng ngày như quên tắt bếp, nhầm tiền, lạc ở chỗ quen, hỏi đi hỏi lại một câu trong một buổi, bỏ dần những việc trước đây làm tốt. Thay đổi tính tình như cáu gắt, thu mình, nghi ngờ người khác cũng nên kể.
Đi khám sớm không có nghĩa là có bệnh. Nhiều trường hợp hay quên có nguyên nhân xử lý được như ngủ kém, nghe kém, thuốc đang dùng, thiếu chất, một số vấn đề nội tiết hay buồn bã kéo dài. Đi khám là để biết, và biết sớm thì có nhiều lựa chọn hơn. Người cao tuổi chủ động đề nghị đi khám như bà Út là một quyết định đáng nể, không phải điều đáng ngại.
Ghi chép vài tuần trước khi khám
Bác sĩ cần ví dụ cụ thể, không phải nhận xét chung kiểu "dạo này bố hay quên lắm". Ghi chép trong hai tới bốn tuần giúp buổi khám đi thẳng vào chỗ cần.
| Nên ghi | Ví dụ cách ghi (giả định) |
|---|---|
| Việc gì đã xảy ra, ngày nào | Ngày 12, quên tắt bếp ga khi ra vườn, khoảng mười lăm phút |
| Việc đó trước đây có hay xảy ra không | Trước Tết chưa từng có |
| Ở đâu, lúc nào trong ngày | Thường buổi chiều, ở nhà |
| Có gì khác cùng lúc | Hôm đó ngủ trưa dậy muộn, trời nóng |
| Thay đổi tính tình, giấc ngủ, ăn uống | Gần đây ít đi tập buổi sáng, kêu mệt |
| Thuốc mới hoặc đổi liều theo đơn | Bác sĩ đổi thuốc huyết áp từ tháng trước |
| Việc vẫn làm tốt | Vẫn nấu ăn ngon, vẫn nhớ chuyện ngày xưa rất rõ |
Dòng cuối thường bị bỏ quên mà lại quan trọng: những gì người cao tuổi vẫn làm tốt giúp bác sĩ đánh giá đúng hơn, và cũng nhắc cả nhà rằng ông bà còn rất nhiều khả năng. Nếu người cao tuổi tự ghi được thì càng tốt, hai bản ghi của người bệnh và người nhà đặt cạnh nhau cho bức tranh đầy đủ hơn.
Gói đồ mang theo
Chuẩn bị từ tối hôm trước để sáng đi không vội. Vội vàng làm người đi khám căng thẳng, mà căng thẳng thì trả lời kém hơn bình thường.
- Giấy tờ tuỳ thân và thẻ bảo hiểm y tế nếu có.
- Toàn bộ thuốc đang dùng, mang nguyên hộp hoặc vỉ, kể cả thuốc nhỏ mắt, thuốc bôi, thuốc mua ngoài, các loại thuốc bổ và thuốc nam đang uống. Đây là phần nhiều gia đình bỏ sót.
- Sổ khám bệnh, đơn thuốc, kết quả xét nghiệm và giấy ra viện cũ nếu có.
- Tờ ghi chép vài tuần như ở trên, và một tờ ghi sẵn các câu muốn hỏi bác sĩ.
- Kính đang dùng và dụng cụ hỗ trợ nghe nếu có. Làm bài kiểm tra mà không nhìn rõ, nghe rõ thì kết quả không phản ánh đúng.
- Nước uống, một chút đồ ăn nhẹ nếu không phải nhịn đói, áo khoác mỏng vì phòng chờ có thể lạnh.
Nên đi khám vào buổi sáng, sau một đêm ngủ đủ, khi người cao tuổi đang ở trạng thái tốt nhất trong ngày. Hỏi trước nơi khám có cần nhịn ăn để làm xét nghiệm không.
Nói với người đi khám thế nào cho tôn trọng
Nói thật, không lừa đi khám việc khác. Nói "đi khám mắt" rồi đưa vào phòng khám trí nhớ làm người cao tuổi thấy bị lừa, mất lòng tin và hợp tác kém. Nói thẳng mà nhẹ nhàng.
Nói từ phía lo cho sức khoẻ chung. Câu mẫu: "Dạo này bố hay mệt, ngủ không ngon, con muốn đưa bố đi khám tổng quát, kiểm tra luôn cả trí nhớ cho yên tâm." Câu này không gán nhãn, không đổ lỗi.
Để người cao tuổi được quyết. Hỏi ý về ngày giờ, về người đi cùng, về nơi khám. Người được tham gia quyết định thì bớt cảm giác bị đưa đi.
Không nói về người bệnh như thể họ không có mặt. Ngồi trong phòng chờ mà kể với người bên cạnh "bố cháu dạo này lẫn lắm" ngay trước mặt bố là làm tổn thương. Người nhà nên nói về ông bà như nói về người đang ngồi đó và nghe được, vì đúng là như vậy.
Ông bà từ chối thì lùi một bước. Đừng cãi. Hẹn lại vài hôm sau, nhờ một người ông bà tin tưởng nói chuyện, hoặc lồng vào một lần khám định kỳ cho bệnh nền.
Trong phòng khám: kể thế nào cho đúng
Buổi khám thường không dài, nên kể gọn và cụ thể là quan trọng nhất.
- Để người cao tuổi tự trả lời trước những câu bác sĩ hỏi họ. Người nhà không nhắc, không nói thay, kể cả khi trả lời chậm hay chưa đúng.
- Khi bác sĩ hỏi người nhà, kể theo thời gian: bắt đầu từ khi nào, thay đổi thế nào, gần đây ra sao. Dùng tờ ghi chép.
- Nêu ví dụ cụ thể thay vì nhận xét chung. "Ba lần trong tháng quên tắt bếp" rõ hơn "hay quên lắm".
- Kể cả những điều tế nhị như thay đổi tính tình, nghi ngờ người khác, ngủ ngày thức đêm. Nếu ngại nói trước mặt ông bà, xin bác sĩ vài phút nói riêng.
- Đưa toàn bộ túi thuốc cho bác sĩ xem, kể cả thuốc mua ngoài.
- Hỏi những câu đã chuẩn bị: cần làm thêm gì, bao lâu khám lại, ở nhà nên để ý gì, khi nào phải quay lại sớm.
- Ghi lại lời dặn hoặc nhờ bác sĩ viết ra. Ra khỏi phòng khám ai cũng dễ quên một nửa.
Trong phần kiểm tra bằng câu hỏi, người cao tuổi có thể hồi hộp. Người nhà nên ra ngoài nếu bác sĩ đề nghị, và không hỏi lại "sao bố không nhớ câu đó" sau khi ra. Kết quả là việc của bác sĩ đánh giá.
Những cái sai hay gặp quanh buổi khám
Đi khám lúc người cao tuổi đang mệt nhất. Sau một đêm thức trắng, sau chuyến xe dài, hay ngay khi vừa ốm dậy, ai cũng trả lời kém hơn thường ngày. Nếu được, dời sang hôm khác khi người đi khám đã khoẻ lại.
Chỉ mang đơn thuốc mà quên thuốc mua ngoài. Thuốc bổ, thuốc nam, thuốc mua theo lời mách thường không có trong đơn nhưng vẫn có thể ảnh hưởng tới sự tỉnh táo. Mang đủ, để bác sĩ tự đánh giá.
Người nhà trả lời thay hoặc nhắc bài. Nhắc câu trả lời trong lúc bác sĩ hỏi người cao tuổi làm buổi khám mất ý nghĩa và làm người đi khám thấy bị coi như trẻ con.
Kể quá chung hoặc quá nhiều. Nói "hay quên lắm bác sĩ ạ" thì bác sĩ phải hỏi lại từ đầu; kể dài mọi chuyện trong nhà thì mất thời gian khám. Ba bốn ví dụ cụ thể, có ngày tháng là đủ.
Ra về rồi mới nhớ ra câu muốn hỏi. Ghi sẵn các câu hỏi vào giấy từ hôm trước và đọc trước khi ra khỏi phòng. Một câu hỏi bị quên có khi phải đợi tới lần hẹn sau mới hỏi được.
Kết luận thay bác sĩ ngay trên đường về. Nghe bác sĩ nói cần làm thêm xét nghiệm, người nhà đã bàn tán đủ khả năng xấu. Chờ kết quả, đừng để người cao tuổi phải nghe những phỏng đoán ấy.
Sau buổi khám: về nhà làm gì
Khám xong có thể chưa có kết luận ngay. Bác sĩ có thể hẹn làm thêm xét nghiệm, chụp chiếu, khám chuyên khoa khác, hoặc hẹn theo dõi sau một thời gian. Điều đó bình thường, không có nghĩa là có chuyện xấu. Ghi rõ lịch hẹn, dán ở chỗ cả nhà nhìn thấy.
Dùng thuốc đúng như đơn, không tự thêm thuốc bổ não hay thuốc theo lời mách, không tự ngưng thuốc cũ trừ khi bác sĩ dặn. Những lời dặn về sinh hoạt như ngủ đúng giờ, vận động, gặp gỡ, chỉnh tai mắt thì cả nhà cùng làm, không đặt hết lên vai người cao tuổi.
Về tinh thần, dù kết quả ra sao, người cao tuổi vẫn là người làm chủ đời mình. Hỏi ông bà muốn kể chuyện khám cho ai, muốn giữ riêng tới đâu. Tiếp tục những việc ông bà thích như đọc báo, đi tập, chơi với cháu. Nếu trong lúc chờ lịch hẹn thấy lú lẫn tăng đột ngột, kèm méo miệng, nói khó, yếu một bên người, sốt cao hay sau ngã đập đầu, gọi 115 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Khám trí nhớ ở đâu?
Có thể bắt đầu từ bác sĩ đang theo dõi bệnh nền cho người cao tuổi hoặc khám tổng quát ở cơ sở y tế gần nhà. Bác sĩ sẽ giới thiệu tới chuyên khoa phù hợp nếu cần, nên không cần tự đoán chuyên khoa từ đầu.
Ông bà nhất định không chịu đi khám thì làm sao?
Không ép, không lừa. Lắng nghe lý do ông bà ngại, nhờ người ông bà tin nói chuyện, hoặc lồng vào lần khám định kỳ cho bệnh nền. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm như quên tắt bếp nhiều lần, cần bàn cách an toàn trong nhà trước.
Có nên tự làm các bài kiểm tra trí nhớ trên mạng không?
Không nên dùng để tự kết luận. Kết quả phụ thuộc vào tâm trạng, giấc ngủ, mắt tai và cách làm bài, dễ làm lo lắng không cần thiết hoặc yên tâm sai. Việc đánh giá nên để bác sĩ làm.
Người nhà có nên vào cùng phòng khám không?
Nên đi cùng để kể những thay đổi người nhà thấy và ghi lại lời dặn. Khi bác sĩ làm bài kiểm tra riêng với người cao tuổi, người nhà ra ngoài nếu được đề nghị và không nhắc bài.
Khám xong bình thường thì có cần khám lại không?
Hỏi bác sĩ về lịch theo dõi phù hợp. Trong thời gian đó cứ tiếp tục ghi chép những thay đổi, và nếu thấy rõ hơn trước thì mang ghi chép mới đi khám lại, không cần đợi tới lịch hẹn.
Chi phí khám gồm những khoản gì?
Thường có công khám, các xét nghiệm hoặc chụp chiếu nếu bác sĩ chỉ định và tiền thuốc nếu có. Mức cụ thể tuỳ nơi khám và bảo hiểm y tế, nên hỏi trực tiếp nơi khám trước khi đi.