Đi chợ là một trong những dịp tính nhẩm tự nhiên nhất mà người cao tuổi có mỗi ngày: cộng tiền các món, làm tròn để ước tổng, so giá hai sạp, nhớ danh sách không cần giấy và đếm tiền thối lại. Chỉ cần đổi một chút cách làm, như ước tổng trước khi người bán nói giá, là chuyến chợ buổi sáng thành một bài tập đầu óc có thật, có đề, có đáp án ngay tại chỗ.
Phần dưới chia việc tính nhẩm ở chợ thành từng bậc từ dễ tới khó, kèm cách nhớ danh sách, cách giữ bình tĩnh khi chợ đông và những điều nên để ý về sức khoẻ. Mục tiêu không phải thành người tính nhanh nhất chợ. Mục tiêu là mỗi ngày đầu óc được làm một việc vừa sức, và người đi chợ vẫn giữ được thói quen tự lo việc của mình.
Vì sao chuyến chợ là bài tập tốt
Ví dụ giả định: ông Bảy, 74 tuổi, từ ngày nghỉ hưu nhận phần đi chợ sáng cho cả nhà. Lúc đầu ông chỉ đưa tờ tiền lớn rồi nhận lại tiền thối, không để ý tính. Một hôm cháu nội hỏi "ông có biết hôm nay hết bao nhiêu không", ông chịu. Từ đó ông tập ước tổng trong đầu trước khi về, sai thì cười, đúng thì kể với cháu.
Tính nhẩm ở chợ khác với làm toán trên giấy ở ba điểm. Thứ nhất, nó có mục đích thật, nên người ta muốn làm cho đúng. Thứ hai, nó đòi giữ nhiều con số trong đầu cùng lúc, như giá từng món, số lượng, tổng đã mua, tiền còn trong ví. Thứ ba, nó diễn ra giữa tiếng ồn và người qua lại, nghĩa là phải tập trung trong lúc có nhiều thứ làm phân tâm.
Đó là những việc đầu óc vẫn phải làm hằng ngày ở bất kỳ tuổi nào, và càng ít dùng thì càng chậm. Chuyến chợ cũng gắn với đi bộ, chào hỏi người quen, mặc cả vài câu. Gộp lại, đây là một việc có ích cho cả nhà mà cũng là một buổi tập trọn vẹn cho người đi chợ.
Năm bậc tập tính nhẩm, từ dễ tới khó
Mỗi bậc nên làm quen chừng một hai tuần rồi mới lên bậc sau. Không cần làm hết, dừng ở bậc nào thấy vui là được.
| Bậc | Việc cần làm | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Một | Nhớ giá từng món vừa mua, về nhà kể lại | Rau muống mười nghìn, đậu phụ tám nghìn, trứng ba mươi nghìn |
| Hai | Cộng dồn sau mỗi sạp | Mua xong sạp thứ ba, tự nói thầm "tới giờ là bốn mươi tám nghìn" |
| Ba | Làm tròn để ước tổng trước khi người bán tính | Thịt nửa ký giá tám mươi lăm nghìn một ký, ước "chừng bốn mươi hai, bốn mươi ba nghìn" |
| Bốn | Tính tiền thối trước khi nhận | Đưa tờ hai trăm nghìn cho món một trăm ba mươi bảy, tự đếm "còn sáu mươi ba" |
| Năm | So giá theo đơn vị giữa hai sạp | Sạp này ba quả bưởi năm mươi nghìn, sạp kia hai quả ba mươi tư nghìn, quả nào rẻ hơn |
Các con số trong bảng chỉ là giả định để minh hoạ cách tính, giá thật mỗi nơi mỗi khác. Điều quan trọng là thứ tự: nhớ, cộng, ước, trừ, so. Mỗi bậc thêm một việc cho đầu óc, nên lên bậc từ từ thì không thấy nặng.
Mẹo tính nhẩm cho nhẹ đầu
Làm tròn rồi chỉnh. Món giá bốn mươi chín nghìn thì coi là năm mươi, cộng xong trừ lại một nghìn. Đầu óc giữ số tròn dễ hơn số lẻ nhiều.
Gom thành cặp tròn chục. Hai mươi bảy và ba mươi ba gộp lại là sáu mươi. Nhìn danh sách món, ghép những món cộng lại ra số tròn trước.
Đếm tiền thối theo kiểu cộng lên. Món một trăm ba mươi bảy, đưa hai trăm: từ một trăm ba mươi bảy lên một trăm bốn mươi là ba, lên hai trăm là sáu mươi, tổng sáu mươi ba. Cách người bán hàng lâu năm vẫn làm.
Nói thầm tổng sau mỗi sạp. Một con số được nói ra, dù chỉ thì thầm, dễ giữ hơn con số chỉ nghĩ trong đầu.
Chấp nhận ước gần đúng. Ước chừng chín mươi nghìn mà thật ra là chín mươi hai cũng là đã làm rất tốt. Không cần chính xác tới từng nghìn mới gọi là tập.
Chỉ kiểm lại khi đã ra chỗ thoáng. Giữa lối đi đông người mà đứng đếm lại tiền thì vừa vướng vừa dễ rơi. Ra chỗ thoáng, ngồi nghỉ rồi đối chiếu.
Nhớ danh sách đi chợ không cần giấy
Nhớ danh sách là phần tập trí nhớ đi cùng việc tính nhẩm. Vẫn nên mang tờ giấy ghi sẵn trong túi để phòng, nhưng thử đi một vòng mà không mở nó ra.
- Ở nhà, đọc danh sách một lượt rồi chia món theo nhóm: rau, đồ tươi, đồ khô. Năm món chia ba nhóm dễ nhớ hơn năm món rời.
- Gắn mỗi nhóm với một chỗ trong chợ theo đường mình hay đi: cổng chợ là rau, giữa chợ là cá thịt, gần lối ra là đồ khô.
- Đếm số món trong mỗi nhóm và nói thành câu: "rau ba món, tươi hai món, khô một món".
- Trên đường đi, nhẩm lại câu đó một lần.
- Tới chợ, đi theo đúng đường đã gắn. Mua xong mỗi nhóm, đếm lại số món trong giỏ.
- Trước khi ra về mới mở tờ giấy so lại. Thiếu món nào thì quay lại mua, và ghi nhận lần sau chú ý nhóm đó hơn.
Phép thử nhỏ trong một tuần: ba ngày đầu mang danh sách bốn món, ba ngày sau tăng lên sáu món. Phần lớn người tập thấy việc chia nhóm theo đường đi giúp nhớ hơn hẳn so với cố thuộc lòng danh sách.
Khi chợ đông, khi nhầm tiền
Đi vào giờ thưa người. Chợ đông và vội làm ai cũng dễ nhầm, kể cả người trẻ. Đi sớm hơn hoặc muộn hơn giờ cao điểm một chút để có thời gian tính.
Để tiền theo mệnh giá trong ví. Tờ lớn một ngăn, tờ nhỏ một ngăn, sắp theo thứ tự. Lấy tiền nhanh, đếm thối dễ, đỡ bị rối khi người bán giục.
Nhầm thì nói nhẹ nhàng. Câu mẫu: "Cô ơi, hình như còn thiếu mười nghìn, cô xem lại giúp bác với." Nói chậm, giọng vui, không trách. Người bán ở chợ quen thường vui vẻ đếm lại, và nếu chính mình nhầm thì cũng chỉ cần cười cảm ơn là xong.
Không tự trách khi tính sai. Sai một lần không nói lên điều gì. Người trẻ đi chợ vội cũng sai. Quan trọng là xu hướng chung qua nhiều tuần.
Mang túi nhẹ, đi vừa sức. Mua nhiều đồ nặng thì chia làm hai chuyến hoặc nhờ người nhà xách. Mệt và nóng làm đầu óc chậm đi rõ rệt, không phải lỗi của trí nhớ. Mang theo chai nước nhỏ, ngồi nghỉ ở chỗ râm một lát giữa chuyến là đủ để tính tiếp cho tỉnh táo.
Những ngày không đi chợ vẫn tập được
Không phải ngày nào cũng có chuyến chợ. Những lúc trời mưa, người mệt hoặc con cháu đã mua sẵn, vẫn có nhiều dịp nhỏ trong nhà để đầu óc tính toán một chút.
- Cầm hoá đơn tiền điện, tiền nước tháng này, ước xem tăng hay giảm so với tháng trước và chừng bao nhiêu, rồi mới nhìn con số thật.
- Cùng cháu tính tiền tiêu vặt trong tuần: cháu được bao nhiêu, đã tiêu bao nhiêu, còn bao nhiêu. Ông bà hỏi, cháu trả lời, rồi đổi vai.
- Khi nấu ăn, tính lượng nguyên liệu cho số người ăn khác thường ngày. Bình thường nấu cho bốn người, hôm nay có khách thành bảy người thì gạo cần thêm bao nhiêu.
- Đếm bước khi đi bộ quanh khu nhà theo từng chặng, cộng dồn trong đầu rồi so với lần trước.
- Nhẩm ngày: hôm nay mùng mấy âm lịch, còn bao nhiêu ngày nữa tới ngày giỗ, tới sinh nhật cháu.
- Xem một trận đấu thể thao, tự tính hiệu số bàn thắng hoặc điểm số của hai đội khi trận đấu kết thúc.
Những việc này không cần giấy bút, không cần ai chấm, và đều gắn với đời sống thật nên làm không thấy giống đi học. Điều quan trọng vẫn là ước trong đầu trước, kiểm sau. Nếu làm ngược lại, nhìn con số rồi mới gật gù, thì đầu óc chưa thật sự làm việc gì.
Con cháu nên làm gì và khi nào cần đi khám
Nếu bố mẹ, ông bà muốn tự đi chợ, con cháu nên để họ làm và giúp ở phần khác như xách đồ nặng, chở đi khi trời mưa, chứ không giành lấy việc. Hỏi chuyện chợ hôm nay một cách tò mò, kiểu "hôm nay cá có tươi không, hết bao nhiêu hả mẹ", là đủ để người đi chợ có cớ kể lại và nhẩm lại. Đừng biến bữa cơm thành buổi kiểm tra sổ sách.
Cần để ý khi thấy thay đổi rõ và kéo dài: trước đây tính tiền rất nhanh mà nay thường xuyên nhầm lớn, mua trùng một món nhiều lần trong tuần, quên đường về từ chợ quen, hay bị người lạ lấy tiền mà không nhận ra. Những dấu hiệu ấy nên đưa đi khám để bác sĩ đánh giá, mang theo danh sách thuốc đang dùng và kể lại cụ thể từng lần. Không tự gán tên bệnh, vì nhiều nguyên nhân như ngủ kém, thiếu nước, mắt kém hay thuốc đang dùng cũng làm người ta chậm và nhầm.
Nếu đang ở chợ mà thấy chóng mặt, đau ngực, khó thở, nói khó hay yếu một bên tay chân, hãy nhờ người xung quanh gọi 115 ngay. Mang theo trong ví một mảnh giấy ghi tên người thân và bệnh nền đang có là một thói quen nhỏ giúp người khác giúp mình nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người không giỏi toán có tập tính nhẩm ở chợ được không?
Được. Bậc đầu chỉ là nhớ giá từng món rồi kể lại, chưa cần cộng. Nhiều người không thích toán trên giấy nhưng tính tiền chợ rất giỏi vì có mục đích thật và làm hằng ngày.
Dùng máy tính trên điện thoại có làm mất tác dụng không?
Nếu mục đích là tập đầu óc thì nên ước trong đầu trước rồi mới dùng máy để kiểm. Máy tính dùng để đối chiếu thì vẫn rất tốt, chỉ đừng để nó làm thay hoàn toàn.
Đi chợ mỗi ngày có cần thiết không?
Không bắt buộc. Hai ba buổi một tuần cũng đủ thành nếp. Những ngày không đi chợ có thể tập nhẩm khi trả tiền điện, tiền nước hoặc khi cùng cháu tính tiền tiêu vặt.
Ông bà hay nhầm tiền thì có nên thôi để ông bà đi chợ?
Không nên vội. Thử giúp bằng cách sắp ví theo mệnh giá, đi giờ vắng, mang danh sách sẵn. Nếu nhầm lớn và thường xuyên, kèm các thay đổi khác, thì nên đưa đi khám trước khi quyết định.
Mặc cả có phải là bài tập tốt không?
Mặc cả vừa phải là một cách trò chuyện và so giá, đầu óc phải nhớ giá ở sạp khác để so. Nhưng không cần mặc cả mọi món, chỉ những món có thể mặc cả theo nếp ở chợ quen.
Làm sao biết mình đang tiến bộ?
Không cần đo đạc. Khi thấy ước tổng sát hơn, nhớ được danh sách dài hơn và ít phải mở tờ giấy ra hơn so với tháng trước, đó là tiến bộ. Có thể ghi vài dòng vào sổ sau mỗi chuyến chợ để tự xem lại.