KinhNe.comKính Nể
Giữ đầu óc minh mẫn

Đọc rồi kể lại cho người nhà nghe: thói quen giữ đầu óc minh mẫn khi cao tuổi

Đọc một bài báo, một chương truyện rồi kể lại bằng lời của mình là việc nhỏ mà bắt đầu óc làm đủ ba khâu: hiểu, nhớ và sắp xếp ý. Cách làm theo từng bước.

An older Vietnamese man in his seventies retelling a story to his teenage granddaughter on a shaded veranda, a closed notebook on the table, warm late afternoon light, side angle

Đọc xong một bài rồi kể lại cho người khác nghe bằng lời của mình là một trong những thói quen dễ làm nhất mà lại bắt đầu óc làm việc thật sự: phải hiểu, phải giữ lại, rồi phải sắp xếp ý cho người nghe theo kịp. Đọc lướt thì mắt chạy qua chữ, đầu óc có khi nghỉ. Đọc để kể thì khác hẳn, vì biết trước sẽ phải nói lại nên ta đọc chậm hơn, để ý hơn và tự hỏi mình đã hiểu chưa.

Thói quen này không cần mua gì, không cần lớp học, hợp với người thích yên tĩnh lẫn người thích trò chuyện. Phần dưới đây đi từ chọn thứ để đọc, cách đọc để kể, cách kể cho gọn, tới lịch một tuần mẫu và những cái sai hay gặp. Không ai hứa nó giúp sống lâu hay chữa được bệnh gì. Nó chỉ giữ cho đầu óc có việc để làm mỗi ngày, và giữ cho bữa cơm gia đình có thêm chuyện để nói.

Vì sao đọc để kể lại khác hẳn đọc cho qua

Lấy ví dụ giả định: bác Tư năm nay 72 tuổi, sáng nào cũng đọc báo giấy từ đầu tới cuối. Hỏi trưa nay đọc được gì, bác nhớ mang máng có tin về giá rau và chuyện sửa đường, còn lại trôi đi hết. Không phải trí nhớ của bác kém. Chỉ là cách đọc ấy không đòi đầu óc giữ lại gì, nên nó không giữ.

Khi biết trước mình sẽ kể lại, người đọc tự nhiên làm thêm ba việc. Thứ nhất là dừng lại sau mỗi đoạn để tự hỏi đoạn này nói gì. Thứ hai là chọn ra ý chính, bỏ chi tiết vụn. Thứ ba là tìm cách nói cho người khác hiểu, nghĩa là phải chuyển chữ của người viết thành chữ của mình. Ba việc ấy là phần nặng nhất của việc hiểu, và cũng là phần dễ bị bỏ quên nhất khi đọc một mình.

Nhiều nghiên cứu về việc học ở người lớn tuổi cho thấy cái gì được dùng lại thì được giữ lâu hơn cái chỉ lướt qua. Kể lại là một cách dùng lại ngay trong ngày. Thêm một cái lợi ít ai để ý: kể chuyện là cớ để nói chuyện, mà nói chuyện với người khác cũng là một việc giữ đầu óc linh hoạt. Đọc để kể vì thế gộp được hai thói quen tốt vào một.

Chọn thứ để đọc: vừa sức, có chuyện để kể

Không phải bài nào cũng hợp để tập kể lại. Thứ nên chọn là thứ có đầu có cuối, có một ý chính rõ ràng và đủ ngắn để đọc xong trong một lần ngồi. Một số loại dễ bắt đầu:

  • Tin hoặc bài báo ngắn kể một sự việc cụ thể, chẳng hạn một làng nghề làm lại sản phẩm cũ, một cây cầu mới thông xe. Có ai, ở đâu, làm gì, kết quả ra sao là đủ khung để kể.
  • Một chương truyện ngắn hoặc một đoạn hồi ký của người khác. Truyện có nhân vật, có tình tiết nên rất dễ kể, người nghe cũng thích.
  • Bài hướng dẫn một việc trong nhà như cách giâm cành, cách muối dưa. Kể lại loại này buộc phải nhớ đúng thứ tự các bước.
  • Bài viết về lịch sử địa phương, phong tục ngày Tết, tích của một món ăn. Loại này dễ gợi người nghe kể thêm chuyện của họ.
  • Tránh bài quá dài, quá nhiều số liệu, hoặc tin dễ gây tranh cãi trong nhà. Mục tiêu là kể cho vui và đúng, không phải để thắng một cuộc tranh luận.

Người mắt đã mỏi thì chọn chữ to, đọc dưới ánh sáng đủ, mỗi lần chừng hai mươi phút rồi nghỉ. Nếu đọc chữ in thấy mệt, nghe một đoạn truyện đọc rồi kể lại cũng là cùng một bài tập, chỉ khác đường vào.

Đọc thế nào để kể được: năm bước cho một bài

Cách dưới đây dùng được cho bài báo một trang hoặc một chương truyện ngắn. Lần đầu có thể chậm, sau một hai tuần sẽ thành nếp.

  1. Đọc tiêu đề và đoạn đầu, rồi ngừng một chút đoán xem bài sẽ nói gì. Việc đoán trước giúp đầu óc có chỗ để treo các ý sắp đọc.
  2. Đọc hết một lượt với tốc độ bình thường, không dừng tra cứu. Chỗ nào chưa rõ thì chỉ cần đánh dấu bằng bút chì.
  3. Gập báo hoặc úp sách xuống, tự nói thầm ba ý chính bằng lời của mình. Nói không ra thì mở lại đúng đoạn đó đọc lần nữa.
  4. Ghi ba ý ấy vào một tờ giấy nhỏ, mỗi ý một dòng, không chép nguyên câu của bài. Tờ giấy này là cái phao khi kể.
  5. Trong ngày, kể lại cho một người: vợ hoặc chồng, con cháu, bạn tập buổi sáng. Kể xong hỏi người nghe một câu, chẳng hạn "nghe vậy có thấy lạ không", để chuyện thành trò chuyện.

Bước thứ ba là quan trọng nhất. Đó là lúc đầu óc phải tự lấy thông tin ra mà không nhìn chữ, và chính việc tự lấy ra ấy mới giữ cho trí nhớ còn quen tay. Đọc lại nhiều lần mà không bao giờ úp sách xuống thì dễ tưởng mình đã nhớ, đến khi kể mới biết là chưa.

Kể cho gọn và cho người nghe thích

Mở bằng một câu nói vì sao chuyện đáng kể. Ví dụ: "Sáng nay bố đọc được chuyện một ông ở miền Tây nuôi ong trong vườn dừa, nghe hay lắm." Người nghe biết ngay chuyện về cái gì và có lý do để nghe tiếp.

Kể theo thứ tự thời gian. Chuyện gì xảy ra trước kể trước. Đây là cách sắp ý dễ nhất cho cả người kể lẫn người nghe, và cũng là cách tự nhiên giúp đầu óc giữ trật tự.

Chỉ giữ một hai con số hoặc chi tiết đắt nhất. Kể hết các con số thì người nghe mệt, mà người kể cũng dễ nhầm. Chọn một chi tiết làm người ta nhớ là đủ.

Nói rõ chỗ mình chưa chắc. Câu "đoạn này bố đọc chưa kỹ, để mai xem lại" vừa trung thực vừa tạo cớ đọc lại. Không ai đánh giá thấp người nói thật mình chưa nhớ.

Dừng lại cho người nghe hỏi. Câu hỏi của người nghe buộc người kể nghĩ thêm một lớp, và cuộc trò chuyện tự kéo dài mà không gượng ép.

Kể lại cùng chuyện cho người thứ hai vào hôm sau. Lần kể thứ hai thường gọn hơn, rõ hơn. Đây là cách ôn tự nhiên nhất, không ai thấy giống đi học.

Lịch một tuần mẫu cho người mới bắt đầu

Bảng dưới là ví dụ giả định cho một người đã nghỉ hưu, sống cùng con cháu. Người ở riêng có thể thay người nghe bằng bạn tập, hàng xóm hoặc một cuộc gọi cho con ở xa.

NgàyĐọc gìKể cho ai, lúc nào
Thứ haiMột tin ngắn trên báo sángKể cho vợ hoặc chồng trong bữa trưa
Thứ baMột bài hướng dẫn việc vườnKể cho bạn tập buổi chiều, hỏi xem họ đã làm thử chưa
Thứ tưNghỉ đọc, kể lại chuyện thứ hai cho người khácCháu đi học về
Thứ nămMột chương truyện ngắnKể cho cháu trước giờ ngủ, chừa đoạn kết để mai kể
Thứ sáuĐoạn kết chương truyệnKể nốt cho cháu, hỏi cháu đoán trước đoạn kết
Thứ bảyBài về phong tục hoặc lịch sử địa phươngGọi cho con ở xa, kể trong cuộc gọi
Chủ nhậtKhông đọc mớiLật tờ giấy ghi ý cả tuần, chọn chuyện hay nhất kể lại cho cả nhà

Sau hai tuần, người làm theo thường tự thấy mình nhớ chuyện lâu hơn và kể mạch lạc hơn. Không cần đo, không cần chấm điểm. Nếu một ngày nào đó mệt, bỏ qua cũng không sao, miễn tuần sau quay lại nếp cũ.

Những cái sai hay gặp

Biến việc kể thành bài kiểm tra. Con cháu hỏi dồn "ông nhớ tên người đó không" làm người kể thấy như bị thi. Người nghe chỉ nên hỏi để tò mò, không hỏi để bắt lỗi.

Đọc quá nhiều một lần. Ba bài liền trong một buổi sáng thì chuyện này lẫn sang chuyện kia. Một bài đọc kỹ, kể được, giá trị hơn năm bài đọc lướt.

Chỉ kể chuyện xấu, tin buồn. Tin tai nạn, lừa đảo dễ gây chú ý nhưng kể nhiều làm không khí trong nhà nặng nề và làm chính người kể lo lắng thêm. Nên cân lại cho có chuyện vui, chuyện hay.

Bỏ cuộc vì kể vấp. Lần đầu kể vấp, quên ý là chuyện thường của bất kỳ ai ở bất kỳ tuổi nào. Cứ giữ tờ giấy ghi ý trong túi, nhìn một chút rồi kể tiếp.

Không để ý mắt và tai. Đọc thấy mờ, nghe người khác hỏi lại không rõ thì nên đi khám mắt, khám tai. Nhìn không rõ, nghe không rõ làm việc đọc và kể khó hơn nhiều mà người ta lại hay đổ cho trí nhớ.

Khi nào nên đi khám

Việc thỉnh thoảng quên một chi tiết vừa đọc là bình thường. Nhưng nếu người thân thấy ông bà đọc xong không kể lại được ý chính dù bài rất ngắn, hay hỏi lại cùng một câu nhiều lần trong một buổi, lạc đường ở chỗ quen, hoặc bỏ dần những việc trước đây vẫn làm tốt, thì nên đi khám để bác sĩ đánh giá. Đi khám không có nghĩa là có bệnh. Nhiều nguyên nhân làm đầu óc chậm lại như ngủ kém, thiếu nước, tác dụng của thuốc đang dùng hoặc mắt tai kém đều có thể xử lý được.

Một số dấu hiệu không chờ được: đột ngột nói khó, nói ngọng, méo miệng, yếu hoặc tê một bên tay chân, lú lẫn xuất hiện trong vài giờ, hoặc sau khi ngã có đập đầu. Gặp những trường hợp đó, gọi 115 ngay, không chờ xem có tự hết không.

Khi đi khám thông thường, nên mang theo danh sách thuốc đang dùng và nhờ một người thân đi cùng để kể lại những thay đổi mình thấy. Chính thói quen đọc rồi kể lại cũng giúp người thân để ý sớm: ai kể chuyện mỗi ngày thì có thay đổi gì người nhà cũng nhận ra nhanh hơn.

Câu hỏi thường gặp

Người không quen đọc sách có tập kể lại được không?

Được. Có thể bắt đầu bằng một tin ngắn trên báo, một đoạn nghe trên đài hoặc chuyện ở chợ sáng nay. Điều quan trọng là có thứ để hiểu rồi nói lại bằng lời của mình, không phải đọc được bao nhiêu trang.

Ở một mình thì kể lại cho ai?

Kể cho bạn tập buổi sáng, hàng xóm, người cùng tổ dân phố, hoặc kể qua cuộc gọi cho con cháu ở xa. Khi không có ai, cứ nói thành tiếng với chính mình rồi ghi ba ý vào sổ, tối mai kể lại cho ai đó.

Mỗi ngày nên đọc bao lâu?

Không có con số chung. Với người mới bắt đầu, một bài ngắn chừng mười lăm tới hai mươi phút là vừa, sau đó nghỉ mắt. Đọc ít mà kể được còn hơn đọc nhiều mà quên ngay.

Kể lại có thay được việc đi khám khi hay quên không?

Không. Đây là một thói quen giữ đầu óc có việc để làm, không phải cách chữa bệnh hay cách tự kiểm tra trí nhớ. Khi thấy quên nhiều hơn trước rõ rệt, việc đúng là đi khám để bác sĩ đánh giá.

Con cháu nên nghe ông bà kể thế nào cho ông bà vui?

Ngồi xuống nghe hẳn, không vừa nghe vừa xem điện thoại, hỏi thêm một hai câu vì tò mò thật, và đừng sửa từng chi tiết nhỏ. Người kể thấy được lắng nghe thì sẽ muốn đọc và kể tiếp.

Nghe truyện đọc rồi kể lại có tác dụng như đọc bằng mắt không?

Với mục đích giữ đầu óc làm việc thì giống nhau ở phần quan trọng nhất: hiểu, giữ lại và nói lại bằng lời của mình. Người mắt kém hoặc đọc chữ thấy mệt có thể dùng cách nghe mà không mất gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138