Ông bà làm gương cho con cháu nhiều nhất không phải bằng lời dạy, mà bằng cách sống mỗi ngày: giữ lời hứa, chăm chút bản thân, tử tế với hàng xóm, chịu khó học cái mới, đối diện tuổi tác một cách bình thản. Cháu nhìn những điều đó suốt nhiều năm và mang theo cả đời, thường lâu hơn mọi lời khuyên.
Bài này gợi ý những nếp nhỏ đáng giữ, cách kể chuyện đời mình để cháu muốn nghe, những việc nên làm cùng cháu, và cả những điều nên tránh để tấm gương không biến thành gánh nặng. Viết cho người cao tuổi, và cho con cháu muốn hiểu ông bà đang để lại gì cho mình.
Cháu học từ những gì nhìn thấy
Trẻ con ít nhớ những lời dặn dò, nhưng nhớ rất lâu những gì chúng thấy lặp đi lặp lại. Cháu nhớ ông sáng nào cũng dậy sớm tưới cây, nhớ bà luôn mời người bán rau một cốc nước, nhớ ông bà cãi nhau xong vẫn ngồi ăn cơm chung. Những hình ảnh ấy thành khuôn mẫu trong đầu cháu về cách một người lớn sống.
Ví dụ giả định: một người đàn ông ngoài bốn mươi kể rằng điều anh học được nhiều nhất từ ông nội không phải là lời khuyên nào, mà là cảnh ông, ở tuổi gần tám mươi, ngồi đọc từng trang báo với chiếc kính lúp, gạch chân những từ mới rồi hỏi lại cháu. Từ đó anh không bao giờ ngại hỏi khi không biết. Ông chưa bao giờ nói "cháu phải chịu khó học", ông chỉ sống như vậy.
Điều đó cũng có nghĩa là người cao tuổi đang dạy con cháu cách già đi. Cháu nhìn ông bà để biết tuổi già là quãng đời thế nào: đáng sợ hay đáng sống, co lại hay mở ra. Tấm gương này có lẽ là món quà lớn nhất ông bà để lại, và nó được làm ra từ những ngày rất bình thường.
Những nếp nhỏ đáng giữ và điều cháu học được
Không cần làm điều gì lớn lao. Chính những thói quen hằng ngày là bài học bền nhất.
| Nếp ông bà giữ | Cháu học được gì |
|---|---|
| Dậy đúng giờ, giữ nếp ngày đều đặn | Kỷ luật không cần ai ép |
| Chăm chút quần áo, tóc tai mỗi sáng | Tự trọng và tôn trọng người khác |
| Giữ lời hứa dù là chuyện nhỏ | Chữ tín quý hơn lời nói |
| Chào hỏi, cảm ơn người làm dịch vụ | Ai cũng đáng được tôn trọng |
| Học cái mới dù đã cao tuổi | Học không bao giờ là muộn |
| Tự lo việc của mình theo sức | Tự lập là cách giữ phẩm giá |
| Đi khám đều đặn, nghe lời bác sĩ | Chăm sóc sức khoẻ là trách nhiệm với chính mình |
| Nói "ông sai rồi, ông xin lỗi" khi sai | Người lớn cũng nhận lỗi được |
Chọn hai ba nếp mình đang giữ tốt nhất và giữ cho thật đều. Cháu không cần một ông bà hoàn hảo, cháu cần một ông bà thật.
Kể chuyện đời mình để cháu muốn nghe
Kể chuyện cụ thể, không kể bài học. Thay vì "hồi đó khổ lắm, các cháu phải biết quý", hãy kể một ngày cụ thể: buổi sáng ông đi bộ mấy cây số tới trường, mang theo gì, gặp ai, chuyện gì buồn cười đã xảy ra. Cháu tự rút ra bài học, và nhớ lâu hơn.
Kể cả chuyện mình từng sai. Lần ông làm hỏng việc, lần bà nóng giận rồi hối hận. Những câu chuyện thất bại cho cháu thấy người lớn cũng từng vấp và đứng dậy, điều đó an ủi cháu hơn mọi chuyện thành công.
Kể ngắn, kể nhiều lần. Một chuyện năm phút sau bữa cơm dễ nghe hơn một buổi kể dài. Nếu cháu hỏi lại, đó là dấu hiệu chuyện đã chạm tới cháu.
Gắn với đồ vật. Chiếc đồng hồ cũ, tấm ảnh đen trắng, chiếc áo len bà đan. Đồ vật làm câu chuyện có hình, và khi cháu lớn, nhìn đồ vật sẽ nhớ chuyện.
Hỏi lại cháu. Kể xong, hỏi cháu "nếu là cháu thì cháu làm sao". Câu chuyện thành cuộc trò chuyện, cháu thấy mình được lắng nghe, không chỉ là người nghe.
Việc làm cùng cháu: dạy mà không thấy bị dạy
Những việc ông bà và cháu cùng làm bằng tay thường để lại nhiều hơn những buổi nói chuyện. Vài gợi ý theo lứa tuổi của cháu:
- Cháu nhỏ: tưới cây, nhặt rau, gói bánh, gấp quần áo cùng ông bà. Cháu học sự chăm chỉ qua trò chơi.
- Cháu tuổi đi học: cùng trồng một chậu rau từ hạt, cùng sửa một món đồ hỏng, cùng nấu món ăn của nhà. Cháu học sự kiên nhẫn và tự tay làm.
- Cháu tuổi lớn: nhờ cháu chỉ ông bà dùng một thứ mới, đổi lại ông bà dạy cháu một nghề tay hoặc một món ăn. Cháu học sự trao đổi ngang hàng.
- Cháu đã đi làm: kể cho cháu về nghề ông bà từng làm, những khó khăn và cách vượt qua, khi cháu hỏi. Cháu học từ kinh nghiệm thật.
Điểm chung là ông bà không làm thay cháu và cháu không làm thay ông bà. Hai thế hệ cùng làm, mỗi người một phần, thì cả hai đều thấy mình có ích.
Một tuần mẫu có thời gian dành cho cháu
Ví dụ giả định cho ông bà sống gần con cháu, còn khoẻ và có nhịp sinh hoạt riêng. Không cần nhiều giờ, chỉ cần đều và có chủ đích.
| Thời điểm | Việc cùng cháu | Điều cháu nhận được |
|---|---|---|
| Chiều thứ Hai | Đón cháu đi học về, đi bộ một quãng, hỏi chuyện ở lớp | Có người lớn lắng nghe mà không chấm điểm |
| Tối thứ Tư | Kể một chuyện ngắn ngày xưa sau bữa cơm | Hiểu gốc gác gia đình |
| Sáng thứ Bảy | Cùng làm một việc tay: trồng cây, nấu món ăn, sửa đồ | Tự tay làm, kiên nhẫn |
| Chiều Chủ Nhật | Cháu chỉ ông bà một điều mới, ông bà dạy lại cháu một điều cũ | Trao đổi ngang hàng giữa hai thế hệ |
Phần còn lại của tuần là thời gian của ông bà: đi tập, đi học, gặp bạn. Cháu thấy ông bà có đời sống riêng phong phú cũng là một bài học: người lớn tuổi không chỉ sống vì con cháu mà còn sống cho chính mình.
Đối diện tuổi tác: bài học cháu cần nhất
Có một bài học chỉ ông bà mới dạy được: cách sống khi cơ thể không còn như trước. Khi ông bà nói thẳng "ông không leo được dốc này nữa, ông chờ ở dưới, các cháu đi đi", không than thở, không giận dỗi, cháu học được rằng giới hạn là chuyện bình thường của con người. Khi ông bà vẫn đi tập, vẫn đi học, vẫn đi thăm bạn với cây gậy, cháu học được rằng giới hạn không có nghĩa là dừng sống.
Ngược lại, nếu ông bà luôn giấu bệnh, giận dỗi khi được giúp, hay than "già rồi chỉ là gánh nặng", cháu sẽ lớn lên với nỗi sợ tuổi già. Điều này không phải lỗi của ai, nhưng nếu nhận ra, ông bà có thể chọn cách khác: nói về sức khoẻ của mình bình thản, nhận giúp đỡ với lời cảm ơn, và vẫn tìm niềm vui trong những gì còn làm được.
Cháu cũng học từ cách ông bà chăm sức khoẻ: đi khám khi có dấu hiệu lạ thay vì chịu đựng, nghe theo bác sĩ thay vì nghe lời đồn, và biết khi nào cần gọi 115 ngay, như khi đau ngực, khó thở, yếu nửa người, méo miệng, nói khó. Một ông bà biết tự chăm mình là bài học về trách nhiệm.
Điều nên tránh để tấm gương không thành gánh nặng
Đừng so cháu với mình ngày xưa. "Ngày xưa ông bằng tuổi cháu đã đi làm rồi" làm cháu thấy bị chê hơn là được truyền cảm hứng. Mỗi thời mỗi khác.
Đừng biến mọi bữa cơm thành buổi dạy. Lời khuyên nói nhiều thì nhạt. Chọn lúc cháu hỏi, hoặc lúc chỉ có hai ông cháu, để nói điều quan trọng.
Đừng chen vào cách bố mẹ cháu dạy con. Ông bà có thể góp ý riêng với con mình, nhưng trước mặt cháu nên đứng cùng phía với bố mẹ cháu. Cháu cần thấy người lớn tôn trọng nhau.
Đừng cố hoàn hảo. Ông bà có tật xấu, có lúc nóng giận, có điều không biết. Cháu học được nhiều từ một ông bà biết nhận lỗi hơn từ một ông bà không bao giờ sai.
Đừng dùng tình thương để đổi lấy sự vâng lời. Những câu như "cháu không nghe lời thì bà buồn, bà ốm" làm cháu sợ hơn là hiểu. Tình thương của ông bà nên là chỗ dựa vô điều kiện, còn chuyện đúng sai thì nói bằng lý lẽ.
Một phép thử nhỏ: hỏi cháu nhớ gì
Vào một dịp thuận tiện, hỏi cháu một câu: "Cháu nhớ gì nhất về ông bà?". Câu trả lời thường làm ông bà bất ngờ. Có khi cháu không nhớ những chuyến đi chơi tốn kém, mà nhớ món canh bà nấu khi cháu ốm, nhớ buổi chiều ông dạy cháu buộc dây giày, nhớ câu ông nói khi cháu thi trượt.
Câu trả lời đó cho ông bà biết mình đang để lại gì, và nên giữ gì. Nó cũng nhắc rằng tấm gương không cần được xây bằng những việc lớn. Nó được xây bằng những lần có mặt, những lần lắng nghe, những lần làm cùng, rải đều qua năm tháng.
Nếu cháu còn nhỏ chưa trả lời được, có thể hỏi con mình câu tương tự về ông bà của họ. Nghe con kể về ông bà nội ngoại ngày xưa, người cao tuổi sẽ thấy rõ những gì thế hệ trước đã để lại cho mình, và nhận ra mình đang ở đúng vị trí ấy với cháu bây giờ.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà ở xa thì làm gương cho cháu thế nào?
Gọi điện đều đặn, kể chuyện ngắn về ngày của mình, hỏi chuyện của cháu, gửi một món quà tự làm. Khi gặp nhau, dành thời gian làm cùng cháu một việc cụ thể. Sự đều đặn quan trọng hơn sự thường xuyên.
Có nên kể chuyện khó khăn ngày xưa cho cháu nghe không?
Nên, nhưng kể như một câu chuyện cụ thể, không như bài giảng về sự biết ơn. Kể cả chuyện vui và chuyện mình từng sai, để cháu thấy đó là đời sống thật chứ không phải lời trách.
Ông bà có bệnh thì có nên nói với cháu không?
Nên nói ở mức cháu hiểu được, bình thản và không gây sợ hãi. Cháu học từ đó rằng bệnh là chuyện của con người, có thể sống cùng và chăm sóc, không phải điều phải giấu.
Làm sao để cháu tuổi lớn chịu nói chuyện với ông bà?
Hỏi về điều cháu thích và lắng nghe, nhờ cháu chỉ ông bà một thứ mới, kể chuyện ngắn khi cháu hỏi. Tránh hỏi dồn về điểm số, chuyện yêu đương hay việc làm khi cháu chưa muốn kể.
Con cháu nên làm gì để ông bà thấy mình vẫn có ích?
Nhờ ông bà dạy một điều ông bà giỏi, hỏi ý kiến ông bà trong việc nhà, kể cho ông bà nghe những gì mình học được từ ông bà. Được ghi nhận là điều người cao tuổi quý nhất.
Ông bà không đồng ý cách bố mẹ dạy cháu thì nên làm gì?
Góp ý riêng với con mình, lúc vắng cháu, bằng giọng chia sẻ chứ không phải phán xét. Trước mặt cháu, nên đứng cùng phía với bố mẹ cháu để cháu không bị rối giữa hai cách dạy.