Nhiều người cao tuổi chọn ở một mình và sống yên ổn, tự do nhiều năm. Điều làm nên sự yên ấy không phải là có ai canh chừng, mà là một nếp ngày rõ ràng, một ngôi nhà ít chỗ dễ ngã và vài người quen biết mình đang thế nào.
Bài này dành cho người đang ở một mình hoặc sắp ở một mình, và cho con cháu ở xa muốn yên tâm mà không biến cuộc sống của bố mẹ thành một lịch kiểm tra. Nội dung đi qua nếp ngày, ngôi nhà, mạng lưới người quen, thỏa thuận với con cháu, cách chuẩn bị cho ngày ốm và những lúc cần gọi người ngay.
Ở một mình là lựa chọn, không phải hoàn cảnh đáng thương
Có người ở một mình vì bạn đời đã đi trước, có người vì con cái lập nghiệp xa, có người đơn giản vì thích yên tĩnh và quen tự lo. Dù vì lý do gì, ở một mình không đồng nghĩa với cô đơn hay đáng thương. Nhiều người còn thấy đây là quãng đời được sống đúng nhịp mình nhất: ăn lúc đói, ngủ lúc buồn ngủ, sắp nhà theo ý mình, đón ai thì đón.
Ví dụ giả định: ông Bảy 79 tuổi ở một phường cũ, vợ mất đã năm năm, hai con ở thành phố khác. Các con nhiều lần mời ông lên sống cùng, ông từ chối vì quen hàng xóm, quen chợ, quen gốc cây đầu ngõ. Ông dựng một nếp ngày đều đặn, nhờ một nhà hàng xóm để ý giúp, mỗi tối gọi cho con một cuộc ngắn. Các con lúc đầu lo, sau thấy bố khoẻ và vui nên thôi giục.
Điều quan trọng là người ở một mình được tôn trọng quyết định của mình, và mọi sự chuẩn bị nhằm giữ cho lựa chọn ấy được an toàn, chứ không nhằm thuyết phục họ bỏ nó.
Nếp ngày giúp ở một mình mà không chông chênh
Một ngày có khung sườn giúp người ở một mình không bị ngày trôi tuột, và giúp người quen dễ nhận ra khi có gì khác thường. Dưới đây là một nếp ngày mẫu, giả định cho người khoẻ trong độ tuổi 70.
| Khung giờ | Việc | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Thức dậy cùng giờ, mở cửa, ra sân hoặc ban công | Hàng xóm thấy cửa mở là biết mình vẫn ổn |
| Đầu buổi sáng | Đi bộ, tập nhóm hoặc đi chợ | Có vận động và gặp người |
| Giữa buổi sáng | Một việc có ích: tưới cây, sửa đồ, đọc báo, viết | Giữ đầu óc và tay chân bận rộn vừa phải |
| Trưa | Nấu và ăn bữa trưa tử tế, ngủ trưa ngắn | Không bỏ bữa chỉ vì ăn một mình |
| Chiều | Thăm bạn, ra nhà văn hoá, làm vườn | Mỗi ngày nói chuyện trực tiếp ít nhất với một người |
| Tối | Gọi điện ngắn cho con cháu hoặc bạn thân, khoá cửa, bật đèn ngủ | Một cuộc gọi đều đặn là cái mốc cả hai bên yên tâm |
Không cần theo từng phút. Cái cần là vài mốc cố định: giờ dậy, một lần ra khỏi nhà, một bữa đàng hoàng, một cuộc trò chuyện, giờ khoá cửa. Những mốc đó giữ cho ngày có hình dạng.
Ngôi nhà ít chỗ dễ ngã
Khi ở một mình, một cú ngã nhỏ có thể thành chuyện lớn vì không có ai đỡ ngay. Rà nhà một lần theo danh sách dưới đây và sửa dần.
- Nhà tắm có tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, sàn có tấm chống trượt, ghế nhựa để ngồi tắm nếu cần.
- Lối từ giường ra nhà vệ sinh thông thoáng, có đèn ngủ hoặc đèn cảm ứng.
- Cầu thang có tay vịn hai bên nếu được, mép bậc dễ nhìn thấy, không để đồ trên bậc.
- Đồ hay dùng để tầng dưới, phòng ngủ tốt nhất ở tầng trệt nếu nhà nhiều tầng.
- Một ghế tựa chắc ở cửa ra vào để ngồi đi giày dép.
- Bình gas kiểm định kỳ, bếp có van tự ngắt nếu được, ổ điện không quá tải.
- Một chìa khoá dự phòng gửi người tin cậy ở gần.
Con cháu ở xa có thể về một lần làm chuyện này cùng bố mẹ, rồi mỗi năm rà lại. Đây là việc làm một lần mà đỡ lo cả năm.
Mạng lưới nhỏ: ba vòng người quen
Vòng gần nhất: một hai nhà hàng xóm. Người ở sát vách, thấy cửa nhà mình hằng ngày. Nói với họ một câu đơn giản: "Sáng nào không thấy nhà bác mở cửa thì gõ giúp bác một tiếng nhé". Đổi lại, mình cũng để ý giúp nhà họ.
Vòng giữa: bạn già, hội người cao tuổi ở cơ sở, tổ dân phố. Những người gặp hằng tuần ở buổi tập, buổi sinh hoạt. Nếu mình vắng hai buổi liền, họ sẽ hỏi. Giữ đều một sinh hoạt nhóm là giữ một vòng người để ý tới mình.
Vòng xa: con cháu, họ hàng. Có thể ở xa nhưng gọi đều. Họ giữ số của vòng gần nhất để hỏi khi cần.
Một tờ giấy dán trong nhà. Ghi tên và số của người thân, người hàng xóm, bệnh nền đang có, thuốc đang dùng theo đơn, và số 115. Dán ở chỗ dễ thấy như cánh tủ lạnh, để ai vào nhà khi cần cũng đọc được.
Thỏa thuận với con cháu: yên tâm mà không thành kiểm tra
Con cháu ở xa thường lo theo kiểu gọi nhiều lần một ngày, hỏi đi hỏi lại đã ăn chưa, đã uống thuốc chưa. Người ở một mình nghe nhiều dễ thấy mình bị coi như trẻ con. Cách nhẹ nhàng hơn là ngồi lại thỏa thuận một lần, rõ ràng, rồi cả hai cùng giữ.
Một thỏa thuận mẫu có thể gồm: một cuộc gọi cố định mỗi tối vào khung giờ quen, nếu không nghe máy thì con cháu gọi hàng xóm hỏi giúp; mỗi tháng con cháu về thăm hoặc gọi hình một buổi dài; khi đi xa vài ngày thì bố mẹ báo trước; khi ốm thì báo ngay, không giấu. Ngược lại, con cháu không gọi dồn dập, không hỏi những chuyện vặt mỗi ngày, không tự quyết thay bố mẹ chuyện nhà cửa.
Thỏa thuận này nên xem lại sau mỗi lần ốm hoặc mỗi năm. Khi sức khoẻ thay đổi, mức để ý cũng thay đổi theo, và điều đó nên được bàn cùng nhau.
Những cái sai hay gặp khi ở một mình
Giấu chuyện nhỏ để con khỏi lo. Ngã nhẹ, chóng mặt, ăn kém vài hôm, nhiều người giấu vì sợ con bắt về sống cùng. Nhưng chuyện nhỏ giấu đi thường thành chuyện lớn sau đó. Nói sớm, kèm luôn ý mình muốn xử lý thế nào, là cách giữ quyền tự quyết tốt nhất.
Ngày nào cũng giống ngày nào. Ở một mình dễ trượt vào nếp chỉ quanh quẩn trong nhà. Mỗi ngày ra khỏi cửa ít nhất một lần, mỗi tuần có một việc khác thường như đi thăm bạn, đi xem văn nghệ, đi hội chợ.
Bỏ bữa hoặc ăn tạm cho xong. Nấu cho một người thấy ngại, nên nhiều người ăn cơm với nước canh cho qua. Ăn uống kém kéo dài làm sụt sức nhanh hơn mọi thứ khác.
Không cho ai biết mình đi đâu. Đi xa một ngày mà không báo, nếu có chuyện giữa đường thì không ai biết tìm ở đâu. Một tin nhắn ngắn cho người thân là đủ.
Từ chối mọi sự giúp đỡ. Tự lập không có nghĩa là không nhận gì của ai. Nhận người hàng xóm mua giúp bình gas, nhận cháu sửa giúp bóng đèn, đó là giữ sức cho việc mình thật sự muốn tự làm.
Giữ niềm vui trong căn nhà của mình
Ở một mình còn là dịp sắp đặt cuộc sống theo đúng ý thích. Có người biến phòng khách thành góc đọc sách và uống trà, có người phủ ban công bằng chậu hoa, có người dành buổi tối nghe lại những bài hát cũ. Một góc nhà dành cho niềm vui riêng giúp căn nhà không chỉ là nơi ở mà là nơi mình muốn trở về.
Cũng nên mở cửa đón người. Mời vài người bạn sang uống nước mỗi tuần, cho cháu hàng xóm sang học bài nhờ, nhận trông giúp cây cho nhà bên khi họ đi vắng. Căn nhà có người ra vào là căn nhà ấm, và người ở một mình nhờ thế cũng có thêm những đôi mắt thân quen để ý tới mình mà không ai phải sắp đặt.
Một phép thử nhỏ cho tuần tới: ghi lại mỗi tối một điều làm mình vui trong ngày, dù chỉ là bông hoa mới nở hay một câu chuyện với người bán rau. Sau bảy ngày đọc lại, sẽ thấy niềm vui nằm ở đâu để giữ lấy và làm nhiều hơn. Nếu bảy ngày mà danh sách gần như trống, đó là tín hiệu nên thêm một sinh hoạt nhóm hoặc một chuyến đi thăm bạn vào tuần sau.
Chuẩn bị cho ngày ốm và khi nào gọi ngay
Người ở một mình nên có sẵn một túi nhỏ: giấy tờ tùy thân, thẻ bảo hiểm y tế, đơn thuốc và thuốc đang dùng, kính, một bộ quần áo. Khi ốm cần đi khám gấp, chỉ việc cầm túi đi. Cũng nên có sẵn ít đồ ăn khô, nước uống cho vài ngày nếu ốm không ra ngoài được.
Hãy đi khám, báo con cháu và hàng xóm biết nếu sốt kéo dài, ăn uống kém nhiều ngày, mệt bất thường, sụt cân không rõ lý do, chóng mặt hay suýt ngã nhiều lần. Bác sĩ là người nên xem những thay đổi này, không nên tự chịu đựng một mình.
Gọi 115 ngay, rồi mới gọi người thân, khi có đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã đập đầu. Nếu ngã mà không đứng dậy được, đừng cố gượng; trườn tới chỗ gọi được người hoặc gõ vào tường, cửa để hàng xóm nghe thấy. Tập trước động tác ngồi dậy từ sàn khi còn khoẻ, có người bên cạnh, cũng là cách chuẩn bị đáng làm.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi ở một mình có nên chuyển về sống với con không?
Không có câu trả lời chung. Nếu còn khoẻ, quen hàng xóm và muốn tự lập, ở lại với một nếp ngày rõ ràng và mạng lưới người quen thường là lựa chọn tốt. Khi sức khoẻ thay đổi nhiều, cả nhà nên ngồi lại bàn, người ở một mình vẫn là người quyết.
Con cháu ở xa nên gọi điện bao nhiêu lần một ngày?
Một cuộc gọi cố định mỗi ngày vào khung giờ quen thường đủ, cộng với gọi khi có việc. Gọi quá dày dễ làm bố mẹ thấy bị kiểm tra. Quan trọng là có người ở gần biết để hỏi khi cuộc gọi đó không được trả lời.
Ở một mình có nên nói với hàng xóm về bệnh của mình không?
Không cần kể chi tiết, nhưng nên cho một người tin cậy ở gần biết mình có bệnh nền gì và để ở đâu tờ giấy ghi thuốc, số người thân. Khi có chuyện, những thông tin đó giúp người đến giúp làm đúng.
Ăn một mình thì nấu thế nào cho khỏi bỏ bữa?
Nấu một nồi vừa cho hai bữa, chia phần ra; giữ ít nhất một bữa ngồi ăn đàng hoàng ở bàn; thỉnh thoảng rủ bạn sang ăn chung. Ăn uống kém kéo dài nhiều ngày thì nên đi khám.
Có nên gửi chìa khoá nhà cho hàng xóm không?
Nên gửi một chìa dự phòng cho người thật sự tin cậy ở gần, hoặc cho người thân trong phường. Khi ngã hay ốm không ra mở cửa được, chìa đó giúp người khác vào kịp.
Ở một mình mà thấy buồn nhiều ngày thì sao?
Buồn thoáng qua là chuyện bình thường. Nếu buồn kéo dài, mất hứng với mọi việc, ăn ngủ thay đổi rõ, hãy nói với người thân và đi khám để được bác sĩ tư vấn, đừng giữ một mình.