Sống vui với giới hạn của cơ thể không có nghĩa là bỏ hết những việc mình yêu. Phần lớn sở thích có thể giữ lại bằng cách chỉnh nhịp, đổi dụng cụ, đổi tư thế hoặc đổi vai, để niềm vui còn đó mà cơ thể không bị quá sức.
Bài viết đi qua bốn cách điều chỉnh, kèm ví dụ cho những sở thích hay gặp như làm vườn, đi bộ đường dài, nấu cỗ, đánh cờ ngoài trời, câu cá; cách nói chuyện với chính mình khi phải từ bỏ một phần; và những dấu hiệu cần dừng lại hỏi bác sĩ. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đổi mức vận động.
Giới hạn là có thật, nhưng không phải là dấu chấm hết
Ai sống đủ lâu cũng gặp giới hạn: gối không còn cho ngồi xổm lâu, lưng không còn cho bê vác, mắt không còn đọc chữ nhỏ dưới đèn mờ, sức không còn cho đi bộ cả ngày. Phản ứng tự nhiên là buồn, rồi hoặc cố làm như cũ cho tới khi đau, hoặc bỏ hẳn cho xong. Cả hai cách đều làm mình mất niềm vui.
Có một con đường thứ ba: giữ phần hồn của việc mình yêu, thay phần xác. Người thích làm vườn không cần cuốc đất cả buổi, có thể chuyển sang luống cao, chậu lớn, ghế thấp. Người thích leo núi không cần lên tới đỉnh, có thể đi những cung đường thoải dưới chân núi. Niềm vui nằm ở việc chăm cây, ở cảm giác đi giữa rừng, không nằm ở số giờ cuốc đất hay độ cao chinh phục.
Ví dụ giả định: bà Liên 78 tuổi, cả đời làm vườn rau sau nhà. Đau gối khiến bà không ngồi xổm được nữa, bà định bỏ vườn. Cháu trai đóng giúp bà ba luống gỗ cao ngang hông, mua một chiếc ghế đẩu có bánh xe. Bà trồng ít hơn trước, nhưng sáng nào cũng ra vườn, và rau vẫn đủ cho cả nhà ăn mỗi tuần.
Bốn cách điều chỉnh việc mình yêu
Trước khi bỏ một sở thích, thử lần lượt bốn cách dưới đây. Thường một hai cách là đủ để giữ được.
| Cách | Nghĩa là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chỉnh nhịp | Làm ít hơn mỗi lần, nghỉ nhiều hơn, chia ra nhiều ngày | Nấu cỗ chia ra ba ngày chuẩn bị thay vì một buổi |
| Đổi dụng cụ | Dùng đồ nhẹ hơn, cán dài hơn, có tay cầm to hơn | Kéo tỉa cây cán dài, ghế câu cá có tựa lưng |
| Đổi tư thế, chỗ làm | Ngồi thay vì đứng, làm trên bàn thay vì dưới đất | Luống rau cao ngang hông, bàn cờ trong nhà mát |
| Đổi vai | Từ người làm chính thành người hướng dẫn, người tổ chức | Từ người nấu cỗ thành người nếm và chỉ việc |
Đổi vai thường là cách bị xem nhẹ nhất, nhưng lại giữ niềm vui lâu nhất. Một người từng đá bóng có thể thành người huấn luyện đội bóng của cháu; một người từng nấu cỗ có thể thành người giữ công thức của cả họ.
Ví dụ cho những sở thích hay gặp
Mỗi sở thích có những điểm dễ chỉnh. Dưới đây là gợi ý, mỗi người tự điều chỉnh theo sức và theo lời bác sĩ.
- Làm vườn: luống cao, chậu lớn, ghế thấp có bánh xe, vòi tưới nhẹ thay cho xô nước, làm vào sáng sớm hoặc chiều mát.
- Đi bộ đường dài, leo núi nhẹ: chọn cung đường bằng, ngắn hơn, có chỗ nghỉ; dùng gậy đi bộ; đi theo nhóm có người biết đường.
- Nấu cỗ: chia việc chuẩn bị ra nhiều ngày, ngồi khi sơ chế, nhờ con cháu khâu nặng, mình giữ khâu nêm nếm.
- Câu cá: ghế có tựa lưng, mũ rộng vành, chỗ ngồi có bóng mát và lối đi bằng phẳng, đi cùng bạn.
- Đánh cờ ngoài công viên: chọn giờ mát, mang nước, ngồi ghế có tựa; ngày nắng gắt chuyển vào nhà một người bạn.
- Khâu vá, đan móc: kính đúng độ, đèn đủ sáng, kim to, len to sợi; làm từng đoạn ngắn, nghỉ tay thường xuyên.
- Hát, đọc thơ: giữ giọng bằng cách hát ngắn, uống nước ấm, chọn bài vừa giọng thay vì ép lên nốt cao.
Điều quan trọng là thử. Nhiều người bỏ một sở thích chỉ vì chưa ai gợi ý một cách làm khác, trong khi chỉ cần một chiếc ghế hay một chiếc kính đúng độ là đủ.
Những cái sai hay gặp
Đợi đau mới chỉnh. Nhiều người chỉ điều chỉnh sau khi đã bị đau nặng hay chấn thương. Chỉnh sớm, khi mới thấy mỏi hơn bình thường, giúp giữ sở thích lâu hơn và tránh những đợt phải nghỉ dài.
Bỏ cả vì một phần khó. Không ngồi xổm được không có nghĩa là bỏ vườn; không đi xa được không có nghĩa là bỏ đi dạo. Tách việc ra từng phần, phần nào khó thì chỉnh hoặc nhờ, phần nào còn làm được thì giữ.
Ngại dùng dụng cụ hỗ trợ. Có người ngại dùng gậy, ghế thấp, kính lúp vì sợ trông "già". Thật ra dụng cụ đúng giúp mình làm được lâu hơn và trông chủ động hơn hẳn người cố gượng rồi phải bỏ.
Làm một mình khi đã có rủi ro. Những việc có nguy cơ ngã như leo thang hái quả, đi đường dốc, câu cá ở bờ trơn, nên có người đi cùng. Có bạn đi cùng còn là thêm niềm vui.
Nói chuyện với chính mình khi phải bỏ một phần
Cho phép mình buồn. Bỏ một phần của việc mình yêu là một mất mát thật. Buồn một thời gian là bình thường, không cần ép mình vui ngay.
Nhìn vào điều còn lại. Viết ra những gì mình vẫn làm được trong sở thích đó. Danh sách thường dài hơn mình nghĩ.
Đổi thước đo. Thay vì đo bằng "làm được bao nhiêu", đo bằng "có vui không". Trồng ba luống rau mà vui còn hơn trồng mười luống mà đau lưng cả tuần.
Thêm một niềm vui mới bên cạnh. Khi một việc phải thu nhỏ, có chỗ trống cho một việc mới. Người không leo núi được nữa có khi khám phá ra niềm vui chụp ảnh cây cỏ dưới chân núi.
Nhớ lại mình đã thích nghi bao nhiêu lần. Đời người đã qua nhiều lần đổi thay: chuyển nhà, đổi việc, nuôi con, mất mát. Lần nào mình cũng tìm được cách sống tiếp. Giới hạn của cơ thể là thêm một lần như vậy, và kinh nghiệm thích nghi của cả đời đang ở trong tay mình.
Thử điều chỉnh trong hai tuần
Một cách làm có trình tự giúp không vội bỏ một sở thích chỉ sau một lần thấy khó.
- Chọn một việc mình yêu đang thấy khó làm. Ghi ra chỗ khó cụ thể: đau gối khi ngồi xổm, mỏi tay khi cầm lâu, mệt khi đi xa.
- Với mỗi chỗ khó, chọn một trong bốn cách điều chỉnh: chỉnh nhịp, đổi dụng cụ, đổi tư thế, đổi vai.
- Tuần thứ nhất làm theo cách mới ba lần, mỗi lần ngắn hơn trước. Ghi lại cảm giác sau mỗi lần và sáng hôm sau.
- Tuần thứ hai giữ cách nào thấy ổn, bỏ cách nào không hợp, thử thêm một điều chỉnh khác nếu cần.
- Cuối hai tuần tự hỏi: việc này còn vui không, cơ thể có ổn không. Nếu cả hai đều có, giữ nhịp mới. Nếu chưa, hỏi bác sĩ hoặc thử đổi vai.
Hai tuần đủ để cơ thể quen dần với cách làm mới, cũng đủ ngắn để không bị nản. Nhiều người ngạc nhiên vì chỉ một điều chỉnh nhỏ đã giữ lại được cả một sở thích gắn bó hàng chục năm.
Câu nói mẫu với con cháu và bạn già
Nói về giới hạn của mình một cách bình thản giúp người xung quanh biết cách giúp mà không thương hại. Vài câu mẫu: "Bố vẫn đi câu, nhưng con chọn giúp bố chỗ có bóng mát và lối đi bằng nhé." "Năm nay mẹ không nấu cả mâm cỗ được, mẹ nấu ba món chính, các con lo phần còn lại." Với bạn già: "Mình đi chậm thôi, đi ít mà đi được lâu."
Những câu như vậy làm hai việc cùng lúc: nói rõ giới hạn, và giữ vai của mình trong việc đó. Con cháu nghe xong biết phải giúp ở đâu, còn bạn già nghe xong cũng thấy nhẹ nhõm vì có khi họ cũng đang muốn đi chậm lại mà ngại nói.
Cũng nên chấp nhận khi người khác đề nghị điều chỉnh giúp mình. Một chiếc ghế cháu mang ra, một lời nhắc nghỉ tay của bạn, đều là sự quan tâm. Nhận với lời cảm ơn là cách giữ cho mọi người còn muốn ở bên mình.
Dấu hiệu nên dừng và khi nào gặp bác sĩ
Người có bệnh nền như tim mạch, huyết áp, đường huyết, khớp nên hỏi bác sĩ trước khi đổi mức vận động hay bắt đầu lại một sở thích có vận động. Bác sĩ có thể cho biết mức nào là an toàn, tư thế nào cần tránh.
Dừng ngay việc đang làm và nghỉ nếu thấy chóng mặt, hoa mắt, tim đập nhanh bất thường, khó thở hơn bình thường, đau tăng dần ở khớp hoặc lưng. Nếu nghỉ rồi vẫn không đỡ, hoặc đau tái đi tái lại sau mỗi lần làm, nên đi khám thay vì tự chịu.
Gọi 115 ngay khi có đau ngực, khó thở dữ dội, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã đập đầu. Trong những lúc đó đừng cố làm cho xong việc, đừng tự đi về một mình.
Một thói quen nhỏ giúp ích nhiều: ghi lại trong sổ những lần thấy khó chịu khi làm việc mình thích, kèm ngày, việc gì, kéo dài bao lâu. Mang sổ đó tới lần khám tiếp theo, bác sĩ sẽ dễ đánh giá hơn nhiều so với một câu "dạo này hay mệt". Ghi chép cũng giúp chính mình nhận ra quy luật, như cứ làm vườn quá một giờ là đau lưng, để chỉnh nhịp cho phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang làm quá sức?
Dấu hiệu thường gặp là mệt kéo dài sang hôm sau, đau tăng dần, khó thở hơn bình thường, phải nằm nghỉ lâu sau khi làm. Khi đó nên giảm nhịp, đổi cách làm và hỏi bác sĩ nếu tình trạng lặp lại.
Có nên cố làm như trước để giữ sức không?
Giữ vận động là tốt, nhưng cố làm như trước khi cơ thể đã báo hiệu dễ dẫn tới chấn thương. Điều chỉnh để làm được đều đặn lâu dài có ích hơn làm nhiều một lần rồi phải nghỉ dài.
Con cháu cấm làm việc mình thích thì sao?
Ngồi lại bàn cách điều chỉnh thay vì bỏ hẳn: chỉnh nhịp, đổi dụng cụ, có người đi cùng. Mời con cháu cùng làm một lần để thấy mình làm được. Nếu có bệnh nền, hỏi bác sĩ và để bác sĩ nói mức an toàn.
Bỏ một sở thích rồi thấy buồn kéo dài thì làm gì?
Buồn một thời gian là bình thường. Thử giữ một phần nhỏ của sở thích đó, hoặc thêm một việc mới. Nếu buồn kéo dài nhiều tuần, mất hứng với mọi việc, nên nói với người thân và đi khám để được tư vấn.
Đổi vai từ người làm sang người hướng dẫn có làm mình thấy vô dụng không?
Lúc đầu có thể thấy lạ. Nhưng người hướng dẫn giữ kinh nghiệm và quyết định quan trọng, đó là vai được tôn trọng. Nhiều người còn thấy vui hơn khi nhìn người khác làm được nhờ mình chỉ.
Có nên thử sở thích mới khi cơ thể đã có nhiều giới hạn không?
Nên, chọn những việc hợp sức như trồng cây chậu, cắm hoa, đọc thơ, nghe nhạc, đánh cờ. Một sở thích mới mở ra niềm vui mới và thường làm những giới hạn cũ bớt nặng nề.