Khi thấy ông bà hay quên hơn trước, điều con cháu nên làm đầu tiên là quan sát bình tĩnh và ghi lại, kế đến là nói chuyện với ông bà một cách tôn trọng, rồi cùng ông bà đi khám nếu thay đổi rõ và kéo dài, trong lúc đó chỉnh nhà cửa cho an toàn mà vẫn để ông bà tự làm những việc còn làm được. Hai cái sai hay gặp nhất là hốt hoảng gán nhãn bệnh, và lao vào làm hộ hết mọi thứ khiến ông bà mất dần chỗ đứng trong chính căn nhà của mình.
Bài viết cho con cháu, nhưng ông bà đọc cùng cũng được, vì không có gì ở đây cần giấu ông bà. Nó đi qua từng bước: phân biệt quên thường và thay đổi đáng để ý, nói chuyện thế nào, chỉnh gì trong nhà, chia việc ra sao để ông bà vẫn làm chủ, và chăm cả người chăm. Phần chẩn đoán thuộc về bác sĩ; bài không gán tên bệnh nào.
Quan sát trước, kết luận sau
Ví dụ giả định: anh Phong đi làm xa, Tết về thấy bố mình, ông Hai 77 tuổi, hỏi ba lần trong một buổi sáng "mấy giờ con đi". Anh hoảng, định nói ngay với cả nhà. Chị gái anh ở cùng bố lại bảo bố vẫn tự đi chợ, tự uống thuốc đúng giờ, chỉ là hôm đó đông khách, bố mệt. Hai chị em quyết định ghi lại trong một tháng trước khi nói gì.
Con cháu ở xa hay về thăm dịp đông người thường thấy những khoảnh khắc ông bà mệt nhất. Người ở cùng lại quen dần, khó thấy thay đổi chậm. Vì thế ghi chép của cả hai bên đều có giá trị. Nên ghi những việc cụ thể: ngày nào, chuyện gì, trước đây có không, hôm đó có gì khác như ngủ kém, ốm, đông khách.
Những điều đáng để ý hơn là quên việc vừa xảy ra trong ngày mà nhắc lại cũng không nhớ, lặp lại câu hỏi nhiều lần trong một buổi, nhầm lẫn tiền bạc lớn, lạc ở chỗ quen, quên tắt bếp nhiều lần, thay đổi tính tình rõ, bỏ dở những việc vẫn làm tốt. Thỉnh thoảng quên tên một người ít gặp hay để kính chỗ khác thì người trẻ cũng gặp, không cần lo.
Phản ứng thường gặp và cách thay
Bảng dưới đặt những phản ứng tự nhiên nhưng không giúp được gì cạnh cách làm tốt hơn. Không ai cố ý làm tổn thương ông bà; phần lớn chỉ vì lo.
| Phản ứng hay gặp | Vì sao không giúp | Thay bằng |
|---|---|---|
| "Bố hỏi câu này rồi mà" | Ông bà thấy xấu hổ, lần sau không dám hỏi | Trả lời lại bình thường, ghi vào sổ để theo dõi |
| Kiểm tra ông bà: "bà nhớ hôm qua ăn gì không" | Biến bữa cơm thành buổi thi, gây căng thẳng | Kể chuyện chung, để ông bà tự góp chuyện |
| Nói với người khác "ông lẫn rồi" trước mặt ông | Gán nhãn, tổn thương, mất lòng tin | Bàn chuyện sức khoẻ riêng, không có mặt người ngoài |
| Cất hết chìa khoá, tiền, không cho đi đâu | Ông bà mất tự chủ, buồn, thu mình | Cùng ông bà tìm cách an toàn, giữ lại việc ông bà còn làm được |
| Làm hộ tất cả cho nhanh | Việc không dùng thì mất nhanh hơn | Chia nhỏ việc, để ông bà làm phần chính |
| Im lặng, không nói gì vì sợ ông bà buồn | Bỏ lỡ việc đi khám sớm | Nói thẳng mà nhẹ, rủ đi khám cùng |
Mấu chốt của cột cuối là coi ông bà là người cùng giải quyết chuyện, không phải đối tượng bị quản lý. Người cao tuổi được bàn bạc thường hợp tác tốt hơn nhiều so với khi bị quyết định thay.
Mở lời với ông bà thế nào
Chọn lúc yên, chỉ một hai người. Không nói giữa bữa cơm đông người hay lúc ông bà đang mệt. Buổi sáng, khi đi dạo cùng nhau, là lúc dễ nói chuyện.
Bắt đầu từ cảm nhận của ông bà. Câu mẫu: "Dạo này mẹ thấy trong người thế nào, có thấy hay quên hơn trước không?" Nhiều người cao tuổi đã tự thấy và đang lo một mình, câu hỏi này cho họ cơ hội nói ra.
Nói bằng ví dụ, không bằng nhận xét. "Tuần trước bố quên tắt bếp hai lần, con hơi lo" dễ nghe hơn "bố dạo này lẫn lắm".
Đưa ra việc cùng làm. "Con muốn đưa bố đi khám tổng quát, kiểm tra luôn cả giấc ngủ, trí nhớ cho yên tâm, bố muốn đi ngày nào?" Người cao tuổi được chọn ngày, chọn người đi cùng.
Chấp nhận lần đầu chưa xong. Ông bà phủ nhận hay giận cũng là phản ứng bình thường. Không cãi, để vài hôm rồi nói lại, hoặc nhờ người ông bà tin nói thay.
Chỉnh nhà cửa cho an toàn mà không biến nhà thành chỗ lạ
Những thay đổi nhỏ giảm rủi ro mà ông bà vẫn sống thoải mái trong chính căn nhà quen. Nên làm cùng ông bà, giải thích vì sao, không lặng lẽ thay đổi khi ông bà vắng nhà.
- Bếp ga: cân nhắc thiết bị tự ngắt khi để lửa quá lâu, hoặc chuyển dần sang bếp an toàn hơn; tập thói quen đứng cạnh bếp khi nấu.
- Chìa khoá, kính, ví: một khay cố định cạnh cửa, ai cũng để vào đó, kể cả con cháu, để thành nếp chung.
- Thuốc: hộp chia thuốc theo ngày và buổi, con cháu cùng ông bà chia mỗi tuần một lần, ông bà vẫn tự uống.
- Bảng việc trong ngày: một tấm bảng nhỏ cạnh bàn ăn ghi ngày tháng, việc chính trong ngày, ai đến thăm.
- Đèn ngủ ở lối đi và nhà vệ sinh; bỏ bớt thảm trơn, dây điện vướng chân.
- Trong ví ông bà để mảnh giấy ghi tên, địa chỉ nhà và tên người thân để liên lạc.
- Giữ đồ đạc ở chỗ cũ; muốn dời thì bàn và báo trước.
Đừng làm hết trong một tuần. Thay đổi dồn dập làm căn nhà trở nên lạ lẫm, chính điều đó làm người cao tuổi rối hơn. Mỗi tuần một hai thay đổi, hỏi ông bà thấy tiện không. Cái gì ông bà thấy vướng thì bỏ hoặc đổi cách, vì nhà vẫn là nhà của ông bà.
Giúp mà không làm hộ: chia việc theo phần
Thay vì lấy hẳn một việc khỏi tay ông bà, chia nó thành phần ông bà làm và phần con cháu đỡ. Bảng dưới là ví dụ giả định.
| Việc | Phần ông bà vẫn làm | Phần con cháu đỡ |
|---|---|---|
| Đi chợ | Chọn món, trả tiền, mặc cả | Viết sẵn danh sách cùng ông bà, đi cùng ngày đông |
| Nấu ăn | Nêm nếm, nấu món quen | Bật tắt bếp, nhắc giờ, rửa dọn |
| Uống thuốc | Tự uống theo hộp chia | Chia thuốc mỗi tuần, nhắc qua điện thoại nếu ở xa |
| Tiền bạc | Giữ tiền tiêu hằng ngày | Cùng xem các khoản lớn, các cuộc gọi lạ hỏi tiền |
| Đi lại | Đi bộ quanh khu quen, đi tập buổi sáng | Đưa đón đường xa, nơi lạ |
| Việc trong nhà | Tưới cây, gấp quần áo, cho gà ăn | Việc nặng, việc trên cao |
Phần ông bà làm nên là phần có ý nghĩa, không phải việc vặt cho có. Người cao tuổi biết rõ khi nào mình được giao việc thật và khi nào chỉ được cho làm để vui.
Giữ cho đầu óc ông bà có việc mỗi ngày
Hay quên không có nghĩa là thôi dùng đầu óc. Ngược lại, những việc nhỏ có hỏi có đáp mỗi ngày giữ cho ông bà gắn với cuộc sống. Vài việc dễ làm cùng con cháu:
- Mỗi tối hỏi ông bà một chuyện trong ngày bằng câu hỏi mở, nghe ông bà kể, không sửa từng chi tiết.
- Nhờ ông bà dạy một món ăn, một câu ca dao, một cách làm việc vườn. Người được nhờ dạy thấy mình còn có ích, đầu óc phải sắp xếp lại cái mình biết.
- Đọc chung một bài báo ngắn rồi cùng nói chuyện về nó.
- Cùng xem lại ảnh cũ, hỏi ai là ai, chuyện gì xảy ra hôm ấy. Ký ức xa thường còn rõ và là chỗ ông bà tự tin nhất.
- Giao cho ông bà một việc tính toán nhỏ có thật, như nhẩm tiền chợ, đếm số quả mít trên cây, tính còn mấy hôm nữa tới giỗ.
- Giữ nhịp ngày đều: dậy, ăn, đi tập, ngủ đúng giờ. Nhịp đều giúp người hay quên đỡ rối hơn nhiều.
Không biến các việc trên thành bài tập bắt buộc hay buổi kiểm tra. Ông bà không muốn thì thôi, hôm khác thử lại. Mục đích là để ông bà vui và có việc, không phải để đo xem ông bà còn nhớ được bao nhiêu.
Chăm cả người chăm và khi nào gọi 115
Người ở cùng ông bà thường gánh phần lớn. Anh chị em ở xa nên chia việc rõ ràng: ai lo lịch khám, ai gọi điện mỗi tối, ai về thay phiên cuối tuần. Người chăm cũng cần ngủ đủ, có thời gian riêng, có chỗ để than thở. Một người chăm kiệt sức thì cả nhà đều khó. Nên có một cuốn sổ chung ghi lịch khám, thuốc, những thay đổi đã thấy, để ai về thay phiên cũng nắm được ngay mà không phải hỏi lại ông bà từ đầu, vì bị hỏi đi hỏi lại về bệnh của mình cũng làm người cao tuổi mệt.
Giữ những niềm vui chung: ông bà vẫn thích đi tập, đánh cờ, kể chuyện ngày xưa, hát với bạn già thì cứ tiếp tục. Hay quên không xoá đi con người ông bà, và những hoạt động quen thuộc là cách giữ ông bà gắn với cuộc sống.
Gọi 115 ngay khi ông bà lú lẫn đột ngột trong vài giờ, kèm méo miệng, nói khó, yếu một bên tay chân, đau ngực, khó thở, sốt cao lơ mơ, hoặc sau ngã có đập đầu. Những trường hợp đó không phải chuyện hay quên mà là cấp cứu. Đi khám sớm trong ngày khi ông bà bỗng lẫn hơn hẳn mấy hôm nay kèm sốt, tiểu buốt, ăn uống kém.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà hỏi đi hỏi lại một câu thì trả lời thế nào?
Trả lời lại bình thường, giọng nhẹ, không nói "con trả lời rồi". Có thể viết câu trả lời lên bảng nhỏ trong nhà để ông bà tự xem. Nếu việc này mới xuất hiện và ngày càng nhiều, ghi lại và đưa đi khám.
Có nên giấu ông bà kết quả khám không?
Thường không nên. Người cao tuổi có quyền biết về sức khoẻ của mình và tham gia quyết định. Cách nói, lúc nói nên bàn với bác sĩ để vừa trung thực vừa nhẹ nhàng.
Ông bà vẫn muốn tự đi xe máy thì làm sao?
Bàn cùng ông bà, dựa trên những việc cụ thể đã thấy như lạc đường, phản xạ chậm, chứ không dựa vào tuổi. Có thể bắt đầu bằng thôi đi đường xa, giờ đông, rồi tìm cách đi lại khác để ông bà vẫn tự chủ.
Con cháu ở xa giúp được gì?
Gọi điện đều đặn vào một giờ cố định, hỏi chuyện cụ thể, ghi lại những thay đổi nghe thấy, chia sẻ việc với người ở gần, về thăm thay phiên. Những cuộc gọi đều đặn còn giúp ông bà có nhịp trong tuần.
Có nên cho ông bà dùng thuốc bổ não không?
Không tự mua thuốc bổ não hay thực phẩm chức năng theo quảng cáo hoặc lời mách. Mọi thứ uống thêm cần hỏi bác sĩ vì có thể tương tác với thuốc đang dùng. Việc nên làm là đi khám và giữ nếp sống đều.
Ông bà giận khi con cháu nhắc chuyện hay quên thì sao?
Đó là phản ứng tự nhiên, ai bị nhắc chuyện này cũng thấy chạnh lòng. Xin lỗi nếu lời nói vụng, đổi sang nói về sức khoẻ chung, chọn lúc khác nói lại, và cho ông bà thấy mình lo chứ không chê.