Không có một con số tuổi nào tự động bảo người cao tuổi phải thôi lái xe máy. Điều quyết định là phản xạ, mắt, tai, sức tay chân và cung đường mỗi ngày của chính người lái. Nhiều người 75 tuổi vẫn lái chắc tay quanh phường, trong khi có người mới 65 đã nên thôi vì thị lực xuống nhanh. Thay vì hỏi "bao nhiêu tuổi thì nghỉ", câu đúng hơn là "những chuyến nào mình còn lái tốt, chuyến nào nên nhờ người khác".
Bài này đưa ra một cách tự xét theo từng bước: phép thử làm trong một tuần, bảng chia ba mức lái tiếp, lái ít lại, thôi hẳn, những dấu hiệu nhỏ hay bị bỏ qua, và cách bàn chuyện này trong nhà sao cho người lái vẫn là người quyết. Đây là nguyên tắc an toàn trong đời sống, không thay cho quy định về giấy phép hay ý kiến của bác sĩ.
Vì sao chuyện thôi lái xe máy khó nói đến vậy
Với nhiều người cao tuổi, chiếc xe máy không chỉ là phương tiện. Nó là sáng đi chợ sớm, chiều ghé nhà bạn, cuối tuần chở cháu đi học thêm. Thôi lái nghĩa là mỗi việc nhỏ ấy phải nhờ người, phải chờ, phải hỏi. Cái mất lớn nhất không phải là chiếc xe mà là cảm giác tự đi được, tự về được.
Ví dụ giả định: bác Tư 74 tuổi, ở một phường ven đô, vẫn chạy xe ra chợ mỗi sáng. Con trai thấy bố đi chậm hơn, có hôm quẹo vào hẻm sát quá, nên nói thẳng trong bữa cơm: "Bố già rồi, thôi đừng lái nữa". Bác Tư im lặng, hôm sau vẫn lái, nhưng không kể với ai. Câu chuyện bế tắc vì cả hai bên đều nói bằng nỗi lo của mình, không ai đưa ra căn cứ.
Muốn thoát khỏi vòng đó, người lái cần tự nhìn lại tay lái của mình bằng những điều cụ thể, và con cháu cần nói chuyện bằng quan sát thay vì bằng tuổi. Khi có căn cứ, quyết định không còn là "ai thắng ai" mà là chọn cách đi lại an toàn nhất cho từng loại chuyến.
Phép thử một tuần tự làm được tại nhà
Không cần ai chấm điểm. Trong một tuần, mỗi lần lái xe, chú ý và ghi vào một cuốn sổ nhỏ các điều dưới đây. Ghi trung thực, chỉ người lái đọc.
- Nhìn: có lúc nào thấy người đi bộ, xe đạp hay ổ gà muộn hơn mong muốn không; lái lúc chạng vạng có bị chói đèn xe ngược chiều lâu mới nhìn lại được không.
- Nghe: có bị giật mình vì tiếng còi sát bên mà trước đó không nghe xe tới không.
- Quay đầu: khi chuyển làn hoặc rẽ, cổ có quay đủ để nhìn sau vai không, hay chỉ trông vào gương.
- Tay chân: dắt xe lên dốc vỉa hè, chống chân giữ xe khi dừng đèn đỏ có còn vững không; bóp phanh gấp có kịp không.
- Đầu óc: có lần nào đi quen đường mà phải dừng lại nghĩ xem rẽ ngả nào không; có quên mình định đi đâu không.
- Sau chuyến đi: có mệt hơn trước, tim đập nhanh, tay run, phải ngồi nghỉ lâu không.
- Va chạm nhỏ: trong vài tháng gần đây có vết xước xe, quẹt cột, chạm chân người khác mà không rõ vì sao không.
Cuối tuần đọc lại. Nếu chỉ có một hai dấu nhỏ rơi vào lúc trời tối hoặc đường đông, đó là tín hiệu để đổi cách lái chứ chưa phải thôi lái. Nếu nhiều mục lặp đi lặp lại, nhất là chuyện nhìn, chuyện quên đường và va chạm nhỏ, đã đến lúc nghĩ nghiêm túc về việc lái ít lại hoặc thôi hẳn.
Ba mức: lái tiếp, lái ít lại, thôi hẳn
Giữa "lái như cũ" và "bỏ hẳn xe" có một khoảng rộng. Phần lớn người cao tuổi nằm ở mức giữa trong nhiều năm, và đó là cách giữ tự chủ lâu nhất.
| Mức | Dấu hiệu thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Lái tiếp như thường | Phép thử một tuần gần như không có dấu; phản xạ ổn; chưa có va chạm nhỏ | Giữ thói quen tốt: đội mũ cài quai, đi tốc độ vừa, không nghe điện thoại khi lái, kiểm xe định kỳ |
| Lái ít lại, có giới hạn | Chói đèn khi chạng vạng, ngại đường đông, quay cổ khó, mệt sau chuyến xa | Chỉ lái ban ngày, cung đường quen trong phường, tránh giờ tan tầm, không chở người nặng, không đi đường lớn tốc độ cao |
| Thôi hẳn | Quên đường quen, va chạm nhỏ lặp lại, không kịp phanh, chóng mặt khi đang lái, bác sĩ đã dặn không nên lái | Chuyển sang xe buýt, xe ôm quen, đi nhờ, đi bộ quãng ngắn; giữ lịch đi lại như cũ bằng cách khác |
Mức giữa thường kéo dài vài năm. Đặt luật riêng cho mình như "không lái sau năm giờ chiều" hay "không lên cầu lớn" không phải là thua, mà là người lái còn tỉnh táo biết mình đang ở đâu.
Những dấu hiệu nhỏ hay bị bỏ qua
Xe có vết xước mới mà không nhớ do đâu. Đây thường là dấu sớm nhất. Nó cho thấy có những lần quẹt, chạm mà người lái không để ý ngay lúc xảy ra.
Đi chậm hơn hẳn dòng xe. Đi chậm không xấu, nhưng chậm quá trên đường đông lại làm người khác vượt ẩu quanh mình. Nếu thấy phải đi rất chậm mới yên tâm, con đường đó có lẽ không còn hợp nữa.
Ngại rẽ trái, hay vòng đường xa để tránh ngã tư. Đây là cách cơ thể tự báo rằng việc phán đoán nhiều hướng xe cùng lúc đã khó hơn. Lắng nghe nó là đúng, và có thể dùng nó làm tiêu chí chọn cung đường.
Người đi cùng hay nhắc "chậm lại", "có xe kìa". Một lần là chuyện thường. Nhiều lần, từ nhiều người khác nhau, là thông tin nên ghi lại.
Đổi thuốc mới hoặc vừa ốm dậy. Một số thuốc làm buồn ngủ, chóng mặt; sau một đợt ốm phản xạ chậm hơn vài tuần. Những lúc này tạm dừng lái, hỏi bác sĩ khi nào lái lại được.
Nói chuyện trong nhà: để người lái vẫn là người quyết
Con cháu lo là chính đáng, ông bà muốn tự đi lại cũng chính đáng. Cuộc nói chuyện có ích khi cả hai cùng nhìn vào những điều cụ thể. Một vài câu nói mẫu:
- Con cháu mở lời: "Hôm trước con đi sau bố, thấy bố quẹo vào hẻm hơi sát. Bố thấy lái buổi chiều có khó hơn buổi sáng không?"
- Con cháu đề nghị thay vì cấm: "Hay mình thử một tháng bố chỉ lái buổi sáng, chiều con chở, xem bố thấy thế nào?"
- Ông bà tự đặt giới hạn: "Bố vẫn lái ra chợ, nhưng tối thì bố không đi nữa. Đi đám cưới xa thì các con đưa đi."
- Ông bà hỏi bác sĩ: khi đi khám, nhờ con cháu cùng hỏi cho rõ: "Con hỏi bác sĩ giúp bố, với mắt và thuốc bố đang uống, bố còn lái xe máy được không?"
- Khi quyết định thôi lái: "Bố thôi lái, nhưng các con xếp cho bố cách đi lại hằng tuần, đừng để bố phải xin từng chuyến."
Điều làm người cao tuổi khó chịu nhất không phải là lời khuyên, mà là bị quyết định thay. Giữ cho ông bà quyền chọn mức, chọn thời điểm và chọn cách đi thay thế, thì việc thôi lái nhẹ đi rất nhiều.
Nếu vẫn lái: bộ thói quen giữ an toàn ở tuổi cao
Người đang ở mức lái tiếp hay lái ít lại đều được lợi từ vài thói quen dưới đây. Mỗi thói quen nhỏ, nhưng cộng lại thì giảm hẳn những tình huống sát nút.
| Thói quen | Vì sao có ích |
|---|---|
| Đội mũ bảo hiểm vừa đầu, cài quai mọi chuyến dù chỉ ra đầu ngõ | Phần lớn chuyến đi của người cao tuổi là quãng ngắn, và đó cũng là chỗ người ta hay chủ quan |
| Chọn giờ đi giữa buổi sáng, tránh giờ tan tầm và lúc chạng vạng | Ít xe hơn, ánh sáng rõ hơn, không bị chói đèn |
| Đi một cung đường cố định cho mỗi việc, ưu tiên đường có đèn tín hiệu | Đường quen giảm số quyết định phải đưa ra cùng lúc |
| Rẽ trái ở ngã tư có đèn, hoặc đi vòng để rẽ phải | Rẽ trái cắt dòng xe là động tác cần phán đoán nhiều nhất |
| Không chở người nặng hơn mình, không chở hàng cồng kềnh | Xe nặng khó giữ khi dừng, khó dắt khi lên vỉa hè |
| Chọn xe thấp, nhẹ, phanh tốt; kiểm lốp và phanh mỗi tháng | Chân chạm đất vững khi dừng là điều quan trọng nhất với người lái lớn tuổi |
| Không lái khi buồn ngủ, khi vừa uống thuốc mới, khi trời mưa to | Đây là ba lúc phản xạ xuống rõ nhất |
Có thể chép bảng này lên một tờ giấy dán cạnh chỗ để xe. Không phải để nhắc người khác, mà để chính mình nhìn vào trước khi đi, như một thói quen của người lái có kinh nghiệm.
Thôi lái rồi vẫn đi lại chủ động
Nhiều người ngại thôi lái vì sợ ngồi một chỗ. Cách tránh là lập lại lịch đi lại ngay từ đầu, trước khi bỏ xe. Ghi ra những chuyến cố định trong tuần: chợ, nhà văn hoá, nhà bạn, buổi tập sáng, khám định kỳ. Với từng chuyến, chọn một cách đi: đi bộ nếu gần, xe buýt nếu có tuyến, một người xe ôm quen biết nếu cần, hoặc con cháu đưa đón vào giờ cố định.
Một mẹo hữu ích là giữ lại tiền xăng, tiền sửa xe mỗi tháng thành một quỹ đi lại riêng. Khi biết có sẵn khoản đó, ông bà không áy náy gọi xe hay trả công người chở. Đây là ví dụ giả định cách nghĩ, không phải con số cụ thể.
Cũng nên giữ chiếc xe thêm một thời gian thay vì bán ngay. Nhìn chiếc xe vẫn còn đó giúp quá trình chuyển đổi bớt hụt hẫng; vài tháng sau, khi đã quen nhịp mới, việc cho con cháu hay bán đi thường dễ hơn nhiều.
Khi nào cần gặp bác sĩ trước khi lái tiếp
Hãy đi khám và hỏi thẳng về việc lái xe nếu có các dấu hiệu sau: nhìn mờ, nhìn đôi, khó nhìn hai bên; chóng mặt, choáng khi quay đầu; tay chân tê hoặc run làm khó giữ ga, giữ phanh; ngủ gà ban ngày; vừa đổi thuốc hoặc vừa nằm viện; từng ngất hoặc suýt ngất. Bác sĩ là người xem được cả bệnh nền lẫn thuốc đang dùng, nên lời khuyên về lái xe từ bác sĩ có căn cứ hơn mọi phỏng đoán trong nhà.
Nếu đang lái mà thấy đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, hoặc vừa ngã đập đầu, hãy tấp vào lề, dừng xe, nhờ người xung quanh và gọi 115 ngay. Không cố lái về nhà. Những lúc đó mỗi phút đều quý, và người đi đường thường sẵn lòng giúp nếu được nhờ rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Có mốc tuổi nào bắt buộc người cao tuổi phải thôi lái xe máy không?
Bài này không đưa ra mốc tuổi, vì khả năng lái phụ thuộc vào mắt, tai, phản xạ và sức khoẻ của từng người. Quy định về giấy phép nên tra ở cơ quan có thẩm quyền; còn trong đời thường, phép thử một tuần và ý kiến bác sĩ là căn cứ tốt hơn con số tuổi.
Ông bà chỉ lái quanh phường thì có cần lo không?
Quãng ngắn đường quen ít rủi ro hơn, nhưng vẫn có ngã tư, hẻm đông và trẻ con chạy ra bất ngờ. Nên giữ các thói quen an toàn, chỉ lái ban ngày nếu đã chói đèn, và để ý xe có vết xước mới không rõ lý do.
Con cháu nên làm gì nếu bố mẹ không chịu nghe?
Đừng tranh cãi trong bữa cơm. Hãy ghi lại vài lần quan sát cụ thể, đề nghị thử lái ít lại trong một tháng, và cùng bố mẹ hỏi bác sĩ ở lần khám tới. Một lời từ bác sĩ thường dễ nghe hơn lời con.
Thôi lái rồi có nên bán xe ngay không?
Không cần vội. Giữ xe vài tháng giúp việc chuyển đổi bớt hụt hẫng. Khi lịch đi lại mới đã chạy êm, quyết định bán hay cho xe sẽ nhẹ nhàng hơn.
Sau một đợt ốm bao lâu thì lái lại được?
Không có thời gian chung cho mọi người. Hãy hỏi bác sĩ điều trị, đặc biệt nếu đang dùng thuốc mới. Khi lái lại, bắt đầu bằng quãng ngắn ban ngày, có người đi kèm phía sau một vài lần.
Đi xe đạp có an toàn hơn xe máy với người cao tuổi không?
Xe đạp chậm hơn nên va chạm thường nhẹ hơn, nhưng đòi hỏi giữ thăng bằng tốt và vẫn phải đi chung đường với xe máy. Ai đã hay chóng mặt hoặc từng ngã thì nên hỏi bác sĩ trước khi chuyển sang xe đạp.