Tự đi chợ và tự lo việc nhà là một trong những cách giữ sức, giữ nếp và giữ đầu óc tốt nhất của người cao tuổi, miễn là chia việc theo sức chứ không ôm hết như hồi trẻ. Mức vừa là làm xong vẫn còn sức cho buổi chiều, không đau lưng sang hôm sau, không phải trèo cao hay mang nặng. Vượt mức đó thì không phải bỏ việc, mà là đổi cách làm hoặc giao bớt phần nặng.
Bài viết chia việc nhà thành ba nhóm theo sức, chỉ cách sắp lại bếp và nhà cho đỡ với, đỡ cúi, gợi ý một tuần mẫu, và nêu những dấu hiệu cho thấy đã đến lúc nhờ người làm phần nặng. Con cháu đọc kèm sẽ thấy nên giúp ở đâu mà không lấy mất của ông bà niềm vui tự làm.
Vì sao đừng vội lấy hết việc nhà của ông bà
Nhiều gia đình thương bố mẹ nên bảo "bố mẹ nghỉ đi, để con lo". Nghe thì chu đáo, nhưng một ngày không có việc gì phải làm thường trôi rất chậm. Đi chợ buộc người ta ra khỏi nhà, đi bộ một quãng, chào hỏi người quen, nhẩm tính tiền, chọn rau. Nấu một bữa đòi hỏi lên kế hoạch, nhớ thứ tự, đứng và di chuyển. Dọn dẹp giữ cho tay chân còn quen việc. Gom lại, việc nhà là một chuỗi vận động và suy nghĩ nhẹ nhàng mà không phòng tập nào thay được.
Ví dụ giả định: bà Lan 76 tuổi sống cùng con gái ở thị trấn. Con gái thuê người dọn dẹp và nấu ăn, bà chỉ việc nghỉ. Ba tháng sau bà than mỏi chân, ngủ trưa dài hơn, buổi tối khó ngủ. Khi bà xin lại việc đi chợ buổi sáng và nấu bữa trưa, nhịp ngày trở lại; người giúp việc chuyển sang làm phần nặng như lau nhà, giặt chăn. Không ai thiệt, chỉ là việc được chia đúng chỗ.
Nhiều nghiên cứu về người sống thọ cho thấy điểm chung là họ vẫn làm việc tay chân nhẹ hằng ngày cho tới rất cao tuổi. Điều đó không có nghĩa phải làm nhiều, mà là đều đặn và có ích.
Chia việc nhà làm ba nhóm theo sức
Không phải việc nào cũng nặng như nhau. Nhìn việc nhà theo ba nhóm giúp cả nhà dễ thống nhất ai làm gì.
| Nhóm | Ví dụ | Gợi ý cho người cao tuổi |
|---|---|---|
| Việc nhẹ, nên giữ | Đi chợ gần, nhặt rau, nấu bữa đơn giản, rửa bát, gấp quần áo, tưới cây, quét sân nhỏ | Giữ làm hằng ngày, đây là phần giữ nếp và giữ sức |
| Việc vừa, làm có cách | Lau bàn ghế, giặt đồ nhỏ, phơi đồ, nấu cỗ vài món, dọn tủ bếp | Chia nhỏ ra nhiều ngày, ngồi làm khi được, nghỉ giữa chừng |
| Việc nặng hoặc nguy cơ ngã | Lau nhà cả tầng, giặt chăn màn, xách bình nước lớn, trèo thang lau quạt, dọn gác, bê chậu cây to | Giao cho người khác hoặc làm cùng; tự làm thì chỉ phần không phải trèo, không mang nặng |
Mỗi nhà một khác. Người quen việc đồng áng có thể làm nhóm vừa rất dễ, người cả đời làm văn phòng có khi thấy nhóm nhẹ đã đủ. Cái chung là nhóm nặng nên dần dần chuyển ra ngoài, nhất là những việc phải trèo cao.
Đi chợ cho vừa sức
Đi sớm, đi gần, đi đều. Chợ gần nhà buổi sáng mát và thong thả hơn. Đi hai ba lần một tuần, mỗi lần mua ít, nhẹ hơn hẳn một lần mua cả tuần.
Ghi trước ra giấy. Một danh sách ngắn giúp không phải đi lại nhiều lần, và cũng là một cách luyện nhớ, nhẩm tính nhẹ nhàng.
Dùng xe kéo nhỏ hoặc túi đeo chéo. Hai tay rảnh là hai tay sẵn sàng bám khi bước qua vũng nước hay bậc thềm. Xách hai túi nặng hai bên là thói quen nên bỏ.
Chia đồ nặng ra. Gạo, dầu ăn, nước mắm, bình nước là những thứ nên nhờ giao tận nhà, hoặc để con cháu mua dịp cuối tuần.
Đi giày dép đế bám. Lối đi trong chợ thường ướt và trơn. Đôi dép quai hậu đế cao su đáng giá hơn mọi sự cẩn thận.
Mang theo nước và nghỉ một nhịp. Chợ đông dễ mệt. Có chỗ quen để ngồi một lát, uống ngụm nước, chuyện trò vài câu rồi mới về.
Sắp lại bếp và nhà cho đỡ với, đỡ cúi
Phần lớn tai nạn trong nhà của người cao tuổi đến từ những động tác nhỏ: kiễng chân lấy nồi trên cao, cúi sâu tìm đồ dưới gầm, xoay người khi tay đang cầm nặng. Sắp lại một lần, đỡ vất vả cả năm.
- Đồ dùng hằng ngày để ở tầm từ hông tới vai: nồi, chảo, bát đĩa, gia vị. Đồ ít dùng mới cất lên cao hoặc xuống thấp.
- Bỏ hẳn ghế đẩu trèo lên lấy đồ. Cái gì phải trèo mới tới thì chuyển xuống, hoặc để dành cho người khác lấy.
- Đặt một chiếc ghế cao vừa trong bếp để ngồi nhặt rau, gọt củ, rửa bát nếu bồn đủ thấp.
- Thảm chùi chân có đế chống trượt hoặc bỏ hẳn; dây điện thu gọn sát tường.
- Đèn đủ sáng ở bếp, cầu thang và lối từ phòng ngủ ra nhà vệ sinh; có đèn ngủ nhỏ ban đêm.
- Nồi nhỏ, chảo nhẹ thay cho đồ gang nặng; ấm siêu tốc dung tích vừa phải để rót không phải nhấc nặng.
- Máy giặt cửa trên hoặc đặt trên bệ thấp để không phải cúi sâu lấy đồ.
Có thể đi một vòng nhà cùng con cháu một buổi chiều, mỗi người cầm một tờ giấy, ghi chỗ nào phải với, phải cúi, phải trèo. Sửa dần trong một tháng, không cần sửa hết một lúc.
Một tuần mẫu chia việc vừa sức
Đây là ví dụ giả định cho một bà cụ 75 tuổi sống cùng con, còn khoẻ, không có bệnh nền nặng. Mỗi nhà điều chỉnh theo sức và nếp riêng.
| Ngày | Việc ông bà tự làm | Phần giao bớt |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Đi chợ gần, nấu bữa trưa | Con cháu nấu bữa tối |
| Thứ Ba | Gấp quần áo, tưới cây, quét sân | Không có |
| Thứ Tư | Đi chợ, làm một món mới | Gạo, nước giao tận nhà |
| Thứ Năm | Lau bàn ghế phòng khách, nghỉ chiều | Lau nhà do con làm |
| Thứ Sáu | Đi chợ, nấu bữa trưa, dọn tủ lạnh | Không có |
| Thứ Bảy | Nấu món cả nhà thích, cháu phụ | Giặt chăn màn, dọn gác do con làm |
| Chủ Nhật | Nghỉ, đi chơi, thăm bạn | Con cháu lo bữa |
Chú ý có ngày nghỉ hẳn. Nhiều người cao tuổi quen làm không ngừng tay, nhưng một ngày trống trong tuần giúp cơ thể hồi lại và cũng để có thời gian cho bạn bè, cho việc mình thích.
Giữ việc bếp lâu dài: nấu ít mà vẫn ngon
Bếp là nơi nhiều bà, nhiều ông giữ được niềm tự hào lâu nhất. Món canh chua đúng vị, nồi cá kho để cả nhà về là chờ ăn, đó là thứ không ai thay được. Muốn giữ việc bếp tới thật cao tuổi, bí quyết không nằm ở sức mà ở cách nấu: chọn món ít công đoạn, chia việc chuẩn bị ra từ hôm trước, ngồi mà làm những khâu được phép ngồi.
Ví dụ, rau có thể nhặt từ chiều để sáng chỉ việc rửa; thịt cá nhờ người bán sơ chế sẵn; gia vị pha sẵn một lọ dùng vài ngày. Món cầu kỳ để dành cho dịp cuối tuần, khi có cháu đứng phụ. Ngày thường nấu một món mặn, một món rau, một bát canh là đủ một bữa tử tế.
Nấu ăn cũng là một việc để dạy lại. Cháu đứng cạnh học nêm nếm, học cách chọn cá tươi, là lúc ông bà truyền đi thứ mình giỏi nhất. Trong những buổi như vậy, người cao tuổi không còn là người được chăm, mà là người thầy trong bếp của cả nhà.
Câu nói mẫu khi bàn chia việc trong nhà
Chia việc dễ thành chuyện tự ái nếu nói không khéo. Vài câu mẫu cho cả hai phía:
- Ông bà nói với con: "Mẹ vẫn đi chợ và nấu trưa được, nhưng lau nhà tầng trên thì các con làm giúp mẹ nhé."
- Ông bà từ chối khéo: "Để mẹ làm, mẹ làm cho có việc. Lúc nào mệt mẹ sẽ nói."
- Con nói với bố mẹ: "Con thấy bố xách bình nước lên gác vất vả quá. Từ nay để con đặt người ta giao tận nơi, bố chỉ việc trông giúp con."
- Con hỏi thay vì quyết: "Mẹ muốn giữ việc nào, việc nào mẹ thấy nặng thì để con lo?"
- Khi đã có người giúp việc: "Chị lo phần lau dọn, giặt đồ lớn. Bếp trưa là của bà, chị chỉ phụ khi bà nhờ."
Câu nói hay nhất là câu để người cao tuổi tự chọn. Một người được hỏi "mẹ muốn giữ việc nào" sẽ nhận phần vừa sức một cách tự nguyện, còn người bị bảo "mẹ đừng làm nữa" thường cố làm cho bằng được.
Dấu hiệu nên chia bớt, và khi nào hỏi bác sĩ
Nên giao bớt việc khi: làm xong việc quen mà mệt hơn hẳn trước, phải nằm nghỉ cả buổi chiều; đau lưng, đau gối kéo dài sang hôm sau; vài lần suýt ngã trong bếp hoặc nhà tắm; quên tắt bếp, quên nồi trên lửa hơn một lần; hụt hơi khi xách đồ chợ về. Những dấu này không có nghĩa là thôi làm hết, mà là phần việc đó đã đến lúc đổi cách hoặc đổi người.
Nên đi khám và hỏi bác sĩ nếu thấy mệt kéo dài vài tuần không rõ lý do, sụt cân dù ăn như cũ, khó thở khi làm việc nhẹ, chóng mặt khi cúi xuống đứng lên, hoặc hay quên những việc vừa làm xong. Người có bệnh nền như huyết áp, tim, khớp nên hỏi bác sĩ việc nào nên tránh.
Nếu đang làm việc nhà mà đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã đập đầu, gọi 115 ngay, không chờ xem có đỡ không.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi có nên tự đi chợ hằng ngày không?
Nếu còn khoẻ và chợ gần, đi chợ hai ba lần một tuần là thói quen rất tốt: có vận động, có giao tiếp, có tính toán nhẹ. Hằng ngày cũng được nếu thích, miễn mỗi lần mua ít và đồ nặng nhờ giao.
Con cháu nên giúp việc nhà nào cho ông bà?
Phần nặng và phần phải trèo cao: lau nhà cả tầng, giặt chăn màn, xách bình nước, lau quạt trần, dọn gác. Phần nhẹ như nấu bữa, nhặt rau, tưới cây nên để ông bà tự làm nếu ông bà muốn.
Ông bà hay quên tắt bếp thì có nên cấm nấu ăn không?
Không nên cấm ngay. Có thể đổi sang bếp có hẹn giờ tự tắt, dùng nồi điện thay bếp lửa, nấu khi có người ở nhà. Nếu quên lặp lại nhiều lần, nên đưa ông bà đi khám để hỏi bác sĩ.
Làm việc nhà có thay được vận động không?
Việc nhà là vận động nhẹ rất có ích, nhưng thường chưa đủ cho sức bền và sức cơ. Vẫn nên có thêm đi bộ hoặc tập nhóm buổi sáng nếu sức cho phép.
Thuê người giúp việc có làm ông bà buồn không?
Có thể, nếu người giúp việc làm hết mọi thứ. Cách nhẹ nhàng là nói rõ người giúp việc lo phần nặng, còn phần nấu nướng và đi chợ vẫn là của ông bà nếu ông bà muốn giữ.
Đau gối thì đi chợ thế nào cho đỡ?
Đi chợ gần, mang xe kéo thay vì xách, đi giờ vắng, chọn lối không bậc thềm. Đau kéo dài hoặc sưng thì nên đi khám để biết nên đi bộ nhiều hay ít.