Tai và mắt là hai cửa đưa thông tin vào đầu óc. Khi hai cửa ấy hẹp lại, đầu óc phải tốn sức đoán những gì nghe không rõ, nhìn không rõ, người cao tuổi dễ bị người nhà tưởng là lẫn, và dần ngại giao tiếp, ngại đọc, ngại ra ngoài, nghĩa là đầu óc ít được dùng hơn. Vì thế chăm tai mắt không chỉ là chuyện nghe rõ, nhìn rõ, mà còn là một phần của việc giữ sự minh mẫn.
Bài này không dạy cách chọn máy trợ thính hay kính cụ thể, cũng không đi vào các bệnh mắt, bệnh tai. Nó giải thích mối liên hệ giữa giác quan và đầu óc theo cách dễ hiểu, giúp nhận ra khi nào chuyện "lẫn" thật ra là chuyện nghe nhìn, và đưa ra những việc làm được ngay trong nhà để người cao tuổi bớt phải đoán, bớt mệt, giữ được nếp đọc và nếp trò chuyện.
Đầu óc phải đoán khi tai mắt kém
Ví dụ giả định: cụ Tám, 81 tuổi, ngồi trong bữa cơm đông con cháu. Mọi người nói cùng lúc, tivi mở, bát đũa lách cách. Cụ nghe được chữ được chữ mất, phải ghép lại thành câu theo kiểu đoán. Đoán đúng thì trả lời trúng, đoán sai thì trả lời lạc đề. Con cháu cười, có người bảo "ông lẫn rồi". Cụ thôi không tham gia nữa, ngồi ăn im lặng.
Câu chuyện ấy cho thấy ba điều. Một là khi nghe không rõ, đầu óc phải dùng rất nhiều sức để lấp chỗ trống, sức ấy lẽ ra dành cho việc hiểu và nhớ. Hai là trả lời lạc đề vì nghe nhầm rất dễ bị tưởng là trí nhớ kém. Ba là người nghe kém dễ rút lui khỏi câu chuyện, mà ít trò chuyện thì đầu óc ít được dùng.
Mắt cũng vậy. Nhìn chữ mờ, đọc mỏi, người ta bỏ đọc báo, bỏ chép thơ. Nhìn không rõ mặt người đối diện, khó đọc được nét mặt nên hiểu câu chuyện kém đi. Nhiều nghiên cứu về người cao tuổi cho thấy nghe kém và nhìn kém có liên quan tới việc giảm hoạt động xã hội và giảm sự nhanh nhạy, nên giữ giác quan là việc nên làm sớm chứ không đợi.
Lẫn thật hay nghe nhìn không rõ: những tình huống hay nhầm
Bảng dưới là những tình huống người nhà hay kết luận vội. Cột giữa là điều nên thử trước khi nghĩ tới trí nhớ. Đây không phải cách chẩn đoán, chỉ là gợi ý để quan sát kỹ hơn trước khi đưa đi khám.
| Điều người nhà thấy | Thử kiểm tra điều gì trước | Ghi lại để kể với bác sĩ |
|---|---|---|
| Trả lời lạc đề trong bữa cơm đông người | Hỏi lại cùng câu ở chỗ yên tĩnh, mặt đối mặt | Chỗ ồn và chỗ yên khác nhau thế nào |
| Không làm theo lời dặn | Dặn lại chậm, rõ, xem có nghe được không; viết ra giấy chữ to | Nghe nói khác hay đọc chữ khác |
| Bỏ đọc báo, bỏ xem tivi | Hỏi có thấy mờ, mỏi mắt, chói không | Kính đang đeo đã dùng bao lâu |
| Không nhận ra người quen ở xa | Thử khi người đó lại gần, khi trời sáng hơn | Nhìn xa hay nhìn gần kém |
| Ít nói, ngồi một góc | Hỏi riêng xem có nghe rõ mọi người không | Từ bao giờ, có nặng dần không |
| Hay hỏi lại "cái gì" | Xem có nghiêng đầu về một bên, nhìn môi người nói không | Một tai hay cả hai tai |
Nếu thay đổi nghe nhìn mà vẫn còn những dấu hiệu khác như quên việc vừa làm, lẫn ngày tháng, lạc đường ở chỗ quen, thì nên kể đủ tất cả với bác sĩ. Hai chuyện có thể cùng có mặt, và bác sĩ là người đánh giá, không phải người nhà.
Giữ tai: những việc làm được trong nhà
Đi khám tai khi thấy nghe kém, đừng đợi nặng. Nhiều người ngại vì nghĩ nghe kém là chuyện của tuổi già, không cần khám. Thực ra có những nguyên nhân xử lý được đơn giản, và nếu cần dụng cụ hỗ trợ nghe thì bác sĩ, chuyên viên thính học sẽ tư vấn đúng cái mình cần.
Đã có dụng cụ hỗ trợ nghe thì đeo thật. Nhiều người được chỉ định rồi để trong hộp vì thấy vướng, thấy ngại. Đeo dần mỗi ngày lâu hơn một chút, quay lại nơi khám để chỉnh nếu khó chịu, đừng tự bỏ.
Giảm tiếng ồn nền trong nhà. Tắt tivi khi nói chuyện, đóng bớt cửa ra đường lớn, không mở nhạc khi ăn. Chỗ yên, người nghe kém theo chuyện dễ hơn hẳn.
Ngồi đúng chỗ. Trong bữa cơm, để ông bà ngồi giữa, quay lưng về phía cửa sổ để mặt người nói được chiếu sáng, gần những người hay nói chuyện với ông bà.
Không tự lấy ráy tai bằng vật cứng. Thấy tai ù, đầy tai thì đi khám, không tự ngoáy sâu. Ngoáy sai cách dễ làm tổn thương tai.
Giữ mắt: ánh sáng, kính và chữ
Khám mắt định kỳ và đổi kính khi đã không còn hợp. Kính cũ đeo nhiều năm có thể không còn đúng độ. Đọc mỏi nhanh, phải đưa sách ra xa hay lại gần mới rõ là dấu hiệu nên đi đo lại.
Tách kính nhìn gần và nhìn xa nếu được chỉ định. Đeo nhầm kính đọc khi đi lại dễ vấp ngã. Để hai kính ở hai chỗ khác nhau, có hộp màu khác nhau cho khỏi nhầm.
Đủ sáng ở chỗ đọc và lối đi. Đèn bàn chiếu từ phía đối diện tay cầm bút, đèn hành lang và nhà vệ sinh bật được ban đêm. Người cao tuổi cần nhiều ánh sáng hơn người trẻ để nhìn rõ cùng một thứ. Ánh sáng đủ còn giúp đi lại vững hơn, bớt vấp ngã vào ban đêm.
Chọn chữ to. Sách chữ to, phóng to cỡ chữ trên điện thoại, lịch treo tường số to. Đọc không phải căng mắt thì mới muốn đọc tiếp.
Giảm chói. Mặt bàn bóng, nắng chiếu thẳng làm chữ loá. Đọc ở chỗ ánh sáng dịu, đội mũ rộng vành khi ra nắng.
Nói chuyện với người nghe kém, nhìn kém: lời dặn cho con cháu
Phần này dành cho người thân. Thay đổi cách nói một chút là ông bà tham gia được câu chuyện trọn hơn hẳn.
- Gọi tên trước khi nói để ông bà biết mình đang được nói tới, rồi mới vào chuyện.
- Ngồi đối diện, ngang tầm mắt, để mặt đủ sáng. Nhiều người nghe kém đọc môi và nét mặt mà không hề hay biết.
- Nói chậm và rõ, giọng bình thường hoặc hơi to một chút. Hét to làm méo tiếng và nghe như đang cáu.
- Không nghe ra thì nói lại bằng chữ khác. Có những âm khó nghe, đổi chữ là nghe được.
- Mỗi lần một người nói. Bữa cơm đông người nên có người ngồi cạnh ông bà nhắc lại ý chính.
- Với người nhìn kém, nói rõ mình là ai khi bước vào phòng, để đồ đạc đúng chỗ cũ, không dời mà không báo.
- Đừng nói "thôi, không có gì đâu" khi ông bà hỏi lại. Câu đó làm người cao tuổi thấy bị bỏ ra ngoài.
Những điều trên tốn thêm vài giây mỗi câu nhưng đổi lại là ông bà vẫn ở trong câu chuyện. Người cao tuổi được nghe rõ, nhìn rõ và được chờ thì nói nhiều hơn, cười nhiều hơn, và người nhà cũng thấy ông bà minh mẫn hơn họ tưởng.
Phép thử một tuần trong nhà
Trước khi đi khám, gia đình có thể làm một phép thử nhỏ trong bảy ngày để thấy rõ tai mắt đang ảnh hưởng thế nào tới sinh hoạt. Không phải để tự kết luận, mà để có điều cụ thể kể với bác sĩ.
- Hai ngày đầu, giữ mọi thứ như cũ, chỉ ghi lại những lần ông bà hỏi lại, trả lời lạc đề, bỏ dở việc đọc, và chuyện đó xảy ra ở đâu, lúc nào.
- Ngày thứ ba, tắt tivi trong các bữa ăn, để ông bà ngồi giữa bàn. Ghi lại xem số lần hỏi lại có giảm không.
- Ngày thứ tư, thêm một đèn đọc ở chỗ ông bà hay ngồi, lau sạch kính, để kính đọc và kính đi đường ở hai chỗ riêng.
- Ngày thứ năm và sáu, cả nhà tập nói theo các lời dặn ở trên: gọi tên trước, ngồi đối diện, nói chậm, đổi chữ khi ông bà không nghe ra.
- Ngày thứ bảy, ngồi lại với ông bà, hỏi ông bà thấy tuần này khác gì. So các ghi chép đầu tuần với cuối tuần.
Nếu chỉ vài thay đổi nhỏ mà ông bà nói chuyện nhiều hơn, đọc lại báo, ít hỏi lại hơn, thì tai mắt đang là phần đáng kể của chuyện. Đó là lý do nên đi khám tai, khám mắt sớm. Nếu chỉnh rồi mà không khác gì, những ghi chép này càng cần mang theo khi đi khám để bác sĩ đánh giá kỹ hơn.
Khi nào cần đi khám ngay
Phần lớn thay đổi nghe nhìn diễn ra từ từ, nên khám khi thấy kém hơn trước là đủ. Nhưng có những trường hợp cần đi khám sớm trong ngày hoặc đi cấp cứu: mất nghe đột ngột ở một tai, ù tai kèm chóng mặt dữ dội, mắt đau nhức kèm nhìn mờ nhanh, thấy chớp sáng hay như có màn che một phần mắt, đau tai chảy dịch kèm sốt.
Nếu nhìn mờ hay nhìn đôi xuất hiện đột ngột cùng với méo miệng, nói khó, tê yếu một bên tay chân, đó là dấu hiệu cấp cứu, gọi 115 ngay. Đừng chờ xem có tự hết không.
Với những thay đổi về trí nhớ, nên đi khám khi người nhà thấy rõ rệt và kéo dài, kể cả khi đã chỉnh tai mắt mà vẫn còn. Khi đi khám, mang theo kính đang dùng, dụng cụ hỗ trợ nghe nếu có, danh sách thuốc, và nhờ một người thân đi cùng kể lại những gì mình quan sát. Kể đủ cả chuyện nghe nhìn lẫn chuyện nhớ quên giúp bác sĩ có bức tranh trọn vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Nghe kém có làm người ta lẫn đi không?
Không thể nói nghe kém gây ra bệnh gì cụ thể. Nhưng nghe kém làm đầu óc phải đoán nhiều, dễ trả lời lạc đề và làm người ta ngại giao tiếp. Chăm tai sớm giúp giữ được các cuộc trò chuyện, việc rất có ích cho đầu óc.
Ông bà không chịu đeo dụng cụ hỗ trợ nghe thì làm sao?
Hỏi rõ lý do: vướng, ồn, ngại người nhìn hay khó dùng. Mỗi lý do có cách giải quyết riêng, như quay lại nơi khám để chỉnh, đeo dần từng chút, đeo trước ở nhà. Đừng ép, mà cùng tìm cách cho dễ chịu.
Bao lâu nên khám mắt một lần?
Tuỳ tình trạng mắt và bệnh nền của mỗi người, bác sĩ sẽ hẹn lịch phù hợp. Ngoài lịch hẹn, thấy đọc mỏi nhanh, nhìn mờ hơn, chói nhiều thì đi khám sớm, không chờ tới lịch.
Ánh sáng trong nhà thế nào là đủ cho người cao tuổi?
Không có con số chung cho mọi nhà. Cách thử đơn giản là để ông bà đọc một trang chữ thường ở chỗ hay ngồi: đọc thoải mái là đủ, phải nheo mắt hay đưa sát là cần thêm đèn. Lối đi ban đêm luôn nên có đèn.
Có nên dùng điện thoại phóng to chữ để đọc không?
Được, nếu thấy dễ chịu. Phóng to chữ, tăng độ sáng vừa phải và nghỉ mắt sau mỗi khoảng hai mươi phút. Đọc lâu trên màn hình nhỏ dễ mỏi mắt hơn đọc sách chữ to.
Nghe kém một bên tai đột ngột có cần đi khám ngay không?
Có. Mất nghe đột ngột ở một tai, nhất là kèm chóng mặt hay ù tai, nên đi khám trong ngày chứ không chờ xem có tự hết. Nếu kèm méo miệng, nói khó, yếu một bên người thì gọi 115 ngay.