Viết tay mỗi ngày là một thói quen nhỏ hợp với người cao tuổi vì nó bắt tay, mắt và đầu óc cùng làm một lúc: phải nghĩ ra câu, giữ câu trong đầu cho tới khi viết xong, và điều khiển bàn tay cho nét chữ đi đúng chỗ. Ba kiểu viết dễ duy trì nhất là chép thơ hoặc một đoạn văn mình thích, ghi sổ chuyện trong ngày, và viết thư tay cho con cháu.
Bài này không dạy viết chữ đẹp, cũng không bàn chuyện viết hồi ký cả đời người. Nó chỉ nói cách đưa mười lăm phút cầm bút vào ngày thường, chọn giấy bút cho đỡ mỏi tay, viết gì khi không biết viết gì, và nên làm sao khi tay bắt đầu run hoặc chữ xấu đi. Viết tay không phải thuốc. Nó là một việc có ích để làm, và làm đều thì đầu óc có chỗ để tập mỗi ngày.
Viết tay bắt đầu óc làm những gì
Ví dụ giả định: cô Hạnh, 66 tuổi, nghỉ hưu ở một thị trấn, mấy năm nay gần như không cầm bút. Lần đầu ngồi chép lại một bài thơ cũ, cô thấy cái khó không nằm ở tay mà nằm ở đầu: đọc một câu, úp mắt xuống giấy là đã quên mất nửa sau. Cô phải đọc từng cụm ngắn, giữ trong đầu, viết xong mới nhìn lại. Đó chính là trí nhớ ngắn hạn đang được dùng.
Khi tự viết chứ không chép, đầu óc còn phải làm thêm: chọn chữ, sắp câu, nhớ mình đã viết tới đâu và định nói gì tiếp. Viết tay chậm hơn nói, nên người viết có thời gian cân nhắc từng chữ. Nhiều người cao tuổi kể rằng viết ra giấy giúp họ thấy rõ suy nghĩ của mình hơn là chỉ nghĩ trong đầu.
Phần tay cũng có việc. Cầm bút, giữ nét đều, viết thẳng dòng là những cử động nhỏ và khéo. Bàn tay ít dùng tới những cử động ấy thì dễ cứng hơn. Không ai nói viết tay giữ được mọi thứ, nhưng đây là một việc vừa dùng tay vừa dùng đầu, làm ở nhà, không tốn kém và không có tuổi nào là quá muộn để bắt đầu.
Ba kiểu viết và hợp với ai
Mỗi kiểu viết đòi đầu óc làm một việc hơi khác. Có thể chọn một kiểu làm chính rồi thỉnh thoảng đổi cho đỡ nhàm.
| Kiểu viết | Đầu óc phải làm gì | Hợp với ai | Mỗi lần bao lâu |
|---|---|---|---|
| Chép thơ, chép một đoạn văn hay | Giữ từng cụm chữ trong đầu, viết đúng chính tả, nhớ nhịp câu | Người mới cầm bút lại, người thích thơ, người chưa quen tự viết | Mười tới mười lăm phút, một bài ngắn |
| Ghi sổ chuyện trong ngày | Nhớ lại việc đã làm, chọn chuyện đáng ghi, sắp theo thứ tự | Người sống một mình, người muốn theo dõi nếp sinh hoạt của mình | Năm tới mười phút, cuối buổi chiều |
| Viết thư tay cho con cháu | Nghĩ tới người nhận, chọn chuyện để kể, giữ mạch một lá thư | Người có con cháu ở xa, người thích trò chuyện | Hai mươi phút, mỗi tuần một lá |
| Ghi danh sách và việc cần làm | Lên kế hoạch, nhớ việc theo thứ tự | Người bận rộn quen sắp việc, người hay quên việc vặt | Vài phút mỗi sáng |
Không cần chọn kiểu "đúng" nhất. Kiểu viết nào khiến bạn muốn cầm bút lại vào ngày mai là kiểu tốt nhất. Nhiều người bắt đầu bằng chép thơ vì không phải nghĩ chuyện viết gì, vài tuần sau mới tự viết vài dòng của riêng mình bên dưới bài thơ.
Giấy, bút và chỗ ngồi cho đỡ mỏi
Người cao tuổi bỏ viết thường không vì lười mà vì mỏi: mỏi tay, mỏi mắt, mỏi lưng. Chuẩn bị đúng thì bớt được phần lớn cái mệt ấy.
- Bút có thân to, cầm êm, mực ra trơn. Bút thân nhỏ buộc ngón tay bóp chặt, viết nửa trang là tê.
- Giấy kẻ dòng rộng, giấy dày vừa phải để mực không thấm. Một cuốn sổ đẹp vừa ý làm người ta muốn mở ra mỗi ngày.
- Bàn ngồi vừa tầm, hai chân chạm đất, lưng có chỗ tựa. Ngồi bệt hoặc cúi gập trên mặt bàn thấp thì lưng và cổ mỏi trước tay.
- Ánh sáng chiếu từ phía đối diện tay cầm bút để bóng tay không che chữ. Người đeo kính đọc nên đeo đúng kính khi viết.
- Để sẵn sổ và bút ở một chỗ cố định, chẳng hạn cạnh ấm trà. Đồ để sẵn thì dễ thành nếp hơn đồ phải đi tìm.
Khi tay mỏi, dừng lại xoè nắm bàn tay vài lần, xoay cổ tay nhẹ rồi viết tiếp. Không cần viết một mạch dài. Hai lần năm phút cũng được tính là viết.
Viết gì khi không biết viết gì
Ba dòng cuối ngày. Hôm nay làm được việc gì, gặp ai, có chuyện gì vui. Chỉ ba dòng nên không bao giờ thấy nặng, mà sau một tháng lật lại đã thành cuốn sổ đời sống.
Một món ăn hôm nay và cách làm. Ghi lại món mình nấu, các bước làm theo trí nhớ. Vừa là bài tập nhớ trình tự, vừa là thứ để lại cho con cháu.
Một kỷ niệm gợi lên từ một đồ vật. Nhìn cái ấm trà, cái quạt cũ, viết vài câu nó gợi nhớ chuyện gì. Không phải hồi ký, chỉ là một mẩu nhỏ.
Câu trả lời cho một câu hỏi của cháu. Cháu hỏi "hồi xưa ông đi học thế nào", ghi câu hỏi lên đầu trang rồi viết câu trả lời. Lần sau gặp cháu đưa cho cháu đọc.
Chép lại một câu hay vừa nghe hoặc đọc. Một câu ca dao, một lời khuyên của bạn già, một câu trong bài báo. Chép xong viết thêm một dòng mình nghĩ gì về nó.
Thư cho chính mình của năm sau. Viết vài dòng mong mình năm sau vẫn đi tập đều, vẫn trồng được giàn bầu. Năm sau mở ra đọc là một niềm vui riêng.
Viết thư tay cho con cháu: chuyện nhỏ mà quý
Thư tay bây giờ hiếm, nên một lá thư của ông bà gửi cháu là thứ cháu giữ rất lâu. Với người viết, thư tay đòi đầu óc làm một việc khác hẳn ghi sổ: phải nghĩ tới người nhận, chọn chuyện họ muốn nghe, giữ cho lá thư có đầu có cuối. Đó là cách nghĩ hướng ra người khác, rất tốt cho sự linh hoạt.
Cách làm đơn giản: mỗi tuần một lá, gửi luân phiên cho từng đứa cháu hoặc từng người con. Mở thư bằng câu hỏi thăm cụ thể, ví dụ "bài kiểm tra toán tuần trước con làm được không". Giữa thư kể một chuyện trong tuần của mình, như giàn mướp ra hoa, buổi họp tổ dân phố có gì vui. Cuối thư dặn một điều nhỏ và hẹn lá sau.
Không cần gửi qua bưu điện. Lá thư có thể nhờ con mang về khi đi thăm, hoặc đưa tận tay cháu khi cháu tới chơi. Có gia đình làm một chiếc hộp riêng cho thư của ông bà, cháu lớn lên mở ra đọc lại. Người viết thì có lý do để cầm bút đều đặn, và có thêm một sợi dây gắn với con cháu ở xa.
Khi tay run, chữ xấu đi hoặc viết sai nhiều
Chữ xấu hơn trước một chút là chuyện thường. Tay cứng hơn, mắt kém hơn thì nét chữ khác đi. Mục đích ở đây là viết, không phải viết đẹp. Đổi sang bút thân to và giấy dòng rộng thường giúp nhiều.
Tay run khi viết thì nên đi khám. Run tay có nhiều nguyên nhân, từ mệt, căng thẳng, thuốc đang dùng tới các bệnh cần bác sĩ đánh giá. Không tự đoán tên bệnh. Đi khám, kể rõ run lúc nào, hai tay hay một tay, có nặng dần không.
Viết sai chính tả nhiều hơn hẳn, quên cách viết những chữ quen. Thỉnh thoảng sai là bình thường. Nếu thay đổi rõ trong vài tháng, kèm hay quên việc, lẫn lộn ngày tháng, thì nên đi khám để được đánh giá.
Đột ngột không cầm được bút, tay yếu hẳn một bên, nói khó. Đây là dấu hiệu cấp cứu, gọi 115 ngay, không ngồi chờ xem có đỡ không.
Không viết được nữa thì đổi cách. Người bị đau khớp tay nặng có thể đọc cho con cháu chép, hoặc viết ít đi, chữ to hơn. Việc giữ đầu óc làm việc vẫn tiếp tục qua phần nghĩ câu và kể chuyện.
Phép thử một tuần để bắt đầu
Nếu đã lâu không cầm bút, thử bảy ngày dưới đây trước khi quyết định có giữ nếp này không.
- Ngày một: chọn một bài thơ ngắn mình thuộc từ xưa, chép lại không nhìn, rồi so với bản in để xem sai chỗ nào.
- Ngày hai: chép một bài thơ mới, đọc từng cụm rồi úp mắt viết.
- Ngày ba: viết ba dòng cuối ngày.
- Ngày bốn: viết cách làm một món ăn quen theo trí nhớ, từng bước một.
- Ngày năm: viết nửa trang thư cho một đứa cháu.
- Ngày sáu: viết nốt lá thư, đọc lại sửa câu cho rõ.
- Ngày bảy: đọc lại cả tuần, đánh dấu ngày nào viết thấy vui nhất, chọn kiểu đó làm chính cho tuần sau.
Đến cuối tuần, nhiều người tự thấy tay quen bút hơn và câu chữ trôi hơn ngày đầu. Nếu thấy mỏi quá, giảm xuống năm phút mỗi ngày chứ đừng bỏ hẳn. Nếp nhỏ mà đều thì giữ được lâu hơn nếp lớn làm vài hôm rồi thôi. Sổ của tuần đầu nên giữ lại. Vài tháng sau lật ra so với trang mới nhất, người viết thường bất ngờ vì thấy chữ đã đều tay hơn, câu đã dài hơn và chuyện ghi lại cũng phong phú hơn, đó là phần thưởng nhỏ đủ để giữ nếp tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Viết tay có tốt hơn gõ trên điện thoại không?
Với mục đích giữ đầu óc và bàn tay cùng làm việc, viết tay đòi nhiều cử động khéo và chậm hơn nên người viết có thời gian nghĩ. Gõ điện thoại vẫn có ích cho việc liên lạc, hai cách không loại trừ nhau.
Mỗi ngày viết bao nhiêu là đủ?
Mười tới mười lăm phút là mức dễ duy trì. Quan trọng là đều đặn, ngày nào cũng cầm bút một chút, hơn là viết rất nhiều một hôm rồi bỏ cả tuần.
Chữ xấu có nên tập lại cho đẹp không?
Không bắt buộc. Nếu thích thì có thể học viết chữ đẹp như một môn riêng, còn ở đây mục đích là viết đều. Đổi bút thân to và giấy dòng rộng thường làm chữ dễ nhìn hơn ngay.
Tay run khi viết có phải là bệnh nặng không?
Không thể tự kết luận. Run tay có nhiều nguyên nhân khác nhau, có cái đơn giản có cái cần theo dõi. Nên đi khám và kể rõ run lúc nào, một hay hai tay, để bác sĩ đánh giá.
Sổ ghi chép có nên cho con cháu đọc không?
Tuỳ người viết. Có người muốn giữ riêng, có người thích để con cháu đọc. Có thể tách làm hai: một cuốn sổ riêng và một cuốn ghi những chuyện muốn kể lại cho cả nhà.
Người không quen viết lách bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng chép thơ hoặc chép một bài hát quen, vì không phải nghĩ chuyện viết gì. Khi tay đã quen bút, thêm một dòng của riêng mình bên dưới mỗi bài chép.