Với người cao tuổi, các kiểu ăn kiêng cực đoan được quảng bá là giúp sống lâu, như nhịn ăn nhiều ngày, bỏ hẳn cơm, chỉ uống nước ép, kiêng hẳn mọi chất béo, thường mang nhiều rủi ro hơn lợi ích: dễ mất cơ, sụt cân, hạ đường huyết, chóng mặt và ngã. Những gì người ta biết về ăn ít để sống lâu chủ yếu đến từ thí nghiệm trên động vật hoặc người trẻ hơn, không bê nguyên sang tuổi bảy tám mươi được.
Nguyên tắc đáng tin hơn cho người cao tuổi rất bình thường: ăn đủ, đều bữa, đủ đạm, nhiều rau, bớt mặn bớt ngọt, vừa no thì thôi. Bài dưới giải thích vì sao tuổi cao khác tuổi trẻ trong chuyện ăn kiêng, nhận diện các kiểu ăn kiêng hay gặp và dấu hiệu cần dừng lại. Bài không đưa thực đơn; người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước mọi thay đổi lớn trong ăn uống.
Vì sao tuổi cao khác tuổi trẻ khi ăn kiêng
Ở tuổi ba bốn mươi, nhịn một bữa hay ăn kiêng vài tuần thường chỉ làm sụt ít mỡ. Ở tuổi bảy mươi, chuyện khác hẳn. Người cao tuổi vốn đã mất cơ dần theo năm tháng; khi ăn thiếu, cơ thể lấy luôn phần cơ ít ỏi ấy để bù năng lượng. Mất cơ ở tuổi này khó lấy lại, kéo theo yếu chân, dễ ngã, khó tự đứng dậy.
Người cao tuổi cũng thường cảm thấy ít đói, ít khát, ăn nhanh no. Thêm một chế độ kiêng nữa là dễ ăn dưới mức cần mà không nhận ra. Nhiều người đang dùng thuốc huyết áp, thuốc đường huyết; khi đột ngột ăn ít hay bỏ bữa, thuốc vẫn tác động như cũ, dễ gây tụt huyết áp, hạ đường huyết, choáng váng.
Cuối cùng, phần dự trữ của cơ thể ở tuổi cao mỏng hơn. Nếu đang ăn kiêng mà gặp một trận ốm, một lần mổ, cơ thể thiếu nguyên liệu để hồi phục. Đó là lý do bác sĩ lão khoa thường lo về chuyện người cao tuổi ăn quá ít hơn là ăn quá nhiều.
Các kiểu ăn kiêng hay được rỉ tai và rủi ro với người cao tuổi
Bảng dưới không cấm hẳn kiểu nào, chỉ nêu điều cần cân nhắc. Người đang có bệnh nền nên bàn với bác sĩ trước khi thử bất kỳ kiểu nào.
| Kiểu ăn kiêng | Lời hứa hay nghe | Rủi ro với người cao tuổi |
|---|---|---|
| Nhịn ăn nhiều ngày, chỉ uống nước | "Thải độc, tái tạo tế bào, sống lâu" | Mất cơ, hạ đường huyết, tụt huyết áp, chóng mặt, ngã |
| Bỏ hẳn cơm, tinh bột | "Giảm đường, giảm mỡ, trẻ lâu" | Thiếu năng lượng, táo bón, mệt, nguy hiểm với người dùng thuốc đường huyết |
| Chỉ uống nước ép rau quả nhiều ngày | "Làm sạch cơ thể" | Thiếu đạm, thiếu chất béo, đường quả cao, có khi dư kali với người bệnh thận |
| Kiêng hẳn thịt cá trứng sữa mà không bù | "Nhẹ người, ít bệnh" | Thiếu đạm, thiếu một số vi chất, mất cơ |
| Kiêng hẳn mọi chất béo | "Sạch mạch máu" | Khó hấp thu một số vitamin, bữa ăn nhạt nhẽo dễ ăn ít |
| Ăn một món duy nhất nhiều tuần | "Món này chữa được bệnh nọ" | Thiếu chất toàn diện, chán ăn |
Điểm chung ở cột giữa là những lời hứa rất lớn. Điểm chung ở cột phải là rủi ro lớn nhất của người cao tuổi: mất cơ và ngã. Đó là đánh đổi không đáng.
Nhịn ăn để sống lâu: đọc cho đúng điều đã biết
Có nghiên cứu về ăn ít và tuổi thọ. Trên một số loài động vật, ăn ít hơn mức thông thường trong thời gian dài có liên quan tới sống lâu hơn. Ở người, các nghiên cứu còn hạn chế, kết quả không đồng nhất, và chủ yếu ở người trưởng thành chưa già.
Chuyển sang người cao tuổi không đơn giản. Người cao tuổi đã mất cơ, ăn kém, nhiều người có bệnh nền và dùng thuốc. Ăn ít thêm ở nhóm này dễ gây hại trước khi kịp có lợi.
Nhịn ăn gián đoạn không phải cho tất cả. Một số người trẻ hơn áp dụng kiểu ăn trong một khung giờ ngắn. Với người cao tuổi dùng thuốc đường huyết, thuốc huyết áp, có tiền sử ngất, chóng mặt, sụt cân, đây không phải việc tự làm theo lời rỉ tai.
Điều có thể học. Thôi ăn khi vừa no, không ăn vặt liên tục, bữa tối không quá muộn và không quá nặng. Đây là phiên bản nhẹ nhàng, ít rủi ro của ý tưởng "ăn vừa đủ".
Nguyên tắc ăn uống đáng tin cho người cao tuổi
Thay vì kiêng khem cực đoan, những nguyên tắc dưới đây được nhắc nhiều trong lời khuyên dành cho người cao tuổi. Đây là nguyên tắc chung, không phải thực đơn; người có bệnh nền theo lời dặn riêng của bác sĩ.
- Ăn đủ ba bữa, đều giờ; ai ăn ít mỗi bữa thì thêm bữa phụ nhỏ.
- Mỗi bữa có một nguồn đạm: cá, trứng, đậu phụ, thịt nạc, sữa.
- Rau và quả có mặt mỗi ngày, chọn loại mềm, dễ nhai nếu răng yếu.
- Cơm, khoai, ngô vẫn là nguồn năng lượng chính, chỉ ăn vừa phải, không bỏ hẳn.
- Bớt mặn dần: ít nước chấm, ít đồ muối, kho mặn.
- Bớt ngọt: ít bánh kẹo, nước ngọt, sữa có đường nhiều.
- Uống nước rải đều trong ngày, không chờ khát.
- Ăn chậm, ngồi bàn ăn cùng người khác khi được, vì ăn cùng thường ăn ngon miệng hơn.
Tám nguyên tắc này không có gì mới và chẳng ai quảng cáo, nhưng chúng an toàn với hầu hết người cao tuổi và không làm mất cơ. Nếu cần giảm cân vì lý do sức khoẻ, nên nhờ bác sĩ đặt mục tiêu và tốc độ, vì giảm nhanh ở tuổi cao thường là giảm cả cơ.
Ví dụ giả định: bà Tâm và tháng nhịn ăn theo nhóm bạn
Bà Tâm (ví dụ giả định), 69 tuổi, có đường huyết cao đang dùng thuốc. Nhóm bạn đi bộ rủ nhau nhịn bữa sáng và bữa tối, chỉ ăn bữa trưa, vì nghe nói vậy là "sống lâu và giảm đường". Tuần đầu bà thấy nhẹ người. Tuần thứ hai bà hay run tay, vã mồ hôi lúc chiều. Một buổi sáng đứng dậy, bà choáng và suýt ngã trong nhà tắm.
Con trai đưa bà đi khám. Bác sĩ giải thích thuốc bà dùng vẫn hạ đường huyết như cũ trong khi bà ăn ít hẳn đi, nên đường huyết xuống quá thấp. Bác sĩ điều chỉnh lại, dặn bà ăn đều ba bữa, bữa nào cũng có đạm và rau, cơm vừa phải, và đo đường huyết theo lịch.
Câu bà Tâm nói với nhóm bạn sau đó có lẽ là bài học gọn nhất: "Mỗi người một bệnh, một thuốc. Ai muốn ăn kiêng thì hỏi bác sĩ của mình, đừng làm theo nhau." Nhóm vẫn đi bộ cùng nhau mỗi sáng, chỉ bỏ chuyện nhịn ăn tập thể.
Dấu hiệu ăn kiêng đang làm hại, nên dừng ngay
Sụt cân không mong muốn. Quần áo rộng ra, nhẫn lỏng tay, người nhà nói trông gầy đi. Với người cao tuổi, sụt cân nhanh là dấu hiệu cần chú ý, kể cả khi đang cố ý ăn kiêng.
Yếu chân, khó đứng dậy hơn trước. Đây thường là dấu hiệu đang mất cơ. Đứng dậy khỏi ghế phải chống tay nhiều hơn, leo bậc thềm mỏi hơn là lúc nên ăn lại đầy đủ.
Chóng mặt, run tay, vã mồ hôi, mệt lả. Có thể do hạ đường huyết hoặc tụt huyết áp, nhất là ở người dùng thuốc. Ngồi xuống ngay, ăn uống chút gì có đường nếu nghi hạ đường huyết, và báo cho người nhà, bác sĩ.
Táo bón kéo dài, mất ngủ, cáu bẳn. Những thay đổi nhỏ nhưng làm cuộc sống nặng nề hơn, cũng là tín hiệu cơ thể thiếu nguyên liệu. Ăn ít rau, ít nước, ít tinh bột cùng lúc là con đường quen thuộc dẫn tới táo bón ở tuổi cao.
Hay lạnh, vết xước lâu lành. Cơ thể thiếu năng lượng và đạm thường khó giữ ấm và chậm làm lành vết thương. Khi thấy các dấu hiệu trên xuất hiện cùng lúc, nên quay lại ăn đủ bữa và hẹn bác sĩ xem, thay vì cố thêm vài tuần cho trọn liệu trình ăn kiêng.
Khi được rủ ăn kiêng: cách từ chối mà vẫn giữ vui trong nhóm
Chuyện ăn kiêng ở tuổi cao hiếm khi là quyết định một mình. Thường nó đến qua nhóm bạn đi bộ, nhóm họp lớp, người con đọc được bài viết nào đó trên mạng, hay một buổi nói chuyện sức khoẻ ở khu phố. Từ chối dễ bị coi là "không chịu giữ sức", nên nhiều người cứ làm theo cho êm chuyện.
Có một cách nói vừa thật vừa không làm mất lòng: đưa bác sĩ của mình ra làm người quyết định. Câu mẫu với bạn bè: "Mình đang uống thuốc đường huyết, bác sĩ dặn không được bỏ bữa, nên mình đi bộ với các bà thôi, chuyện ăn thì mình theo bác sĩ." Câu mẫu với con: "Con thương mẹ thì mẹ biết, nhưng mẹ hỏi bác sĩ rồi mới đổi cách ăn, con đi khám cùng mẹ lần tới nhé."
Ngược lại, khi chính mình muốn rủ bạn bè đổi cách ăn, nên rủ những việc an toàn cho mọi người: cùng bớt mặn, cùng thêm rau, cùng thôi ăn khi vừa no, cùng đi chợ chọn cá tươi. Rủ nhau nhịn ăn hay bỏ hẳn một nhóm thực phẩm thì mỗi người một bệnh, một thuốc, rất khó an toàn cho cả nhóm.
Khi nào gặp bác sĩ về chuyện ăn uống
Ăn uống ở tuổi cao gắn chặt với thuốc và bệnh nền, nên có những lúc cần bác sĩ quyết định thay vì tự làm.
- Muốn giảm cân, đổi hẳn kiểu ăn, ăn chay hoàn toàn hoặc nhịn ăn theo khung giờ.
- Đang dùng thuốc đường huyết, huyết áp, chống đông mà muốn ăn kiêng.
- Sụt cân không rõ lý do, ăn kém kéo dài vài tuần.
- Hay chóng mặt, choáng khi đứng dậy, đã suýt ngã.
- Nuốt khó, nghẹn khi ăn, răng đau khiến ăn ít đi.
Nếu choáng váng kèm ngã đập đầu, lú lẫn, khó thở, đau ngực, yếu nửa người hoặc nói khó thì gọi 115 ngay. Khi đi khám về chuyện ăn uống, nên kể rõ một ngày bình thường mình ăn gì, mấy bữa, lượng bao nhiêu, cùng danh sách thuốc đang dùng. Nếu có thể, nhờ con cháu ghi giúp nhật ký ăn uống ba ngày trước khi đi khám; bác sĩ nhìn vào đó sẽ biết ngay ông bà đang ăn thiếu ở đâu, thay vì phải đoán qua vài câu hỏi ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi có nên nhịn ăn để sống lâu không?
Thường không nên tự làm. Bằng chứng về nhịn ăn và tuổi thọ chủ yếu từ động vật hoặc người trẻ hơn, trong khi ở tuổi cao nhịn ăn dễ gây mất cơ, hạ đường huyết, chóng mặt và ngã. Ai muốn thử nên hỏi bác sĩ trước.
Bỏ hẳn cơm có giúp người già giảm đường huyết và sống thọ không?
Bỏ hẳn tinh bột dễ làm thiếu năng lượng, mệt và nguy hiểm với người đang dùng thuốc đường huyết. Ăn cơm vừa phải, kèm nhiều rau và đạm, theo hướng dẫn của bác sĩ thường an toàn hơn nhiều.
Uống nước ép rau quả để thải độc có tốt không?
Cơ thể tự thải chất cặn qua gan và thận, không cần nước ép để làm việc đó. Uống chỉ nước ép nhiều ngày dễ thiếu đạm và chất béo. Ăn rau quả nguyên miếng trong bữa ăn bình thường có lợi hơn.
Người già béo có nên giảm cân không?
Tuỳ trường hợp, cần bác sĩ đánh giá. Nếu cần giảm, nên giảm chậm, vẫn ăn đủ đạm và giữ vận động để không mất cơ. Giảm nhanh ở tuổi cao thường làm mất cả cơ, khiến yếu chân và dễ ngã.
Làm sao biết ông bà đang ăn quá ít?
Để ý xem ông bà có sụt cân, quần áo rộng ra, yếu chân, hay mệt, ăn bỏ dở bữa hoặc bỏ bữa không. Ngồi ăn cùng ông bà vài bữa trong tuần cũng giúp biết rõ lượng ăn thực tế.
Ăn vừa no có giống với ăn kiêng không?
Không. Ăn vừa no là ăn đủ chất rồi thôi khi đã thấy đủ, không ăn tới căng bụng. Ăn kiêng cực đoan là bỏ bữa hoặc bỏ hẳn nhóm thực phẩm. Ăn vừa no an toàn cho đa số người cao tuổi, ăn kiêng cực đoan thì không.