KinhNe.comKính Nể
Sống thọ hiểu cho đúng

Những vùng nhiều người sống thọ trên thế giới: điểm chung trong nếp sống của họ

Ở nhiều nơi trên thế giới có những cộng đồng đông người sống thọ. Bài nhìn vào điểm chung trong nếp sống của họ và phần nào người cao tuổi ở Việt Nam học được.

Group of older Vietnamese men and women walking slowly up a gentle hillside garden path at late afternoon, wide shot from below, terraced green plants and golden light

Những cộng đồng có nhiều người sống thọ khắp thế giới, dù ở vùng núi Địa Trung Hải, trên đảo vùng Đông Á hay ở các làng ven biển, thường giống nhau ở nếp sống hơn là ở một món ăn thần kỳ: vận động tự nhiên cả ngày, ăn chủ yếu thực vật và ăn vừa no, có mục đích sống rõ, gắn bó gia đình và hàng xóm, nhịp sống không vội. Không có bí quyết đơn lẻ nào; điều đáng học là cách các yếu tố ấy đan vào nhau trong đời thường.

Bài này cố ý không nêu số liệu tuổi thọ hay tên người cụ thể, vì những con số được dẫn đi dẫn lại đôi khi chưa được kiểm chứng kỹ, và một số nơi từng được tung hô sau đó bị đặt câu hỏi về việc ghi chép tuổi. Điều còn đứng vững là những điểm chung trong nếp sống, và đó là phần người cao tuổi ở Việt Nam có thể mang về nhà mình.

Vì sao người ta để ý tới những vùng như vậy

Từ lâu, các nhà nghiên cứu đã tò mò vì sao ở một số làng, một số đảo, số người sống tới chín mươi, một trăm tuổi mà vẫn còn đi lại, còn làm việc nhẹ lại nhiều hơn hẳn vùng xung quanh. Họ tới sống cùng, ghi chép giờ giấc, bữa ăn, công việc, các mối quan hệ, rồi so sánh giữa nhiều nơi cách xa nhau.

Kết quả thú vị nhất không nằm ở một vùng nào riêng lẻ mà ở chỗ những nơi rất khác nhau về văn hoá, khí hậu, món ăn lại có chung một số nét nếp sống. Một làng chăn dê trên núi và một làng chài trên đảo chẳng ăn món nào giống nhau, nhưng cả hai đều đi bộ nhiều, ăn rau đậu là chính, sống gắn với họ hàng và có vai trò rõ ràng cho người già.

Cũng cần đọc những câu chuyện này với chút tỉnh táo. Có nơi sau này được xem xét lại vì giấy tờ khai sinh thời xưa không chính xác. Có nơi đã thay đổi nhiều khi lớp trẻ ăn đồ chế biến sẵn và bỏ việc đồng áng. Vì thế điều đáng học là nếp sống, không phải danh hiệu của vùng đất.

Sáu điểm chung hay được nhắc tới

Vận động có sẵn trong ngày. Người ở đó không đi tập thể dục theo nghĩa thành thị. Họ đi bộ lên dốc ra vườn, chăn gia súc, làm ruộng, xay giã, giặt giũ. Vận động rải đều suốt ngày, nhẹ nhưng không dứt.

Ăn chủ yếu từ thực vật. Rau, đậu, củ, ngũ cốc nguyên hạt là phần chính. Thịt có, nhưng ít và thường vào dịp. Đồ chế biến sẵn rất ít.

Ăn vừa no. Nhiều cộng đồng có thói quen thôi ăn trước khi no hẳn, hoặc bữa tối nhẹ. Không phải nhịn đói, chỉ là không ăn tới căng bụng.

Có lý do để thức dậy mỗi sáng. Người già ở đó vẫn có việc: trông cháu, làm vườn, dạy nghề cho lớp sau, giữ việc chung của làng. Họ được cần đến.

Gắn bó gia đình và nhóm bạn. Người cao tuổi sống gần con cháu, có nhóm bạn gặp nhau đều đặn suốt nhiều chục năm, giúp nhau lúc khó.

Nhịp sống chậm và có giờ nghỉ. Có khoảng nghỉ trưa, có lúc ngồi chơi với hàng xóm, có những dịp lễ hội chung. Căng thẳng vẫn có, nhưng có chỗ để xả.

Điểm chung ấy đặt vào đời sống người cao tuổi ở Việt Nam

Không cần chuyển tới đảo xa hay núi cao mới học được. Phần lớn những nét này vốn có sẵn trong nếp sống truyền thống ở nhiều làng quê Việt Nam, chỉ là đang mai một dần ở thành phố.

Điểm chungHình thức ở các vùng sống thọPhiên bản trong tầm tay ở Việt Nam
Vận động trong ngàyĐi bộ lên dốc, chăn nuôi, làm ruộngĐi bộ đi chợ, làm vườn, quét sân, đi cầu thang thay vì ngồi lì
Ăn từ thực vậtĐậu, rau dại, củ, bánh mì nguyên hạtRau luộc, canh rau, đậu phụ, đỗ, khoai, cơm vừa phải
Ăn vừa noThôi ăn khi còn hơi đóiBát nhỏ, ăn chậm, bữa tối nhẹ hơn bữa trưa
Có việc mỗi ngàyGiữ đàn gia súc, trông cháuChăm cây, giữ một việc trong tổ dân phố, dạy cháu một nghề tay
Gắn bó cộng đồngNhóm bạn gặp hằng ngàyNhóm tập buổi sáng, hội người cao tuổi ở cơ sở, chén trà với hàng xóm
Nhịp chậmNghỉ trưa, lễ hội chungGiấc trưa ngắn, giữ những buổi họp mặt, ngày giỗ, ngày hội làng

Cột phải không đòi hỏi gì đắt tiền. Nhiều ông bà đọc xong sẽ thấy mình đang làm phần lớn, chỉ cần giữ cho đều và đừng bỏ khi chuyển ra phố ở với con.

Phần không nên bắt chước một cách máy móc

Đọc về một vùng sống thọ, người ta dễ bị cuốn vào một món ăn cụ thể: một loại rượu vang, một loại củ, một loại trà. Rồi các cửa hàng bắt đầu bán món ấy với lời hứa "bí quyết trường thọ của người vùng X". Đó là hiểu sai điều đáng học. Món ăn ấy chỉ là một mảnh trong cả bức tranh nếp sống, và bê một mảnh về chẳng mang theo được bức tranh.

Có những thói quen ở các vùng ấy cũng không hợp với mọi người. Uống chút rượu mỗi ngày trong bữa cơm gia đình được nhắc tới ở vài nơi, nhưng với người có bệnh gan, bệnh tim hay đang dùng nhiều thuốc thì là chuyện khác hẳn. Làm việc đồng áng nặng tới tuổi rất cao cũng chỉ hợp với người đã quen từ trẻ; người cả đời ngồi bàn giấy mà bỗng ra đồng cuốc đất cả ngày thì dễ chấn thương.

Nguyên tắc an toàn: học cái tinh thần chung, như vận động đều, ăn nhạt từ thực vật, có việc, có bạn, rồi chọn hình thức hợp với sức mình. Người có bệnh nền hỏi bác sĩ trước khi thay đổi lớn về ăn uống hay vận động.

Ví dụ giả định: một tuần của bà Sáu sau khi đọc về các vùng sống thọ

Bà Sáu (ví dụ giả định), 74 tuổi, ở với con trai trong một chung cư. Đọc về các vùng sống thọ, bà nhận ra hồi ở quê mình sống gần đúng như thế, còn lên phố thì ngồi xem ti vi gần cả ngày. Bà không định làm gì to tát, chỉ thử đưa lại vài nét cũ vào một tuần.

Thứ hai, bà đi cầu thang bộ hai tầng thay vì đi thang máy, phần còn lại mới đi thang máy. Thứ ba, bà xin con cho trồng mấy chậu rau ngoài ban công. Thứ tư, bà rủ bà hàng xóm cùng tầng đi chợ sáng. Thứ năm, bà đổi bát cơm to thành bát nhỏ hơn và thêm một đĩa rau. Thứ sáu, bà nhận dạy cháu nội gói bánh cho ngày giỗ. Cuối tuần, bà đi cùng nhóm tập buổi sáng ở sân chung.

Một tuần không làm bà sống lâu hơn, và bà cũng không mong thế. Nhưng cuối tuần bà thấy ngủ ngon hơn, có chuyện để kể với con, có một người bạn mới. Đó đúng là điều các vùng sống thọ dạy: những việc nhỏ đan vào nhau, lặp lại đủ lâu.

Có việc để làm và được cần đến: điểm chung khó học nhất

Trong sáu điểm chung, có lẽ khó mang về nhất là cảm giác mình còn có ích. Ở các vùng sống thọ, người già không phải đi tìm vai trò; vai trò có sẵn trong nếp làng. Cụ ông giữ đàn dê, cụ bà giữ công thức nấu món lễ, người ta tìm tới hỏi kinh nghiệm mùa vụ. Ở thành phố, khi đã nghỉ hưu và con cái tự lo được, nhiều ông bà thấy ngày trôi qua mà không ai cần mình việc gì.

Vai trò không nhất thiết phải lớn. Có thể là người giữ chìa khoá sân chung và tưới cây cho cả dãy nhà, người nhắc lịch họp tổ dân phố, người dạy cháu chữ đẹp mỗi tối, người giữ cuốn sổ ghi ngày giỗ của cả họ. Điều cốt lõi là có người trông vào mình và mình biết điều ấy.

Con cháu có thể giúp bằng cách hỏi ý kiến, nhờ việc thật chứ không phải việc cho có. Một câu nói mẫu: "Mẹ ơi, món canh chua ngày giỗ ông, mẹ dạy con với, con muốn tự nấu năm nay." Câu ấy trao lại cho người mẹ một vai trò, và với nhiều người cao tuổi, đó là món quà quý hơn đồ bổ.

Năm câu hỏi tự soi: nếp sống của mình gần với các vùng sống thọ tới đâu

Trả lời nhanh năm câu dưới đây, không cần chấm điểm. Câu nào trả lời "không" hoặc "ít khi" chính là chỗ đáng bắt đầu.

  • Mỗi ngày mình có đi lại, làm việc tay chân rải rác từ sáng tới chiều không, hay ngồi một chỗ gần cả ngày?
  • Bữa cơm nhà mình rau và đậu có chiếm phần lớn đĩa không, hay chủ yếu là thịt và đồ mua sẵn?
  • Mình có thường ăn tới căng bụng, nhất là bữa tối?
  • Trong tuần này có ai cần tới mình việc gì không, dù là việc nhỏ?
  • Có người bạn nào mình gặp đều đặn, ít nhất mỗi tuần một lần, để nói chuyện thật sự?

Đa số người đọc sẽ thấy mình đã làm tốt hai ba câu. Đừng cố sửa cả năm cùng lúc. Chọn câu dễ nhất, đổi một thói quen nhỏ trong một tuần, rồi mới tính tới câu tiếp theo. Cách đi chậm này cũng chính là nhịp của những vùng sống thọ.

Khi đổi nếp sống, lúc nào nên hỏi bác sĩ

Học nếp sống của người sống thọ là việc lành, nhưng vẫn có lúc cần ý kiến bác sĩ trước.

  • Muốn chuyển sang ăn chay hẳn hoặc bỏ hẳn một nhóm thực phẩm khi đang có bệnh nền hoặc đang sụt cân.
  • Định tăng mạnh mức vận động, như leo núi, làm vườn nặng, khi có bệnh tim, huyết áp, khớp.
  • Định uống rượu mỗi ngày vì nghe nói "người sống thọ ở vùng nọ đều uống".
  • Đang dùng thuốc chống đông, thuốc đường huyết mà muốn đổi chế độ ăn nhiều.

Khi đang vận động mà thấy đau ngực, khó thở, choáng váng, đánh trống ngực thì dừng ngay, ngồi nghỉ; nếu không đỡ hoặc kèm yếu nửa người, nói khó thì gọi 115. Thay đổi từ từ, mỗi lần một việc, cũng giúp cơ thể và cả gia đình kịp thích nghi. Khi đi khám định kỳ, kể cho bác sĩ nghe những gì mình đã đổi trong ăn uống và vận động, để bác sĩ điều chỉnh thuốc nếu cần, nhất là thuốc huyết áp và đường huyết.

Câu hỏi thường gặp

Các vùng nhiều người sống thọ có ăn món gì đặc biệt không?

Món ăn mỗi nơi khác nhau, không có món nào chung cho tất cả. Điểm chung là ăn chủ yếu từ thực vật, ít đồ chế biến sẵn và ăn vừa no. Mua một món của vùng nào đó về dùng không mang lại tác dụng của cả nếp sống.

Có nên chuyển tới sống ở nơi yên tĩnh để sống thọ hơn không?

Không cần. Điều đáng học là nếp sống, có thể áp dụng ngay tại nhà: vận động trong ngày, ăn nhạt từ thực vật, có việc và có bạn. Chuyển nhà ở tuổi cao còn có thể làm mất các mối quan hệ quen.

Vì sao có nơi từng nổi tiếng sống thọ rồi bị xem xét lại?

Vì giấy tờ khai sinh ngày xưa có nơi ghi chép không chính xác, hoặc lối sống của vùng đó đã đổi khác qua các thế hệ. Đó là lý do nên học nếp sống chung thay vì tin vào danh hiệu của một vùng.

Người sống ở thành phố có học được nếp sống ấy không?

Được. Đi cầu thang, đi bộ đi chợ, trồng rau ban công, tham gia nhóm tập buổi sáng, giữ bữa cơm có rau và đậu, giữ một việc cho cộng đồng là những phiên bản thành phố của nếp sống các vùng sống thọ.

Uống một chút rượu mỗi ngày như một số vùng có tốt không?

Không nên bắt chước. Rượu có thể tương tác với thuốc và gây hại cho người có bệnh gan, tim, huyết áp hay dễ ngã. Ai muốn uống nên hỏi bác sĩ đang theo dõi mình, còn người chưa uống thì không cần bắt đầu.

Điểm chung nào dễ bắt đầu nhất cho người cao tuổi?

Thường dễ nhất là đưa thêm vận động nhẹ vào ngày thường và giữ một buổi gặp gỡ mỗi tuần. Hai việc này không tốn kém, không cần học kỹ thuật, và kéo theo những thay đổi khác như ngủ ngon hơn, ăn ngon miệng hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138