Lão hoá là quá trình cơ thể tự sửa chữa, tự làm mới chậm dần theo năm tháng, chứ không phải một căn bệnh. Da mỏng đi, cơ nhỏ lại, xương thưa hơn, mắt cần kính, vết thương lâu lành hơn: đó là dấu vết của việc các tế bào làm việc chậm hơn và dự trữ của cơ thể hẹp lại. Nhưng tốc độ ấy không giống nhau giữa người này với người kia, và một phần đáng kể nằm trong tay chính người cao tuổi.
Hiểu cho đúng lão hoá giúp bạn làm được hai việc. Một là bớt lo những thay đổi bình thường, không vội gán cho mình bệnh này bệnh nọ. Hai là nhận ra những thay đổi không còn là chuyện tuổi tác để đi khám sớm. Phần dưới giải thích bằng lời thường, kèm bảng các thay đổi hay gặp sau 60 và năm việc ảnh hưởng nhiều nhất tới tốc độ già đi.
Lão hoá nói gọn: thợ sửa nhà vẫn làm, chỉ chậm tay hơn
Có thể hình dung cơ thể như một ngôi nhà có đội thợ sửa chữa làm việc suốt ngày đêm. Hồi trẻ, đội thợ đông và nhanh tay: một chỗ hỏng nhỏ được vá ngay, một mảng tường cũ được thay mới trước khi kịp nứt. Khi tuổi cao, đội thợ vẫn làm, nhưng ít người hơn, chậm tay hơn, có chỗ vá chưa kịp xong thì chỗ khác đã hỏng. Những chỗ hỏng nhỏ tích lại qua nhiều năm, thành nếp nhăn, thành khớp kêu, thành bước chân chậm hơn.
Vì thế lão hoá không diễn ra trong một đêm và cũng không có một ngày nào đó người ta "bắt đầu già". Nó là tổng của rất nhiều thay đổi nhỏ ở tế bào, ở mạch máu, ở cơ, ở xương, cộng dồn suốt mấy chục năm. Có những thay đổi bắt đầu từ tuổi ba mươi mà không ai để ý, đến sáu bảy mươi mới hiện rõ.
Điểm quan trọng nhất cho người đọc ở tuổi này: thứ suy giảm rõ nhất là dự trữ, tức phần sức còn dư khi cơ thể bị thử thách. Ngày thường, người 75 tuổi vẫn đi chợ, nấu ăn, trò chuyện như ai. Nhưng khi gặp một trận cảm nặng, một lần mất ngủ liền mấy đêm hay một chuyến đi dài, phần dư ấy mỏng hơn nên hồi lại lâu hơn. Giữ sức ở tuổi cao, nói cho cùng, là giữ cho phần dự trữ này đừng mỏng nhanh.
Những thay đổi thường gặp sau 60: cái nào theo năm tháng, cái nào mình giữ được
Bảng dưới không phải để tự chẩn đoán, chỉ để phân biệt thay đổi quen thuộc của tuổi tác với phần mà nếp sống còn tác động được. Mỗi người sẽ thấy rõ ở chỗ này, nhẹ ở chỗ khác.
| Bộ phận | Thay đổi thường gặp theo tuổi | Phần nếp sống còn giữ được |
|---|---|---|
| Cơ bắp | Cơ nhỏ và yếu dần, đứng lên khỏi ghế thấy nặng hơn | Vận động có sức cản vừa phải, ăn đủ đạm; cơ đáp lại việc dùng ở mọi tuổi |
| Xương, khớp | Xương thưa hơn, sụn khớp mòn, sáng dậy hơi cứng | Đi lại đều, ra nắng sớm, phòng ngã trong nhà |
| Tim, mạch | Mạch máu kém đàn hồi, leo dốc nhanh mệt hơn | Vận động vừa sức đều đặn, bớt mặn, theo dõi huyết áp như bác sĩ dặn |
| Mắt, tai | Nhìn gần kém, nghe tiếng cao khó hơn | Đeo kính đúng độ, khám tai khi nghe kém, đừng ngại thiết bị hỗ trợ |
| Da | Mỏng, khô, lâu lành vết xước | Giữ ẩm, che nắng gắt, uống đủ nước |
| Đầu óc | Nhớ tên người chậm hơn, cần thêm thời gian khi học cái mới | Đọc, trò chuyện, học việc mới bằng tay, ngủ đủ |
| Tiêu hoá | Ăn ít đã no, dễ táo bón | Ăn đều bữa, đủ rau, đủ nước, vận động |
Cột giữa là phần ai cũng gặp ở mức khác nhau. Cột phải là chỗ bạn có tiếng nói. Nhìn bảng sẽ thấy gần như hàng nào cũng có phần giữ được, và phần đó thường xoay quanh vài việc lặp lại: vận động, ăn đủ, ngủ đủ, giữ giao tiếp, đi khám khi cần.
Lão hoá và bệnh là hai chuyện khác nhau
Lão hoá đi chậm và đều. Thay đổi do tuổi thường diễn ra qua nhiều năm, khó chỉ ra mốc bắt đầu. Hôm nay so với hôm qua gần như không khác, chỉ so với năm năm trước mới thấy. Nếu một việc trước đây làm được mà vài tuần nay không làm được nữa, đó không còn là nhịp của tuổi tác.
Bệnh thường có điểm khởi đầu. Đau mới xuất hiện, sụt cân không rõ lý do, mệt kéo dài cả tháng, khó thở khi làm việc nhẹ, lẫn lộn đột ngột: những thứ này có ngày bắt đầu và có xu hướng nặng lên. Chúng cần bác sĩ xem, không nên đổ cho "già rồi nó thế".
Tuổi cao làm bệnh dễ đến hơn, nhưng không đồng nghĩa với bệnh. Nhiều người ngoài tám mươi vẫn sống với rất ít bệnh, trong khi có người sáu mươi đã mang vài bệnh nền. Tuổi là một yếu tố nguy cơ, không phải một bản án.
Câu "già rồi nó thế" đôi khi làm lỡ việc. Người cao tuổi hay chịu đựng, con cháu hay cho qua, thành ra những dấu hiệu chữa được lại bị bỏ lơ. Nghe kém chữa được, mắt mờ do đục thuỷ tinh thể mổ được, đau khớp có nhiều cách giảm. Tách bạch hai chuyện giúp không bỏ sót những thứ còn cải thiện được.
Mỗi người già một nhịp: vì sao hai người cùng tuổi trông khác nhau
Ở một buổi họp lớp tuổi bảy mươi, dễ thấy người còn đạp xe tới, người đã phải có con đưa đi. Cùng năm sinh, cùng lớn lên một vùng, mà sức vóc cách nhau xa. Khoảng cách ấy đến từ nhiều nguồn cộng lại: phần thừa hưởng từ cha mẹ, công việc nặng hay nhẹ suốt mấy chục năm, bệnh từng mắc, cách ăn ở, thói quen hút thuốc, uống rượu, mức vận động, giấc ngủ, các mối quan hệ, cả những năm tháng vất vả hay yên ổn.
Lão hoá cũng không đều ngay trong một người. Có cụ mắt rất tinh nhưng gối yếu, có cụ đi bộ dẻo dai nhưng tai nghe kém. Vì thế đừng so mình với một người cùng tuổi rồi kết luận mình già nhanh hay chậm. Thước đo đúng hơn là so mình với chính mình của một vài năm trước: việc gì còn làm được dễ dàng, việc gì đang khó hơn, khó hơn từ từ hay đột ngột.
Cách nhìn này cũng giúp con cháu bớt áp lên ông bà những lời so sánh kiểu "bác hàng xóm tám mươi còn đi tập dưỡng sinh, sao bố không đi". Mỗi người có điểm xuất phát riêng và có quyền tìm nhịp riêng.
Năm việc ảnh hưởng nhiều nhất tới tốc độ già đi
Dùng cơ thể mỗi ngày. Cơ và xương đáp lại việc được dùng. Đi lại, đứng lên ngồi xuống, làm việc nhà, xách vừa sức là những việc giữ cơ tốt hơn cả việc ngồi một chỗ chờ "giữ sức". Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi tăng mức vận động.
Ăn đủ, nhất là đủ đạm và đủ nước. Tuổi cao hay ăn ít, nhạt miệng, uống ít vì sợ đi tiểu đêm. Thiếu ăn kéo dài làm cơ teo nhanh hơn chính tuổi tác. Đủ bữa và đều bữa quan trọng hơn ăn món gì đặc biệt.
Ngủ đủ và có nhịp. Giờ dậy đều đặn, ra ánh sáng buổi sáng, bớt ngủ ngày quá dài giúp đêm ngủ sâu hơn. Ngủ tốt là lúc đội thợ sửa chữa làm việc nhiều nhất.
Giữ người để nói chuyện. Gặp gỡ, trò chuyện, có việc chung với người khác giữ cho đầu óc và tâm trạng hoạt động. Nhiều nghiên cứu về người sống thọ cho thấy các cụ khoẻ thường có một mạng lưới quan hệ bền.
Đi khám khi có thay đổi lạ và theo dõi bệnh nền. Huyết áp, đường huyết, mắt, tai được theo dõi đều thì bớt hẳn những biến chứng làm tuổi già nặng nề. Đây là việc đơn giản nhưng hay bị trì hoãn nhất.
Ví dụ giả định: bác Tư 72 tuổi đọc lại cơ thể mình
Bác Tư (ví dụ giả định), 72 tuổi, nghỉ hưu đã mười năm, sống ở một thị trấn ven sông. Gần đây bác thấy mình đứng dậy khỏi ghế đẩu phải chống tay, đọc báo phải để xa, đi chợ về là muốn nằm. Bác bảo con: "Già rồi, đến lúc rồi." Con gái bác lấy một tờ giấy, cùng bác chia các thay đổi ra hai cột như bảng ở trên.
Cột thứ nhất: đọc gần kém, da khô, đứng dậy chậm, những thứ đã đến từ từ suốt mấy năm. Cột thứ hai: mệt sau đi chợ, xuất hiện chừng hai tháng nay, kèm hơi khó thở khi lên dốc nhỏ. Cột thứ hai mới là thứ cần hẹn bác sĩ. Với cột thứ nhất, hai cha con bàn ba việc: thay kính đúng độ, mỗi ngày tập đứng lên ngồi xuống chậm rãi vài lượt bên mép ghế chắc chắn, và thêm trứng, đậu phụ, cá vào bữa vì bác hay ăn qua loa.
Ba tháng sau, bác sĩ xem xét và điều chỉnh việc theo dõi huyết áp, cơn mệt giảm. Đứng dậy vẫn chưa nhẹ như hồi sáu mươi, nhưng bác không còn phải chống tay. Câu chuyện không có phép màu nào, chỉ là tách đúng chuyện tuổi tác và chuyện cần khám.
Khi nào thay đổi không còn là chuyện tuổi tác: lúc cần gặp bác sĩ
Những dấu hiệu dưới đây nên đi khám, đừng chờ "để xem thế nào". Nếu đang ở nhà một mình, hãy báo ngay cho người thân hoặc hàng xóm biết.
- Mệt kéo dài vài tuần mà không có lý do rõ ràng, hoặc mệt nhanh hơn hẳn khi làm việc quen.
- Sụt cân không rõ lý do, ăn kém kéo dài, quần áo rộng dần.
- Hay quên tăng nhanh trong vài tháng, lạc đường ở nơi quen, lẫn lộn ngày giờ.
- Ngã, suýt ngã nhiều lần, chóng mặt khi đứng dậy.
- Đau mới xuất hiện ở một chỗ và không giảm, khó nuốt, đi ngoài ra máu.
- Nghe kém hoặc nhìn kém làm ngại giao tiếp, ngại ra đường.
Có những dấu hiệu không được chờ: đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, ngã đập đầu. Gặp những dấu hiệu này hãy gọi 115 ngay hoặc nhờ người đưa đến cơ sở y tế gần nhất. Khi đi khám, mang theo danh sách thuốc đang dùng và ghi sẵn thay đổi xuất hiện từ khi nào, giúp bác sĩ phân biệt nhanh đâu là tuổi tác, đâu là bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Lão hoá có phải là bệnh không?
Không. Lão hoá là quá trình tự nhiên khi cơ thể sửa chữa chậm dần. Tuổi cao làm nhiều bệnh dễ xuất hiện hơn, nhưng bản thân tuổi già không phải bệnh, và nhiều người cao tuổi vẫn sống khoẻ với rất ít bệnh.
Có cách nào dừng hẳn lão hoá không?
Không có cách nào dừng hẳn lão hoá, và những lời quảng cáo hứa trẻ lại mười tuổi đều không đáng tin. Điều làm được là giữ cho tốc độ suy giảm chậm hơn bằng vận động, ăn đủ, ngủ đủ, giữ quan hệ và theo dõi bệnh nền.
Bắt đầu chăm lo khi đã ngoài 75 tuổi có còn tác dụng không?
Có. Cơ, thăng bằng và sức bền vẫn đáp lại việc vận động vừa sức ở tuổi cao. Mức cải thiện tuỳ người, nhưng ngay cả việc đứng lên ngồi xuống dễ hơn hay đi chợ đỡ mệt hơn cũng là khác biệt lớn trong đời sống hằng ngày.
Làm sao biết một thay đổi là do tuổi hay do bệnh?
Thay đổi do tuổi thường đến từ từ qua nhiều năm. Thay đổi đến nhanh trong vài tuần, vài tháng, hoặc kèm đau, sụt cân, khó thở, lẫn lộn thì nên đi khám. Khi phân vân, cứ hỏi bác sĩ thay vì tự kết luận.
Vì sao người cao tuổi ốm một trận lâu hồi lại?
Vì phần dự trữ của cơ thể mỏng hơn. Ngày thường không thấy khác biệt, nhưng khi bị thử thách như ốm, mổ hay mất ngủ dài ngày, cơ thể cần nhiều thời gian hơn để quay lại mức cũ. Giữ vận động và ăn đủ ngày thường giúp phần dự trữ này dày hơn.
Con cháu nên nói chuyện về tuổi già với ông bà thế nào cho khéo?
Nên hỏi về việc cụ thể thay vì nói chung chung kiểu "bố già rồi". Ví dụ hỏi dạo này đi chợ có mệt hơn không, đọc báo có rõ không. Cách hỏi này giúp nhận ra điều cần làm mà không khiến ông bà thấy bị coi là yếu.