KinhNe.comKính Nể
Sống thọ hiểu cho đúng

Sống thọ do gen hay do lối sống: phần nào thừa hưởng, phần nào mình tự quyết

Cha mẹ sống thọ có phải mình cũng thọ? Bài giải thích gen và lối sống cùng góp phần thế nào, vì sao gia đình đoản thọ vẫn còn nhiều việc tự quyết được.

Three generations of a Vietnamese family sharing tea at a wooden table on a shaded veranda, grandfather in his eighties seen from behind, warm afternoon light

Tuổi thọ của một người là kết quả của cả phần thừa hưởng từ cha mẹ lẫn lối sống suốt mấy chục năm, và với đa số người bình thường, lối sống cùng môi trường sống góp phần lớn hơn gen. Gen giống như quân bài được chia khi sinh ra; cách chơi ván bài ấy, gồm ăn ở, vận động, hút thuốc hay không, theo dõi bệnh ra sao, phần nhiều nằm trong tay mỗi người.

Nhiều nghiên cứu về người sống thọ cho thấy phần thừa hưởng nổi rõ hơn ở những người sống tới rất cao tuổi, chín mươi lăm, một trăm. Còn ở khoảng tuổi mà phần đông chúng ta quan tâm, sống khoẻ tới tám mươi, chín mươi, những việc làm hằng ngày có sức nặng đáng kể. Phần dưới giúp bạn đọc đúng tiền sử gia đình mình và biết nên đặt công sức vào đâu.

Gen làm được gì và không làm được gì

Gen quy định nhiều thứ nền tảng: dáng người, một phần sức bền của tim mạch, xu hướng dễ mắc một số bệnh, cách cơ thể xử lý chất béo hay đường. Một số gia đình mang những biến thể giúp các thành viên ít mắc bệnh tim mạch hơn; một số khác mang nguy cơ cao hơn với vài bệnh nhất định.

Nhưng gen hiếm khi ra lệnh tuyệt đối. Phần lớn gen hoạt động như công tắc có thể bật mạnh hay bật nhẹ tuỳ hoàn cảnh: người mang nguy cơ tăng huyết áp mà ăn mặn, ít vận động, hay căng thẳng thì nguy cơ ấy dễ thành bệnh sớm; cũng người ấy mà ăn nhạt, đi lại đều, ngủ đủ thì bệnh có thể đến muộn hơn hoặc nhẹ hơn.

Cũng cần nói thẳng: có những bệnh do gen mà lối sống không thay đổi được bao nhiêu. Điều đó không có nghĩa mọi cố gắng là vô ích, chỉ có nghĩa là với những bệnh ấy, việc phát hiện sớm và theo dõi theo hướng dẫn bác sĩ càng cần thiết.

Phần thừa hưởng và phần tự quyết: đặt cạnh nhau

Bảng dưới không chia theo tỷ lệ phần trăm, vì không có con số nào đúng cho từng người. Nó chỉ cho thấy mỗi bên thường tác động tới đâu.

Yếu tốThuộc về phần nàoMình làm được gì
Xu hướng mắc một số bệnh tim mạch, đường huyếtPhần thừa hưởng, cộng lối sốngTheo dõi sớm hơn, ăn nhạt, vận động đều
Hút thuốc, uống rượu nhiềuPhần tự quyếtBỏ thuốc ở tuổi nào cũng có ích; bớt rượu
Mức vận độngPhần tự quyếtĐưa vận động vào việc thường ngày
Ăn uốngPhần tự quyết, chịu ảnh hưởng thói quen gia đìnhĂn đủ bữa, đủ rau, bớt mặn, không cực đoan
Nơi ở, không khí, nước sạchMôi trường, một phần tự chọnGiữ nhà thoáng, tránh khói bếp than trong phòng kín
Quan hệ, gặp gỡPhần tự quyếtGiữ bạn, giữ việc chung với người khác
Tai nạn, ngãPhần lớn phòng đượcLàm nhà ít bẫy ngã, giữ thăng bằng

Nhìn bảng sẽ thấy chỉ một vài hàng thuộc hẳn về phần thừa hưởng, còn lại đều có chỗ cho việc mình làm. Đó là tin tốt cho cả người có cha mẹ sống thọ lẫn người có cha mẹ mất sớm.

Cha mẹ sống thọ: lợi thế thật, nhưng đừng ỷ lại

Đó là một lợi thế. Có cha mẹ, ông bà sống khoẻ tới tuổi rất cao gợi ý gia đình mang những yếu tố có lợi. Nhưng con cháu còn thừa hưởng cả nếp sống: bữa cơm nhạt, thói quen dậy sớm làm vườn, tính điềm tĩnh. Phần nếp sống ấy có khi quan trọng không kém phần gen.

Thời của mình khác thời của cha mẹ. Nhiều cụ sống thọ lớn lên trong cảnh lao động chân tay nhiều, ăn ít đồ chế biến sẵn, đi bộ là chính. Con cháu ngồi văn phòng, đi xe máy, ăn ngoài nhiều thì không thể trông vào nếp cũ của bố mẹ để được bảo vệ.

Câu nói nên tránh. "Nhà mình ai cũng thọ, lo gì" là lý do phổ biến để bỏ khám, bỏ theo dõi huyết áp. Gen tốt không chặn được hậu quả của hút thuốc nhiều năm hay một cú ngã.

Cách dùng lợi thế cho đúng. Hỏi lại xem cha mẹ đã sống thế nào: giờ giấc, ăn uống, công việc, quan hệ làng xóm. Giữ những gì còn hợp, bỏ những gì không còn hợp với hoàn cảnh hiện nay.

Gia đình nhiều người mất sớm: còn rất nhiều việc trong tay

Ông Lâm (ví dụ giả định), 66 tuổi, có bố mất vì đột quỵ khi mới ngoài sáu mươi, anh trai cũng từng bị nhồi máu cơ tim. Ông hay nói nửa đùa nửa thật: "Nhà này không ai qua bảy mươi." Câu nói ấy làm ông lơ là, vì nghĩ cố cũng chẳng được.

Thật ra tiền sử gia đình như của ông Lâm là lý do để làm nhiều hơn, không phải ít hơn. Biết trước nguy cơ là có lợi thế mà nhiều người không có: đo huyết áp đều hơn, kể rõ tiền sử với bác sĩ để được theo dõi sát, bỏ hẳn thuốc lá, bớt mặn, đi bộ mỗi ngày. Nhiều biến cố tim mạch xảy ra trên nền huyết áp, mỡ máu, đường huyết không được kiểm soát trong nhiều năm, và phần kiểm soát ấy chính là chỗ ông Lâm còn quyết được.

Khi kể tiền sử cho bác sĩ, nên nói rõ người thân nào, bệnh gì, phát hiện ở tuổi nào. Câu mẫu: "Bố cháu mất vì đột quỵ năm sáu mươi hai tuổi, anh trai cháu bị nhồi máu cơ tim năm năm mươi tám." Thông tin cụ thể như vậy giúp bác sĩ quyết định cần theo dõi gì, sớm đến đâu.

Lập sơ đồ sức khoẻ gia đình trong một buổi chiều

Việc này hợp để làm cùng con cháu trong một bữa cơm cuối tuần, vừa là chuyện kể vừa là thông tin có ích cho cả nhà.

  1. Viết tên những người ruột thịt gần nhất: cha mẹ, anh chị em ruột, ông bà nội ngoại nếu nhớ.
  2. Bên cạnh mỗi người ghi bệnh lớn đã mắc và tuổi lúc phát hiện, nếu biết. Không chắc thì ghi "không rõ", đừng đoán.
  3. Ghi tuổi và lý do mất của những người đã khuất, theo những gì gia đình còn nhớ.
  4. Gạch chân những bệnh lặp lại từ hai người trở lên, nhất là khi xuất hiện sớm.
  5. Mang tờ giấy này theo lần khám tới, đưa bác sĩ xem và hỏi: với tiền sử như thế, nên theo dõi những gì.
  6. Đưa một bản cho con cháu giữ, vì thông tin này có ích cả cho thế hệ sau.

Sơ đồ không để dọa ai, chỉ giúp cả nhà biết nên để ý chỗ nào. Nhiều gia đình sau khi làm xong mới nhận ra một bệnh lặp lại mà trước giờ không ai để tâm.

Lối sống không phải công thức: tránh tự trách và trách người

Hiểu rằng lối sống góp phần lớn không có nghĩa ai mắc bệnh là lỗi của họ. Có người sống điều độ cả đời vẫn mắc bệnh nặng, có người hút thuốc vẫn sống lâu. Những trường hợp ấy có thật và chẳng mâu thuẫn gì: lối sống thay đổi khả năng, không bảo đảm kết quả cho từng người.

Vì thế lời khuyên về nếp sống nên được nói với người cao tuổi như một lựa chọn để thêm cơ hội, không phải lời trách cứ. Con cháu tránh những câu như "tại bố hút thuốc nên giờ mới thế". Người cao tuổi cũng đừng tự dằn vặt về những năm đã qua. Điều còn làm được nằm ở hôm nay và những năm tới.

Cách nhìn này cũng giúp bớt tin vào những câu chuyện kiểu "cụ ấy uống rượu mỗi ngày mà sống trăm tuổi". Một trường hợp đặc biệt không nói được điều gì cho số đông, và càng không phải lý do để bắt chước.

Môi trường sống: phần thứ ba hay bị quên

Không khí trong nhà. Bếp than, bếp củi đun trong gian kín, khói thuốc lá của người khác trong phòng, nhang khói nhiều trong nhà ít cửa sổ đều là thứ phổi phải gánh hằng ngày suốt nhiều năm. Mở cửa khi đun nấu, đun ở chỗ thoáng, không hút thuốc trong nhà là những việc nhỏ mà tác dụng dài.

Nước và thực phẩm sạch. Nước giếng chưa qua xử lý, rau phun thuốc không rõ nguồn, đồ ăn để qua đêm ngoài trời nóng là những nguy cơ âm thầm. Người cao tuổi tiêu hoá yếu hơn nên chịu ảnh hưởng nhiều hơn khi ăn phải đồ không sạch.

Nhà ở và lối đi. Bậc thềm cao, nhà tắm trơn, lối đi tối là môi trường dễ gây ngã. Đây là phần môi trường gia đình hoàn toàn sửa được, thường chỉ cần một buổi cuối tuần và ít tiền.

Xóm giềng. Sống ở nơi có hàng xóm hỏi han, có sân chơi chung, có nhóm tập buổi sáng giúp người cao tuổi dễ ra ngoài và dễ được để mắt tới. Khi chọn chỗ ở cùng con, yếu tố này đáng được tính như diện tích hay giá nhà.

Khi nào nên gặp bác sĩ vì tiền sử gia đình

Tiền sử gia đình là một lý do chính đáng để đi khám chủ động, kể cả khi đang thấy khoẻ.

  • Cha mẹ hoặc anh chị em ruột từng mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, đường huyết cao, nhất là khi phát hiện sớm.
  • Trong nhà có nhiều người mắc cùng một loại ung thư.
  • Gia đình có người mất đột ngột khi còn trẻ mà không rõ nguyên nhân.
  • Bạn chưa từng kể tiền sử gia đình cho bác sĩ đang theo dõi mình.

Bác sĩ sẽ quyết định cần theo dõi gì, không nên tự mua xét nghiệm gen hay thuốc bổ "phòng bệnh di truyền" theo quảng cáo. Còn những dấu hiệu như đau ngực, khó thở, yếu nửa người, méo miệng, nói khó thì không chờ hẹn: gọi 115 ngay. Người trong gia đình có tiền sử đột quỵ nên được cả nhà biết những dấu hiệu này để phản ứng kịp, vì vài phút chậm trễ có khi đổi cả những năm sau đó.

Câu hỏi thường gặp

Cha mẹ sống thọ thì con có chắc sống thọ không?

Không chắc. Có cha mẹ sống thọ là một lợi thế, phần vì gen, phần vì con cháu thừa hưởng nếp sống. Nhưng lối sống của chính mình, như hút thuốc, ít vận động hay bỏ theo dõi bệnh, vẫn có thể làm mất lợi thế đó.

Nhà có nhiều người mất sớm thì cố gắng có ích gì không?

Có. Biết tiền sử là biết nên theo dõi gì sớm hơn. Kiểm soát huyết áp, đường huyết, bỏ thuốc lá, vận động đều có thể làm chậm hoặc giảm nhẹ nhiều bệnh mà gia đình hay gặp. Hãy kể rõ tiền sử với bác sĩ.

Có nên làm xét nghiệm gen để biết mình thọ bao lâu không?

Không có xét nghiệm nào nói được một người sống bao lâu. Một số xét nghiệm gen có ích trong những trường hợp đặc biệt do bác sĩ chỉ định. Không nên tự mua gói xét nghiệm quảng cáo đoán tuổi thọ.

Ở tuổi 70 mới thay đổi lối sống thì có muộn không?

Không muộn. Bỏ thuốc lá, vận động vừa sức, ăn đủ và theo dõi bệnh nền ở tuổi nào cũng có lợi cho những năm còn lại, nhất là về sức đi lại và sự tự chủ. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đổi mức vận động.

Vì sao có người hút thuốc mà vẫn sống lâu?

Vì mỗi người có phần thừa hưởng và hoàn cảnh khác nhau, và lối sống chỉ thay đổi khả năng chứ không định đoạt từng người. Một vài trường hợp như vậy không phải lý do để hút thuốc, vì với số đông, thuốc lá làm tăng rõ nguy cơ nhiều bệnh.

Nên ghi tiền sử gia đình những gì để đưa bác sĩ?

Ghi người thân ruột thịt gần nhất, bệnh lớn họ đã mắc, tuổi lúc phát hiện, tuổi và lý do mất nếu biết. Điều gì không chắc thì ghi không rõ. Thông tin cụ thể giúp bác sĩ quyết định nên theo dõi gì cho bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138