Ở tuổi già, giữ cân không có nghĩa là càng gầy càng tốt: điều cần là cân nặng ổn định, cơ bắp được giữ bằng việc đi lại và việc tay chân mỗi ngày, bữa ăn đủ chất đạm, và để ý ngay khi cân thay đổi rõ mà không có lý do. Gầy đi lặng lẽ ở người cao tuổi nhiều khi đáng lưu tâm hơn cả béo lên.
Câu "già rồi gầy cho nhẹ người" nghe quen nhưng không đúng với nhiều người. Ở tuổi trên 65, cơ thể có xu hướng mất cơ nếu ít vận động và ăn thiếu, mà cơ lại là thứ giữ cho người ta đứng lên ngồi xuống, xách giỏ, đi cầu thang. Bài này nói về chuyện cân nặng và cơ bắp ở mức đời sống: cân thế nào, ghi thế nào, giữ cơ bằng những việc gì trong ngày, và lúc nào thay đổi cân nặng là tín hiệu cần đi khám. Bài không đưa con số cân nặng lý tưởng hay thực đơn; mức hợp với từng người do bác sĩ đánh giá.
Vì sao ở tuổi già, gầy đi không phải lúc nào cũng tốt
Ông Bảy, 77 tuổi, ví dụ giả định, trong một năm sụt mất mấy cân. Ông vui vì "nhẹ người", con cháu cũng không để ý vì ông vẫn đi lại bình thường. Chỉ đến khi ông bắt đầu thấy khó đứng lên khỏi ghế thấp, đi chợ về phải nghỉ lâu, con gái mới đưa ông đi khám. Bác sĩ hỏi kỹ thì ông ăn ít đi từ lâu vì hàm răng giả lỏng, nhai khó, lại ăn một mình nên ăn qua loa.
Ở người trẻ, sụt cân thường là mỡ. Ở người cao tuổi, sụt cân hay kéo theo cả cơ, và mất cơ thì mất sức. Thêm nữa, sụt cân không rõ lý do đôi khi là dấu hiệu của một vấn đề sức khoẻ cần được tìm ra. Vì vậy, với người cao tuổi, cân nặng ổn định qua các tháng là điều đáng mừng, còn thay đổi rõ, nhất là sụt nhanh, là điều cần hỏi bác sĩ.
Ngược lại, béo lên nhanh cũng cần để ý: có thể do ít đi lại, ăn nhiều đồ ngọt, hoặc đôi khi do giữ nước. Không phải con số trên cân là tất cả, mà là xu hướng và sức đi lại đi kèm.
Một cách nhìn dễ hiểu là coi cơ bắp như khoản để dành của sức khoẻ. Khi khoẻ, khoản này không lộ ra. Khi ốm một trận, phải nằm vài tuần, người còn nhiều cơ sẽ đứng dậy đi lại sớm hơn, người ít cơ thì có khi phải tập lại từ đầu. Giữ cơ ở tuổi 70, 80 vì thế không phải chuyện dáng vóc, mà là chuẩn bị cho những lúc cần đến sức dự trữ. Và khoản để dành này không chỉ đến từ việc tập, mà từ mỗi bữa ăn đủ, mỗi lần tự đứng dậy, mỗi chuyến đi chợ tự xách giỏ về.
Cân và ghi mỗi tháng: cách làm đơn giản ở nhà
Không cần cân mỗi ngày. Cân đều đặn theo cùng một cách, ghi lại, là đủ để thấy xu hướng. Người có bệnh tim, thận được bác sĩ dặn cân thường xuyên hơn thì theo dặn riêng.
- Chọn một ngày cố định mỗi tháng, ví dụ ngày đầu tháng.
- Cân buổi sáng, sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn sáng.
- Mặc bộ đồ mỏng giống nhau mỗi lần, bỏ dép.
- Đặt cân trên sàn cứng, phẳng, không đặt trên thảm; đứng thẳng hai chân đều, cạnh tường hoặc bàn để vịn khi bước lên.
- Ghi vào một cuốn sổ hoặc tờ giấy dán trong tủ: ngày, cân nặng, và một dòng về sức khoẻ tháng đó.
- Mỗi ba tháng nhìn lại cả cột số. Thay đổi lớn hay sụt đều liên tiếp thì mang sổ đi hỏi bác sĩ.
Thêm một phép quan sát đơn giản: quần áo, thắt lưng, nhẫn có rộng ra hay chật đi không. Nhiều khi quần áo báo trước cả chiếc cân.
Giữ cơ bằng việc thường ngày: gợi ý theo nhóm cơ
Không cần phòng tập. Phần lớn cơ bắp quan trọng cho đời sống được giữ bằng chính những việc ông bà vẫn làm, miễn là làm đều và có chủ ý. Người có bệnh nền hỏi bác sĩ trước khi tăng mức vận động.
| Nhóm cơ | Dùng vào việc gì | Giữ bằng việc thường ngày |
|---|---|---|
| Đùi, mông | Đứng lên ngồi xuống, lên cầu thang | Đứng lên ngồi xuống khỏi ghế không chống tay vài lượt mỗi lần đứng dậy, leo một tầng cầu thang có vịn |
| Bắp chân, cổ chân | Đi bộ, giữ thăng bằng | Đi bộ mỗi ngày, nhón gót khi đứng vịn bàn bếp |
| Tay, vai | Xách giỏ, phơi đồ, với đồ | Xách giỏ chợ nhẹ chia hai tay, phơi quần áo, tưới cây bằng bình nhỏ |
| Lưng, bụng | Ngồi thẳng, cúi nhặt đồ | Ngồi ghế có tựa lưng thẳng, lau nhà bằng cây lau đứng, quét sân |
| Bàn tay | Cầm nắm, vặn nắp, cài cúc | Nhặt rau, vắt khăn, đan móc, làm đồ thủ công |
Nguyên tắc là mỗi ngày có đủ các nhóm, mỗi việc làm vừa sức, không gồng. Đau khớp, khó thở, choáng thì dừng. Ông Bảy sau khi thay hàm răng và ăn cùng con cháu, mỗi ngày đứng lên ngồi xuống vài lượt khi xem thời sự, sau ba tháng đã đứng dậy khỏi ghế thấp dễ dàng hơn hẳn.
Ăn để giữ cơ: những nguyên tắc chung, không thực đơn
Mỗi bữa có một món giàu đạm. Cá, trứng, đậu phụ, thịt nạc, tôm, sữa tuỳ khẩu vị và tuỳ dặn của bác sĩ. Chia đều qua các bữa tốt hơn dồn vào một bữa.
Không bỏ bữa. Bỏ bữa sáng hay ăn tối qua loa làm cơ thể thiếu dần mà không biết. Nếu ăn ít mỗi bữa thì thêm bữa phụ nhỏ.
Món mềm khi nhai khó. Răng đau, hàm giả lỏng là lý do rất hay gặp khiến người già ăn ít. Chữa răng, chỉnh hàm, nấu món mềm hơn chứ đừng cắt bớt món.
Ăn cùng người khác. Ăn một mình dễ ăn qua loa. Ăn cùng con cháu, cùng bạn già, hoặc ít nhất ngồi bàn ăn đàng hoàng, giúp ăn đủ hơn.
Uống đủ nước, ra nắng sớm. Uống nước rải đều trong ngày giúp ăn ngon hơn, đỡ táo bón. Ra nắng sớm vài phút, đi bộ ngoài trời vừa giữ cơ vừa giúp ngủ ngon, mà ngủ ngon thì bữa sáng hôm sau cũng ngon miệng hơn.
Theo hướng dẫn riêng khi có bệnh. Người có bệnh thận, đường huyết hay bệnh khác có thể cần chế độ đạm, muối, đường riêng. Không tự áp dụng lời khuyên chung khi đang có chỉ định của bác sĩ.
Những cái sai hay gặp với cân nặng ở tuổi già
Mừng khi gầy đi. Sụt cân không chủ đích ở người cao tuổi nên được hỏi bác sĩ, không nên coi là "khoẻ ra". Nhất là khi kèm mệt, ăn kém, yếu đi.
Ăn kiêng theo lời truyền miệng. Nhịn tối, kiêng thịt hoàn toàn, chỉ ăn rau cho "thanh lọc" có thể làm sụt cơ nhanh. Mọi chế độ ăn kiêng ở tuổi này nên hỏi bác sĩ.
Nghĩ già thì không cần giữ cơ. Cơ giúp đứng dậy, đi lại, tránh ngã. Ở tuổi nào giữ cơ cũng có ích, và cơ thể người già vẫn đáp lại khi được vận động đều.
Chỉ nhìn con số. Cân không đổi nhưng đi lại yếu dần vẫn là điều cần để ý, vì có khi mỡ tăng trong lúc cơ giảm nên con số đứng yên. Nhìn cả sức đi lại, đứng dậy, xách đồ, không chỉ con số trên cân.
Cân mỗi ngày rồi lo. Cân nặng dao động nhẹ trong ngày và giữa các ngày là chuyện thường, do ăn uống, nước, đi vệ sinh. Cân mỗi ngày rồi lo theo từng lạng chỉ thêm mệt. Trừ khi bác sĩ dặn khác, cân mỗi tháng theo cùng một cách là đủ.
Con cháu để ý những dấu hiệu nhỏ
Ông bà thường không tự nhận ra mình gầy đi, vì thay đổi diễn ra chậm và ngày nào cũng nhìn mình trong gương. Người ở cùng hay người lâu lâu mới về thăm lại dễ thấy hơn. Dưới đây là những điều con cháu có thể để ý mà không cần hỏi han làm ông bà khó chịu.
- Áo quần rộng thùng thình hơn trước, thắt lưng phải đục thêm lỗ, nhẫn đeo lỏng.
- Bát cơm vơi ít hơn, bữa ăn ngắn lại, hay để thừa món thịt cá.
- Đồ ăn trong tủ lạnh để lâu không đụng tới, nhất là khi ông bà sống riêng.
- Đứng lên khỏi ghế phải chống tay nhiều hơn, đi chợ về phải ngồi nghỉ lâu hơn.
- Ít ra ngoài hơn, bỏ dần nhóm đi bộ hay buổi sinh hoạt quen thuộc.
- Hay kêu mệt, ngủ ngày nhiều hơn, ít nói chuyện hơn.
Khi thấy những dấu hiệu này, thay vì hỏi dồn "sao bố gầy thế", có thể rủ cùng ăn một bữa, ngồi lâu hơn trong bữa, hỏi chuyện răng miệng một cách tự nhiên, rồi gợi ý cùng đi khám: "Lâu rồi bố chưa đi khám tổng quát, cuối tuần con rảnh, mình đi cùng nhé." Ông bà được mời chứ không bị bắt, thì đi khám nhẹ nhàng hơn nhiều.
Khi nào thay đổi cân nặng cần đi khám
Nên đi khám hoặc hỏi bác sĩ khi: sụt cân rõ trong vài tháng mà không ăn kiêng, không tập thêm; ăn kém kéo dài nhiều tuần; quần áo rộng ra nhanh; mệt mỏi, yếu đi đi kèm sụt cân; khó nuốt, nôn, đau bụng kéo dài, đi ngoài thay đổi thói quen; béo lên nhanh kèm phù chân hay khó thở; khát nhiều, tiểu nhiều.
Khi đi khám, mang theo sổ ghi cân nặng các tháng, kể rõ ăn uống thay đổi thế nào, có vấn đề răng miệng không, đang dùng những thuốc gì. Câu nói mẫu: "Từ đầu năm bố sụt mấy cân, ăn ít hơn vì nhai khó, dạo này đứng dậy khỏi ghế cũng khó hơn." Bác sĩ cần biết xu hướng và hoàn cảnh hơn là một con số đơn lẻ.
Gọi 115 ngay khi có khó thở nặng, đau ngực, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ, yếu hoặc tê nửa người.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi nên cân bao lâu một lần?
Với phần lớn người còn khoẻ, cân mỗi tháng một lần theo cùng một cách là đủ để thấy xu hướng. Người có bệnh tim, thận được bác sĩ dặn cân thường xuyên hơn thì làm theo dặn riêng.
Sụt cân bao nhiêu thì nên đi khám?
Không có một con số chung cho mọi người. Khi thấy sụt cân rõ trong vài tháng mà không chủ đích, quần áo rộng ra, ăn kém, mệt hơn thì nên mang sổ ghi cân nặng đi hỏi bác sĩ.
Già rồi tập có lên cơ được không?
Nhiều người cao tuổi vẫn giữ và cải thiện được sức cơ khi vận động đều và ăn đủ đạm. Bắt đầu bằng việc thường ngày như đứng lên ngồi xuống, đi bộ, xách đồ nhẹ. Người có bệnh nền hỏi bác sĩ trước khi tăng mức tập.
Người già có nên ăn kiêng để giảm cân không?
Không nên tự ăn kiêng. Ở tuổi cao, ăn kiêng dễ làm sụt cơ cùng với mỡ. Nếu bác sĩ khuyên giảm cân vì lý do sức khoẻ, hỏi rõ cách làm để vẫn giữ được cơ.
Ăn ít vì răng yếu thì phải làm sao?
Đi khám răng, chỉnh hoặc làm lại hàm giả nếu cần, và nấu món mềm hơn. Không nên cắt bớt món đạm vì nhai khó, mà đổi cách chế biến như hấp, hầm, băm nhỏ.
Có cần mua cân điện tử loại tốt không?
Không cần loại đắt. Một chiếc cân đặt trên sàn phẳng, dùng đều một chiếc, cân cùng giờ là đủ để thấy xu hướng. Quan trọng là ghi chép đều đặn.