KinhNe.comKính Nể
Giữ sức theo từng chặng tuổi

Mệt kéo dài ở người cao tuổi: tín hiệu nào chỉ cần nghỉ, tín hiệu nào nên đi khám

Không phải cái mệt nào ở tuổi già cũng do tuổi tác. Cách phân biệt mệt thường ngày với tín hiệu cơ thể đang báo, ghi chép gì và khi nào cần gặp bác sĩ.

An older Vietnamese man around 72 resting on a rattan chair on a breezy veranda, a glass of water on a small table, his daughter sitting nearby, side view, soft overcast light

Mệt sau một ngày làm nhiều, ngủ một đêm ngon là đỡ thì thường chỉ cần nghỉ; còn mệt kéo dài nhiều tuần, mệt hơn hẳn so với mức quen của chính mình, hay mệt đi kèm sụt cân, ăn kém, hụt hơi, sốt, thì đó là tín hiệu cơ thể đang báo và nên đi khám. Ở tuổi già, câu "già rồi thì mệt" dễ che mất những điều đáng được tìm hiểu.

Người cao tuổi hay chịu đựng, ngại làm phiền con cháu, ngại đi khám, nên thường giấu cái mệt hoặc tự giải thích là "do thời tiết", "do tuổi". Bài này giúp ông bà và con cháu phân biệt các kiểu mệt, biết ghi lại điều gì để bác sĩ dễ đánh giá, và nhận ra những dấu hiệu phải đi khám ngay. Bài không chẩn đoán bệnh nào; chỉ bác sĩ, sau khi khám và hỏi kỹ, mới nói được cái mệt từ đâu ra.

Mệt thường ngày và mệt cần để ý: khác nhau ở đâu

Ông Chín, 72 tuổi, ví dụ giả định, mấy tháng nay đi bộ buổi sáng thấy nhanh mỏi, phải về sớm. Ông nghĩ "già rồi", bỏ luôn đi bộ. Rồi ông ăn ít hơn, ngủ ngày nhiều hơn, quần rộng ra. Con trai về thăm, thấy bố khác hẳn, mới đưa đi khám. Nhìn lại, điểm đáng chú ý không phải là ông mệt, mà là ông mệt hơn hẳn so với chính ông vài tháng trước, và cái mệt ấy kéo dài, kéo theo nhiều thay đổi khác.

Mệt thường ngày có lý do rõ: hôm qua dọn nhà cả buổi, đêm qua mất ngủ, trời nóng gắt. Nghỉ ngơi, ngủ đủ là đỡ. Mệt cần để ý thường có những nét sau: không rõ lý do, không đỡ khi nghỉ, kéo dài vài tuần trở lên, nặng dần, làm bỏ dần những việc quen thuộc, hoặc đi kèm những thay đổi khác của cơ thể.

Mốc so sánh tốt nhất không phải là người khác cùng tuổi, mà là chính mình mấy tháng trước. Một cụ 80 tuổi vẫn đi chợ mỗi sáng mà nay đi không nổi là thay đổi đáng hỏi bác sĩ, dù nhiều người cùng tuổi cũng không đi chợ. Ngược lại, một cụ xưa nay vẫn quen nghỉ trưa dài, đi lại chậm rãi thì đó là nhịp riêng của cụ, không cần lo. Vì thế người hiểu rõ nhất mức quen của ông bà chính là ông bà và người sống cùng; ý kiến của họ rất có giá trị khi kể với bác sĩ.

Những tín hiệu đi kèm cái mệt và nên làm gì

Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, mà để biết mức độ cần đi khám. Khi không chắc, cứ hỏi bác sĩ hoặc nhân viên trạm y tế phường, xã.

Tín hiệu đi kèmNên làm gì
Mệt sau việc nặng, ngủ dậy đỡNghỉ ngơi, chia sức trong ngày, theo dõi thêm
Mệt kéo dài vài tuần, không rõ lý doĐặt lịch khám, mang theo ghi chép
Mệt kèm sụt cân, ăn kém, quần áo rộng raĐi khám sớm, kể rõ ăn uống và cân nặng
Mệt kèm hụt hơi khi làm việc nhẹ, phù chânĐi khám sớm, đặc biệt người có bệnh tim
Mệt kèm sốt, ho, tiểu buốt, đau ở một chỗĐi khám trong ngày hoặc hỏi bác sĩ ngay
Mệt kèm da xanh, chóng mặt khi đứng, đi ngoài phân đenĐi khám ngay trong ngày
Mệt kèm buồn chán, mất hứng thú kéo dàiNói với bác sĩ, đây cũng là điều cần được khám
Mệt lả kèm đau ngực, khó thở nặng, lơ mơ, yếu nửa ngườiGọi 115 ngay

Mệt sau khi bắt đầu một thuốc mới hay đổi liều cũng là điều cần báo bác sĩ kê đơn. Không tự ngưng thuốc, nhưng cũng không im lặng chịu đựng.

Ghi chép hai tuần trước khi đi khám

Bác sĩ đánh giá cái mệt tốt hơn nhiều khi có thông tin cụ thể. Một cuốn sổ nhỏ ghi trong hai tuần, mỗi ngày vài dòng, đáng giá hơn mọi câu "dạo này mệt lắm". Nếu mệt nhiều hay có tín hiệu đi kèm trong bảng trên thì đi khám ngay, không đợi đủ hai tuần.

  1. Mỗi tối ghi mức mệt trong ngày theo ba mức: như thường, mệt hơn, mệt nhiều.
  2. Ghi việc đã làm được và việc phải bỏ dở: "đi chợ được nhưng phải nghỉ giữa đường".
  3. Ghi giấc ngủ: giờ ngủ, giờ dậy, thức giấc mấy lần, có ngủ ngày không.
  4. Ghi ăn uống: ăn mấy bữa, ăn hết hay bỏ dở, uống nước nhiều hay ít.
  5. Ghi cân nặng đầu tuần và cuối tuần nếu có cân.
  6. Ghi những điều khác lạ: hụt hơi, chóng mặt, đau ở đâu, đi tiểu, đi ngoài thay đổi.
  7. Mang sổ cùng toàn bộ thuốc đang dùng khi đi khám.

Nhiều người thấy chính việc ghi chép đã giúp họ nhìn rõ mình hơn: có khi cái mệt rơi đúng vào những ngày ngủ kém, có khi lại đi cùng những ngày ăn rất ít. Những điều đó giúp bác sĩ hỏi đúng chỗ.

Những lý do hay bị bỏ qua khiến người cao tuổi mệt

Uống quá ít nước. Cảm giác khát kém đi theo tuổi, nhiều người lại cố uống ít để đỡ đi tiểu. Thiếu nước làm mệt, choáng, táo bón. Uống rải đều trong ngày, trừ khi bác sĩ dặn hạn chế.

Ăn ít mà không biết. Ăn một mình, răng đau, ăn qua loa cho xong bữa. Ăn ít kéo dài làm thiếu sức. Xem lại bữa ăn trước khi nghĩ đến những lý do xa hơn.

Ngủ không sâu. Ngủ ngày nhiều, đêm thức, hoặc ngáy to, ngưng thở khi ngủ mà người nhà để ý thấy. Kể với bác sĩ những gì người ngủ cùng nhận ra.

Ít ra ngoài, ít gặp người. Ở nhà lâu, không ánh nắng, không chuyện trò, người dễ uể oải. Có khi cái mệt đỡ hẳn chỉ nhờ quay lại nhóm đi bộ buổi sáng.

Thuốc đang dùng. Một số thuốc có thể gây mệt, buồn ngủ, chóng mặt. Chỉ bác sĩ mới đánh giá và điều chỉnh được; mang theo tất cả thuốc khi đi khám.

Nói ra cái mệt: câu mẫu cho ông bà và con cháu

Nhiều ông bà không nói vì sợ con lo, sợ tốn kém, sợ "đi khám lại ra bệnh". Nhưng nói sớm thì nhiều chuyện được xử lý nhẹ nhàng hơn. Câu mẫu cho ông bà: "Mẹ dạo này đi chợ về mệt hơn trước nhiều, ăn cũng kém, con đưa mẹ đi khám xem sao." Ngắn, rõ, có việc cụ thể, không cần than vãn.

Câu mẫu cho con cháu, khi thấy bố mẹ khác đi mà không nói: "Con thấy dạo này bố ít đi bộ hơn, bữa cũng ăn ít, bố thấy trong người thế nào?" Hỏi bằng điều mình quan sát thấy, giọng nhẹ nhàng, không trách "sao bố không nói". Nếu ông bà ngại đi khám, có thể gợi ý đi cùng một dịp khám định kỳ sẵn có, hoặc khám ở trạm y tế gần nhà trước.

Với bác sĩ, kể theo trình tự: mệt từ bao giờ, mệt kiểu gì, nặng dần hay không, đi kèm điều gì, đã thay đổi thuốc gì gần đây. Đưa cuốn sổ ghi chép để bác sĩ xem. Hỏi lại khi chưa hiểu: "Vậy về nhà bác cần theo dõi thêm gì, khi nào thì phải quay lại ngay?"

Sau buổi khám: theo dõi tiếp ở nhà thế nào

Đi khám xong không phải là hết việc. Có khi bác sĩ cho làm xét nghiệm, hẹn xem lại; có khi bác sĩ bảo theo dõi thêm ở nhà. Phần theo dõi ấy làm tốt hay không quyết định nhiều đến việc tìm ra lý do của cái mệt. Dưới đây là những việc nên làm trong các tuần sau buổi khám.

  • Ghi ngay sau khi về những gì bác sĩ dặn: theo dõi gì, bao lâu, dấu hiệu nào thì quay lại ngay, ngày hẹn tái khám.
  • Tiếp tục cuốn sổ ghi mức mệt, ăn ngủ, cân nặng như trước buổi khám, để lần sau bác sĩ so được trước và sau.
  • Nếu được kê thuốc mới, ghi ngày bắt đầu và để ý những thay đổi trong người, báo bác sĩ khi thấy khó chịu thay vì tự bỏ.
  • Giữ nhịp sống đều: ăn đủ bữa, uống nước rải đều, đi bộ nhẹ nếu bác sĩ không dặn nằm nghỉ, ngủ đúng giờ.
  • Đi tái khám đúng hẹn kể cả khi thấy đỡ, mang theo kết quả xét nghiệm và sổ ghi chép.
  • Nếu mệt nặng hơn, xuất hiện tín hiệu mới trong bảng ở trên, không chờ đến ngày hẹn mà đi khám sớm.

Ông Chín sau buổi khám được hẹn làm thêm xét nghiệm và xem lại sau ít tuần. Con trai ông gọi điện mỗi tối hỏi bố ăn được mấy bát, đi bộ được đến đâu, rồi ghi vào sổ giúp bố. Khi tái khám, bác sĩ đọc sổ và thấy ngay xu hướng, đỡ phải hỏi lại từ đầu. Con cháu ở xa cũng góp tay được theo cách này, chỉ cần một cuộc gọi ngắn mỗi tối và một cuốn sổ chung.

Dấu hiệu phải gọi 115 ngay

Có những lúc cái mệt không còn là chuyện theo dõi nữa. Gọi 115 ngay khi người cao tuổi mệt lả kèm một trong các dấu hiệu: đau ngực, tức ngực, khó thở nặng, vã mồ hôi lạnh, ngất hoặc suýt ngất, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, lơ mơ khó đánh thức, lú lẫn xuất hiện đột ngột, nôn ra máu, đi ngoài ra máu nhiều, ngã đập đầu.

Trong lúc chờ, để người bệnh nằm hoặc ngồi ở tư thế dễ chịu, không cho ăn uống nếu lơ mơ, chuẩn bị sẵn giấy tờ, danh sách thuốc đang dùng. Không tự chở người đang đau ngực, khó thở hay yếu nửa người bằng xe máy.

Ở người cao tuổi, đôi khi những vấn đề nghiêm trọng không đến với triệu chứng rõ như ở người trẻ; mệt lả đột ngột, lú lẫn, ngã có khi là dấu hiệu duy nhất. Vì thế khi thấy ông bà "khác hẳn mọi ngày" một cách đột ngột, đừng chờ xem có đỡ không.

Câu hỏi thường gặp

Người già hay mệt có phải do tuổi không?

Có những lúc mệt vì tuổi và vì nhịp sống, nhưng mệt kéo dài, nặng dần, hoặc đi kèm sụt cân, ăn kém, hụt hơi thì không nên đổ cho tuổi. Nên đi khám để bác sĩ tìm lý do.

Mệt bao lâu thì nên đi khám?

Mệt không rõ lý do kéo dài vài tuần, không đỡ khi nghỉ, hoặc làm bỏ dần việc quen thì nên đi khám. Có tín hiệu đi kèm như sốt, hụt hơi, sụt cân, phân đen thì đi sớm hơn.

Có nên tự mua thuốc bổ khi thấy mệt không?

Không nên. Thuốc bổ có thể che mất dấu hiệu cần khám hoặc tương tác với thuốc đang dùng. Đi khám để tìm lý do trước, dùng gì thì theo chỉ định bác sĩ.

Ông bà giấu mệt thì con cháu làm sao biết?

Để ý những thay đổi: bỏ việc quen, ăn ít, ngủ ngày nhiều, ít ra ngoài, quần áo rộng ra. Hỏi bằng điều mình thấy, giọng nhẹ nhàng, và rủ đi khám cùng.

Mệt kèm buồn chán có cần đi khám không?

Có. Buồn chán, mất hứng thú kéo dài cũng là điều bác sĩ cần biết và có thể giúp. Kể cả hai điều khi đi khám, đừng chỉ nói mệt.

Khi nào thấy mệt phải gọi 115?

Khi mệt lả kèm đau ngực, khó thở nặng, ngất, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, lơ mơ, lú lẫn đột ngột, nôn hoặc đi ngoài ra máu, ngã đập đầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138