Người trên 80 tuổi giữ sức tốt nhất bằng cách chọn ra vài việc mình tự làm mỗi ngày, như tự rửa mặt thay đồ, tự ăn, tự đi lại trong nhà và ra sân, rồi giữ những việc đó thật đều, thay vì cố làm nhiều mà bữa đực bữa cái. Mỗi việc giữ được là một phần tự chủ còn nguyên, và tự chủ ở tuổi này là thứ đáng giữ nhất.
Ở tuổi 80, 85, 90, mỗi người một khác: có cụ vẫn đạp xe ra chợ, có cụ chỉ đi lại trong nhà. Không có một khuôn chung cho tất cả. Bài này đưa ra cách nghĩ và cách làm để chính các cụ cùng con cháu chọn ra phần việc vừa sức, giữ nó qua tháng qua năm, và biết lúc nào cần gặp bác sĩ. Giọng ở đây là giọng của người tôn trọng: các cụ là người quyết định đời mình, con cháu là người cùng làm.
Ở tuổi trên 80, giữ sức nghĩa là gì
Nếu ở tuổi 60 giữ sức là để khoẻ thêm, ở tuổi 70 là để không sụt, thì ở tuổi trên 80, giữ sức là để giữ lại những gì đang có càng lâu càng tốt. Một cụ đang tự đi ra sân mỗi sáng mà giữ được việc đó thêm năm năm là một thành công rất lớn, dù không có con số nào để khoe.
Cơ thể ở chặng này có ít dự trữ hơn. Một trận cảm, một đêm mất ngủ, một ngày nằm lì có thể khiến hôm sau đi đứng chậm hẳn. Vì thế điều quan trọng nhất là sự đều đặn: ngày nào cũng có một chút vận động, ngày nào cũng ăn đủ bữa, ngày nào cũng có người để trò chuyện. Đều đặn quan trọng hơn mức độ.
Cũng cần nói rõ: tuổi cao không phải là bệnh. Nhiều cụ trên 80 vẫn minh mẫn, vẫn là người hiểu chuyện họ hàng nhất nhà, vẫn được con cháu xin ý kiến. Giữ sức là để vai trò ấy còn tiếp tục, không phải để chuẩn bị cho một sự yếu đi được coi là tất yếu.
Một cách nghĩ giúp ích là coi mỗi việc tự làm như một sợi dây giữ nhịp. Tự pha trà là một sợi, tự ra sân là một sợi, tự gọi điện cho em gái ở quê là một sợi. Sợi nào bỏ không dùng thì dần lỏng ra, sợi nào ngày nào cũng kéo thì vẫn chắc. Con cháu đôi khi vô tình cắt bớt những sợi dây đó vì muốn đỡ đần, trong khi điều các cụ cần là được giữ lại chúng, chỉ cần có người đứng gần lúc khó.
Chọn ra những việc nên giữ: cách làm cùng con cháu
Ông Sáu, 84 tuổi, ví dụ giả định, sống cùng con trai ở một phường ven đô. Con trai thương bố nên làm hộ gần hết mọi việc, đến mức ông bảo "chân tay cứ như của người khác". Cả nhà ngồi lại và làm theo các bước sau.
- Liệt kê mọi việc trong một ngày của cụ, từ lúc thức dậy đến lúc đi ngủ: rửa mặt, đánh răng, thay đồ, ăn sáng, đi vệ sinh, ra sân, tưới cây, xem ti vi, tắm, ăn tối.
- Đánh dấu việc cụ đang tự làm, việc cụ làm được nhưng đang được làm hộ, và việc cụ thật sự cần giúp.
- Với nhóm "làm được nhưng đang được làm hộ", chọn ra hai ba việc trả lại cho cụ. Ông Sáu chọn tự pha ấm trà buổi sáng, tự tưới mấy chậu cây và tự đi bộ ra đầu ngõ đón cháu.
- Sửa chỗ làm cho an toàn: ấm nước nhỏ, vòi tưới nhẹ, đường ra ngõ không có bậc vấp.
- Thống nhất cách giúp: người nhà đứng gần khi cần, không giành lấy việc, không giục.
- Sau một tháng ngồi lại xem: việc nào giữ được, việc nào quá sức, việc nào có thể thêm vào.
Sau hai tháng, ông Sáu tự hào kể với bạn già rằng sáng nào ông cũng tự pha trà mời cả nhà. Việc nhỏ, nhưng chính nó làm ông thấy mình còn là người chủ trong nhà.
Nhịp một ngày mẫu cho cụ trên 80 còn đi lại được
Đây là ví dụ giả định cho người trên 80 không có bệnh nặng phải nằm nhiều. Giờ giấc chỉ để tham khảo; điều nên giữ là có lên có xuống, có động có nghỉ, có người trò chuyện.
| Khoảng giờ | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Thức dậy, ngồi mép giường một lúc rồi đứng lên | Tránh đứng dậy đột ngột để khỏi choáng |
| Sau khi dậy | Tự rửa mặt, đánh răng, thay đồ | Ghế ngồi trong nhà tắm nếu đứng lâu mỏi |
| Buổi sáng | Ăn sáng, uống nước, ra sân hoặc ban công phơi nắng nhẹ | Nắng sớm, đội mũ, ngồi ghế có tựa |
| Giữa sáng | Đi bộ trong nhà hoặc quanh sân vài vòng, tưới cây | Có người đi cùng nếu chân chưa vững |
| Trưa | Ăn trưa cùng người nhà, ngủ trưa ngắn | Không ngủ trưa quá dài |
| Chiều | Trò chuyện với hàng xóm, xem ảnh cũ, nghe đài, làm việc tay | Một việc có người cùng làm |
| Chiều muộn | Đi bộ thêm một chút, tắm sớm khi trời còn ấm | Mùa rét tắm trong phòng kín gió |
| Tối | Ăn tối nhẹ, ngồi với con cháu, đi ngủ đúng giờ | Đèn ngủ bật sẵn trên lối đi vệ sinh |
Trong ngày có ít nhất ba lần đứng dậy đi lại có chủ đích và ít nhất một lần trò chuyện thật sự với ai đó. Hai điều này giữ cho cả chân lẫn tinh thần không bị bỏ quên.
Bốn thứ cần để mắt hơn ở tuổi này
Ăn đủ và uống đủ. Nhiều cụ ăn rất ít vì không thấy đói, nhai khó hoặc ăn một mình thấy buồn. Ăn ít kéo dài làm sụt cân và sụt sức nhanh. Ăn cùng người nhà, chia bữa nhỏ, món mềm dễ nhai giúp các cụ ăn đủ hơn. Nước để sẵn ở chỗ ngồi, nhắc nhau uống rải đều.
Răng, mắt, tai. Hàm giả lỏng làm ăn kém, kính cũ không còn hợp làm đi lại dễ vấp, nghe kém làm các cụ ngại nói chuyện. Kiểm tra lại ba thứ này giúp cuộc sống hằng ngày dễ hơn nhiều.
Da và bàn chân. Da mỏng dễ trầy, vết xước ở chân lâu lành hơn. Mỗi tối nhìn qua bàn chân, giữ da khô sạch, cắt móng thẳng và gọn, nhờ người giúp nếu cúi khó.
Giấc ngủ và ban ngày. Ngủ ngày quá nhiều thì đêm thức. Giữ ban ngày có ánh sáng, có việc, có người, ban đêm sẽ dễ ngủ hơn. Thay đổi lớn về giấc ngủ nên kể với bác sĩ.
Nhà ở và đồ dùng: sửa nhỏ để các cụ tự làm được nhiều hơn
Rất nhiều việc các cụ bỏ không phải vì hết sức, mà vì đồ đạc trong nhà không còn hợp. Sửa vài chỗ nhỏ, chi phí không lớn, có khi trả lại cho các cụ cả một việc tự làm. Dưới đây là những chỗ đáng xem trước.
- Giường: cao vừa để ngồi mép giường hai bàn chân chạm đất, đầu gối vuông góc; giường quá thấp làm đứng lên khó, quá cao dễ trượt.
- Ghế: có tay vịn và tựa lưng, mặt ghế không lún sâu, để các cụ chống tay đứng dậy mà không cần ai kéo.
- Nhà vệ sinh: tay vịn cạnh bồn cầu, bồn cầu đủ cao, thảm chống trơn, ghế nhựa có tựa để ngồi tắm.
- Bếp: ấm điện nhỏ, nồi nhẹ có quai, bát đĩa để ở tầm ngang ngực để khỏi cúi khỏi với.
- Quần áo: cúc to, chun quần mềm, giày dép quai dán thay dây buộc, để tự thay đồ dễ hơn.
- Ánh sáng: đèn bật được ngay từ giường, đèn ngủ trên lối đi vệ sinh, công tắc ở tầm tay.
- Đồ dùng hằng ngày: kính, nước, đài, điện thoại để trên một chiếc bàn nhỏ cạnh chỗ ngồi quen.
Trước khi sửa, hỏi các cụ khó ở chỗ nào. Có cụ khó nhất là cài cúc áo, có cụ khó nhất là đứng dậy khỏi bồn cầu. Sửa đúng chỗ các cụ thấy khó mới có ích, sửa theo ý con cháu đôi khi lại làm các cụ lạ lẫm trong chính nhà mình. Đổi đồ cũng nên đổi từ từ, giữ chỗ để quen thuộc, vì ở tuổi này thói quen đặt đồ cũng là một cách các cụ tự xoay xở.
Con cháu nên giúp thế nào để các cụ vẫn là người làm chủ
Giúp tốt nhất là giúp vừa đủ. Đứng gần khi cụ đi cầu thang thay vì bế xốc. Để cụ tự cầm thìa ăn dù chậm và rơi vãi một chút. Hỏi "bố muốn ăn gì hôm nay" thay vì quyết thay. Những việc nhỏ này nói với các cụ rằng mình vẫn được tôn trọng.
Một câu nói mẫu con cháu có thể dùng: "Bố cứ tự làm, con đứng đây, cần gì bố gọi." Phía các cụ thì nói: "Mấy việc này mẹ vẫn làm được, con để mẹ làm nhé, mẹ làm chậm thôi nhưng mẹ thích tự làm." Khi hai bên nói rõ với nhau, nhà sẽ bớt những va chạm vì một bên lo quá, một bên tự ái.
Khi có việc quan trọng như đi khám, đổi chỗ ở, sửa nhà, hãy hỏi ý các cụ trước. Ngay cả khi các cụ cần nhiều giúp đỡ hơn, quyền được hỏi ý và được quyết định vẫn là của các cụ.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Ở tuổi trên 80, những thay đổi nhỏ đôi khi là tín hiệu đáng chú ý. Nên đưa các cụ đi khám hoặc hỏi bác sĩ khi thấy: ăn kém nhiều ngày, sụt cân thấy rõ, mệt lả bất thường, lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài ngày, ngã dù nhẹ, đi tiểu buốt hoặc tiểu không tự chủ mới xuất hiện, sốt, ho kéo dài, vết loét ở chân hay ở chỗ tì đè lâu lành.
Lú lẫn xảy ra đột ngột ở người trên 80 có thể do nhiều nguyên nhân, kể cả nhiễm trùng hay thiếu nước, nên cần được khám sớm chứ không nên nghĩ "già thì lẫn". Người có bệnh nền nên giữ lịch tái khám đều, mang theo toàn bộ thuốc đang dùng khi đi khám để bác sĩ xem lại.
Gọi 115 ngay khi có đau ngực, khó thở nặng, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, ngã đập đầu, hoặc lơ mơ khó đánh thức.
Câu hỏi thường gặp
Người trên 80 tuổi có nên đi bộ mỗi ngày không?
Nên, nếu bác sĩ không dặn khác và cụ còn đi lại được. Đi bộ trong nhà, quanh sân hoặc ngõ gần nhà, chia nhiều lần ngắn trong ngày, có người đi cùng nếu chân chưa vững. Dừng lại khi thấy choáng, khó thở hay đau ngực.
Cụ không muốn ăn thì có nên ép không?
Không nên ép, nhưng nên tìm lý do: răng đau, hàm giả lỏng, ăn một mình buồn, món khó nhai. Ăn cùng con cháu, chia bữa nhỏ, nấu mềm thường giúp các cụ ăn khá hơn. Ăn kém kéo dài nhiều ngày thì nên hỏi bác sĩ.
Có nên để cụ trên 80 ở nhà một mình ban ngày không?
Tuỳ sức khoẻ và mong muốn của cụ. Nhiều cụ vẫn ở nhà một mình được nếu nhà an toàn, có đèn, có tay vịn, có hàng xóm qua lại và có lịch gọi điện hỏi thăm trong ngày. Bàn với các cụ để cùng quyết.
Làm sao để cụ không thấy mình là gánh nặng?
Giữ cho cụ những việc tự làm và những vai trò trong nhà, như pha trà, kể chuyện gia đình, góp ý việc họ hàng. Hỏi ý kiến cụ trong việc chung. Cảm giác có ích đến từ việc được cần đến chứ không đến từ lời an ủi.
Thấy cụ lú lẫn đột ngột thì làm gì?
Nên đưa cụ đi khám sớm, vì lú lẫn xuất hiện đột ngột có thể do nhiễm trùng, thiếu nước hay thuốc đang dùng. Nếu kèm yếu nửa người, nói khó hay lơ mơ khó đánh thức thì gọi 115 ngay.
Cụ ngồi xe lăn có cần vận động không?
Có, theo mức bác sĩ hoặc người làm phục hồi chức năng hướng dẫn. Cử động tay, đổi tư thế, tự lăn xe một đoạn ngắn, ra ngoài trời đều giúp giữ sức và tinh thần.