Ở tuổi 70 đến 80, mục tiêu giữ sức đổi từ "khoẻ thêm" sang "giữ được những việc mình tự làm": tự tắm, tự nấu, tự đi chợ, tự đi thăm bạn. Cách giữ là chia sức đều trong ngày, giữ đôi chân và thăng bằng, phòng ngã trong nhà, và chủ động hơn với lịch khám thay vì chờ có chuyện mới đi.
Nhiều người ở chặng này vẫn rất khoẻ, vẫn đi chơi xa, vẫn làm vườn cả buổi. Nhưng cũng là lúc một lần ốm, một lần ngã có thể làm sức sụt nhanh hơn trước và lâu hồi lại hơn. Vì thế việc chính không phải là gắng sức nhiều hơn, mà là tránh những lần sụt sức không đáng có và giữ cho được nhịp sống mình đã quen.
Tuổi 70 khác tuổi 60 ở chỗ nào
Ở tuổi 60, cơ thể như một chiếc xe còn dư xăng: hôm nay làm quá tay, mai nghỉ một chút là lại bình thường. Qua tuổi 70, bình xăng nhỏ lại. Một buổi sáng làm vườn quá lâu có thể khiến cả buổi chiều mệt, một đêm ngủ kém làm hôm sau đi đứng chậm hẳn. Không phải vì yếu đi đột ngột, mà vì khoảng dư để bù lại hẹp hơn.
Thêm vào đó, phản xạ giữ thăng bằng chậm hơn, mắt điều tiết chậm khi từ chỗ sáng vào chỗ tối, và cảm giác khát kém nhạy nên dễ uống ít nước mà không biết. Những điều này cộng lại khiến nguy cơ ngã cao hơn, và ngã ở tuổi này là một trong những chuyện làm đứt nhịp sống tự chủ nhiều nhất.
Hiểu như vậy để đổi cách nghĩ: không phải "mình còn làm được hết như trước", cũng không phải "mình già rồi, thôi không làm gì". Mà là "mình làm đủ, chia đều, và giữ không để ngã".
Cũng nên nhìn chặng này bằng con mắt công bằng. Rất nhiều người ngoài 70 vẫn trông cháu, vẫn giữ vai trò trong họ hàng, vẫn là người được hàng xóm hỏi ý mỗi khi có việc. Sức khoẻ ở tuổi này không đo bằng việc mình mang vác được bao nhiêu, mà bằng việc mình còn tự quyết được những gì trong ngày: ăn gì, đi đâu, gặp ai, làm việc gì. Giữ sức, xét cho cùng, là để giữ quyền tự quyết ấy được lâu nhất có thể. Và mỗi năm qua đi mà vẫn tự đi chợ, tự nấu bữa, tự đi thăm bạn là một năm đáng mừng, đáng để con cháu nhìn vào mà học theo.
Việc nên giữ, nên bớt, nên nhờ ở chặng 70 đến 80
Bảng này giúp ông bà và con cháu cùng thống nhất: việc nào ông bà vẫn tự làm, việc nào nên làm nhẹ đi, việc nào nên có người làm cùng. Mỗi nhà sẽ khác nhau tuỳ sức khoẻ; điều quan trọng là bàn với nhau chứ không quyết thay.
| Nhóm việc | Vẫn tự làm | Làm nhẹ đi | Nên có người cùng |
|---|---|---|---|
| Vệ sinh cá nhân | Tắm, thay đồ, chải tóc | Tắm ngồi ghế nhựa nếu đứng lâu mỏi | Tắm khi ở nhà một mình lúc trời rét |
| Bếp núc | Nấu món quen, rửa bát | Nấu một nồi dùng hai bữa | Bê nồi nước sôi lớn, dùng bếp than |
| Đi chợ | Chợ gần nhà, mua đồ nhẹ | Chia mua làm hai lần thay vì một lần nặng | Mua gạo, nước bình, đồ cồng kềnh |
| Nhà cửa | Quét, lau, xếp đồ | Lau nhà bằng cây lau thay vì quỳ | Trèo thang, thay bóng đèn, dọn gác |
| Đi lại | Đi bộ quanh khu, đi xe buýt quen tuyến | Đi giờ mát, tránh giờ đông | Đi đường xa, đi tối, nơi lạ |
| Vườn tược | Tưới, nhổ cỏ chậu cao | Ngồi ghế thấp khi làm cỏ | Đào đất nặng, cắt cành cao |
Cột "nên có người cùng" không có nghĩa là bỏ hẳn. Ông bà vẫn có thể tham gia, chỉ là không làm một mình những việc có rủi ro ngã hay quá sức.
Chia sức trong ngày: cách làm cụ thể
Bà Năm, 74 tuổi, ví dụ giả định, hay than "sáng làm được nhiều mà chiều mệt rã". Sau khi chia lại ngày theo các bước dưới đây, bà làm được gần như ngần ấy việc mà chiều vẫn còn sức đi dạo.
- Liệt kê việc trong ngày và đánh dấu việc nặng, việc nhẹ. Việc nặng là việc phải đứng lâu, cúi nhiều hay bê vác: giặt tay, lau nhà, làm cỏ.
- Không xếp hai việc nặng liền nhau. Sau mỗi việc nặng là một việc nhẹ hoặc ngồi nghỉ chừng mười lăm phút.
- Dồn việc nặng vào lúc mình khoẻ nhất trong ngày, với nhiều người là giữa buổi sáng sau khi đã ăn sáng, không phải lúc vừa ngủ dậy.
- Ngồi khi có thể ngồi: nhặt rau, gấp quần áo, là đồ đều ngồi được.
- Đặt đồ hay dùng ở tầm giữa ngực và hông để khỏi cúi thấp hay với cao.
- Giữ một lần đi bộ liền mạch mỗi ngày, kể cả hôm bận, vì đó là phần giữ sức chân quan trọng nhất.
- Cuối ngày tự hỏi: hôm nay chỗ nào làm mình mệt nhất? Mai đổi riêng chỗ đó.
Chia sức không phải là làm ít đi. Đó là cách để làm được nhiều ngày liên tiếp mà không có ngày nào kiệt sức phải nằm.
Phòng ngã trong nhà: những chỗ đáng soát nhất
Phần lớn cú ngã ở tuổi 70 trở lên xảy ra trong nhà, ở những chỗ quen đến mức không ai để ý. Một buổi chiều cùng con cháu đi soát từng góc theo danh sách dưới đây đáng giá hơn nhiều lời dặn "đi cẩn thận".
- Nhà tắm: sàn trơn khi ướt, nên có thảm chống trơn và tay vịn cạnh bồn cầu, chỗ tắm.
- Đường từ giường đến nhà vệ sinh ban đêm: có đèn ngủ hoặc đèn cảm ứng, không để dép, dây điện, đồ đạc chắn lối.
- Cầu thang: có tay vịn chắc cả hai bên nếu được, bậc cuối và bậc đầu dán vạch màu dễ thấy.
- Thảm chùi chân, thảm trải sàn: mép quăn là chỗ vấp; dán chặt hoặc bỏ đi.
- Dép đi trong nhà: đế chống trơn, có quai giữ gót, không đi dép quá rộng.
- Ghế ngồi: chắc, có tay vịn để chống khi đứng lên; tránh ghế đẩu thấp, ghế có bánh xe.
- Đồ hay dùng: không để trên nóc tủ cao phải trèo ghế lấy.
Thêm một thói quen nhỏ: ngủ dậy ngồi mép giường chừng một phút rồi mới đứng lên, để tránh choáng do đứng dậy đột ngột. Ai hay choáng khi đứng dậy thì nên kể với bác sĩ.
Giữ sức chân và thăng bằng ngay trong việc thường ngày
Ở tuổi 70 đến 80, không nhất thiết phải có giờ tập riêng mới giữ được chân. Có thể lồng vào những việc vẫn làm hằng ngày, miễn là làm đều và có chỗ vịn khi cần. Ví dụ, trong lúc chờ nồi cơm sôi, đứng cạnh bàn bếp, tay đặt hờ lên mặt bàn, nhón gót lên rồi hạ xuống chậm vài lượt. Khi xem ti vi, mỗi lần hết một chương trình thì đứng lên ngồi xuống vài lượt khỏi ghế có tay vịn, không ngồi liền hai ba tiếng.
Đi bộ vẫn là việc giữ sức chân tốt nhất, nhưng nên chọn đường bằng, đủ sáng, ít xe, đi giờ mát. Nhiều người thích đi theo nhóm vào buổi sáng vì có bạn giữ nhịp, có người để ý khi mình mệt. Nếu đã có lúc chân hơi chênh vênh, nên dùng gậy chống theo hướng dẫn của bác sĩ hay người làm phục hồi chức năng, chọn gậy đúng chiều cao chứ không mượn tạm của ai.
Một việc hay bị quên là đôi giày. Giày vừa chân, đế bám, buộc dây hoặc có quai dán chắc giúp bước đi vững hơn rõ rệt so với dép lê. Ai có bệnh nền về tim mạch, khớp, hoặc từng ngã thì hỏi bác sĩ trước khi đổi mức đi bộ hay tập thêm, và dừng ngay khi thấy choáng, đau ngực, khó thở.
Những cái sai thường gặp ở chặng này
Bỏ hẳn việc vì sợ ngã. Sợ ngã rồi ít đi lại, chân càng yếu, càng dễ ngã hơn, thành một vòng luẩn quẩn. Cách đúng là làm nhà an toàn hơn, đi giày dép tốt và giữ sức chân mỗi ngày, chứ không phải ngồi một chỗ chờ con cháu về.
Giấu mệt với con cháu. Sợ con lo, sợ phiền nên không nói mình hay choáng, hay mỏi, đêm ngủ không được. Đến khi có chuyện thì việc xử lý khó hơn nhiều. Nói sớm, nói rõ, kể bằng việc cụ thể, giúp cả nhà và bác sĩ xử lý kịp mà ông bà vẫn giữ được quyền quyết định của mình.
Uống ít nước để đỡ đi tiểu đêm. Uống quá ít dễ choáng, táo bón, mệt, nhất là những ngày nóng. Thay vào đó, uống rải đều trong ngày, để sẵn một bình nước ở chỗ hay ngồi, và bớt dần từ chiều tối. Ai có bệnh tim, thận phải giới hạn nước thì làm theo dặn của bác sĩ.
Tự đổi thuốc khi thấy khoẻ. Thấy huyết áp ổn rồi tự bỏ thuốc, hoặc thấy mệt rồi tự uống thêm. Mọi thay đổi về thuốc đều phải hỏi bác sĩ kê đơn.
Câu nói mẫu và khi nào gặp bác sĩ
Với con cháu: "Mẹ vẫn tự nấu được, nhưng mấy việc trèo cao với bê nặng thì cuối tuần con giúp mẹ nhé." Với bạn già: "Mai mình đi bộ sớm hơn một chút cho mát, đi chậm thôi mà đều." Với bác sĩ, nên kể bằng việc cụ thể thay vì câu chung chung "dạo này yếu lắm", ví dụ: "Hai tuần nay bác đứng dậy hay bị choáng, đi chợ về phải ngồi nghỉ lâu hơn trước, bác có cần đổi gì không?" Câu kể cụ thể giúp bác sĩ hướng dẫn cụ thể.
Nên đi khám sớm hơn lịch hẹn khi có: ngã dù không đau, choáng váng khi đứng lên nhiều lần, đi chậm hẳn hoặc kéo lê chân, mệt kéo dài, sụt cân không rõ lý do, ăn kém nhiều tuần, hay quên tăng nhanh làm ảnh hưởng việc hằng ngày. Người có bệnh nền hỏi bác sĩ trước khi đổi mức vận động.
Gọi 115 ngay khi có đau ngực, khó thở nặng, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, hoặc ngã đập đầu, kể cả khi sau ngã thấy vẫn tỉnh táo.
Câu hỏi thường gặp
Người 70 tuổi có nên tiếp tục làm vườn không?
Nên, nếu bác sĩ không dặn khác. Làm vườn giữ sức tay chân và tinh thần. Chỉ nên ngồi ghế thấp khi làm cỏ, tránh cúi lâu, tránh bê chậu nặng một mình và nghỉ giữa chừng.
Ngã nhẹ không đau thì có cần kể với bác sĩ không?
Nên kể. Một lần ngã, dù nhẹ, có thể là dấu hiệu về thăng bằng, huyết áp hay thuốc đang dùng. Nếu ngã có đập đầu thì gọi 115 ngay dù thấy tỉnh táo.
Tuổi 70 trở lên có cần ngủ trưa không?
Nhiều người thấy dễ chịu với giấc ngủ trưa ngắn. Nên giữ ngắn để tối còn ngủ được. Nếu ban ngày buồn ngủ nhiều bất thường thì nên hỏi bác sĩ.
Làm sao để con cháu không làm hộ hết mọi việc?
Nói rõ việc nào mình còn muốn tự làm và việc nào cần giúp. Con cháu thường làm hộ vì lo, khi biết rõ ranh giới thì sẽ yên tâm để ông bà tự làm phần của mình.
Tắm một mình ở tuổi 75 có an toàn không?
Với người còn khoẻ thì vẫn tắm một mình được nếu nhà tắm có thảm chống trơn, tay vịn, ghế ngồi tắm, đèn sáng và không khoá cửa trong. Hôm trời rét hay khi mệt thì nên tắm lúc có người ở nhà.
Khi nào nên đi khám sớm hơn lịch hẹn?
Khi có ngã, choáng khi đứng lên nhiều lần, mệt hay sụt cân kéo dài, ăn kém nhiều tuần, đi lại chậm hẳn. Dấu hiệu cấp cứu như đau ngực, khó thở, yếu nửa người, nói khó thì gọi 115 ngay.