KinhNe.comKính Nể
Giữ đầu óc minh mẫn

Thử việc lạ mỗi tuần cho đầu óc người cao tuổi: đổi đường đi, đổi tay, làm món mới

Việc quen làm mãi thì đầu óc chạy tự động. Một việc lạ nhỏ mỗi tuần, như đổi đường đi bộ, dùng tay kia, sửa một món đồ, buộc đầu óc tỉnh lại. Danh sách và cách làm.

An older Vietnamese woman about seventy repairing a small wooden stool with simple hand tools in a sunny courtyard, focused hands, close side angle, warm natural tones

Việc đã quen làm hàng nghìn lần thì đầu óc gần như chạy tự động, còn một việc lạ, dù rất nhỏ, buộc nó phải để ý, tính toán và xoay xở lại từ đầu. Vì thế ngoài các thói quen giữ đều mỗi ngày, người cao tuổi nên có thêm một việc lạ nhỏ mỗi tuần: đổi đường đi bộ, đánh răng bằng tay không thuận, sửa một món đồ chưa sửa bao giờ, nấu theo cách khác, hay đi một chuyến xe buýt chưa từng đi.

Đây không phải chuyện học một môn mới cả mấy tháng. Mỗi việc lạ chỉ kéo dài một buổi hay vài ngày, xong thì thôi, tuần sau thử việc khác. Bài này đưa ra danh sách việc lạ chia theo mức sức, cách chọn sao cho an toàn, lịch tháng mẫu và cách làm cùng con cháu. Như mọi việc khác, người có bệnh nền hỏi bác sĩ trước nếu việc lạ đòi đi lại hay gắng sức nhiều.

Vì sao việc lạ khác việc quen

Ví dụ giả định: ông Chín, 69 tuổi, sáng nào cũng đi bộ đúng một vòng quanh hồ, cùng giờ, cùng chiều. Ông đi khoẻ, chân vững, nhưng kể rằng nhiều hôm về tới nhà không nhớ dọc đường có gì. Đó là dấu hiệu việc ấy đã thành tự động. Chân vẫn được tập, còn đầu óc thì chỉ chạy nền.

Một hôm ông đi ngược chiều, rồi tuần sau rẽ vào con ngõ chưa đi bao giờ. Ông kể đầu óc bỗng bận hẳn: phải nhìn biển số nhà, nhớ chỗ rẽ, ước xem đi tiếp có vòng về được không. Cái bận ấy chính là thứ việc quen không còn mang lại.

Người ta hay nói tuổi già khó thay đổi. Thực ra phần lớn người cao tuổi vẫn thích nghi tốt khi việc mới vừa sức và không có ai hối thúc. Nhiều nghiên cứu về việc học ở người lớn tuổi cho thấy sự mới lạ và thử thách vừa phải là hai thứ giữ cho đầu óc linh hoạt. Mấu chốt nằm ở chữ vừa phải: lạ đủ để phải nghĩ, nhưng không khó tới mức nản hay nguy hiểm.

Danh sách việc lạ theo mức sức

Chia ba mức để ai cũng chọn được. Mỗi tuần một việc, xoay vòng giữa các nhóm: đi lại, đôi tay, bếp núc, giấy bút, giao tiếp.

MứcViệc lạ gợi ýĐầu óc phải làm gì
Nhẹ, làm trong nhàĐánh răng, chải tóc bằng tay không thuận; sắp lại tủ quần áo theo cách khác; ăn bằng đũa tay kia một bữaĐiều khiển cử động lạ, phá nếp tự động
Nhẹ, làm trong nhàNấu món quen theo cách khác, như rau xào thành canh; ghép một bộ xếp hình của cháuLên kế hoạch, nhớ thứ tự mới
Vừa, quanh khu nhàĐổi đường đi bộ; đi chợ khác; tự tìm đường tới nhà một người bạn mà không nhờ chởĐịnh hướng, ghi nhớ đường, quan sát
Vừa, quanh khu nhàSửa một món đồ nhỏ: thay dây quạt, đóng lại chân ghế, khâu lại cúc áo theo kiểu mớiGiải quyết vấn đề, khéo tay
Khó hơn, ra ngoàiĐi một tuyến xe buýt chưa đi; tham gia một buổi sinh hoạt chưa từng dự ở nhà văn hoáXoay xở tình huống mới, giao tiếp người lạ
Khó hơn, ra ngoàiDạy người khác một việc mình giỏi lần đầu, như dạy cháu hàng xóm đan lưới, câu cáSắp xếp kiến thức, giải thích

Không cần làm theo đúng bảng. Điều quan trọng là việc đó mới với chính mình. Với người cả đời làm thợ mộc, đóng lại chân ghế là việc quen, nhưng nấu một món ăn lạ lại là việc rất mới.

Chọn việc lạ cho an toàn

Việc lạ không có nghĩa là việc mạo hiểm. Không leo thang lên mái, không tự sửa điện, không đi đường dốc trơn chỉ vì muốn thử. Việc lạ tốt là việc làm sai cũng không sao.

Đổi đường đi bộ thì chọn giờ sáng và đường bằng. Mang theo điện thoại và giấy ghi địa chỉ nhà. Báo người nhà mình định đi đường nào, khoảng bao lâu về.

Dùng tay không thuận chỉ với việc nhẹ. Đánh răng, chải tóc, ăn đũa thì được. Cầm dao, rót nước sôi thì vẫn dùng tay thuận.

Người có bệnh nền hỏi bác sĩ trước. Nhất là khi việc lạ đòi đi bộ xa hơn mọi ngày, mang vác, hay ra ngoài khi trời nóng gắt. Dừng ngay nếu thấy chóng mặt, đau ngực, khó thở, tim đập dồn.

Đừng gộp nhiều cái mới một lúc. Đi đường lạ, giờ lạ, trời mưa và một mình cùng lúc là quá nhiều. Mỗi lần chỉ đổi một thứ. Lần đầu đi tuyến xe buýt mới thì đi giờ quen, trời khô, có người đi cùng; lần sau mới tự đi.

Dụng cụ sửa đồ để gọn và rút điện trước. Sửa quạt, đèn bàn thì rút phích cắm trước khi tháo. Dao, kéo, tua vít xếp vào một khay, làm trên bàn đủ sáng, ngồi chứ không đứng cúi lâu. Đồ dùng điện lớn hay việc trên cao thì để thợ làm.

Vì sao hay ngại thử, và cách bước qua cái ngại

Ngại thử cái mới ở tuổi cao thường không phải vì lười. Có ba nỗi ngại hay gặp. Một là sợ làm hỏng, nhất là làm hỏng đồ trong nhà hay làm phiền con cháu. Hai là sợ người ta cười, kiểu "già rồi còn bày đặt". Ba là sợ mệt, sợ không theo nổi. Cả ba đều có lý, và cách bước qua không phải là gạt chúng đi mà là chọn việc lạ sao cho chúng nhỏ lại.

Với nỗi sợ làm hỏng, chọn đồ đã hỏng sẵn để sửa, như chiếc quạt đã nằm góc nhà, cái ghế đã lung lay. Hỏng thêm cũng không mất gì. Với nỗi sợ người ta cười, thử trong nhà trước, hoặc rủ một bạn già cùng thử để có người cùng phe. Với nỗi sợ mệt, chia việc lạ thành nhiều buổi ngắn, hôm nay tháo, mai lau, ngày kia lắp.

Một câu nhiều người cao tuổi tự nói với mình rất có ích: "Thử một lần, không thích thì thôi." Câu ấy hạ thấp cái giá của việc thất bại xuống gần bằng không. Ai cũng dám thử một lần. Và thường thì sau một lần, người ta muốn thử thêm lần nữa.

Lịch một tháng mẫu

Ví dụ giả định cho một người 70 tuổi, đi lại tốt, sống cùng con cháu. Mỗi tuần một việc chính, kèm một việc nhỏ làm trong nhà.

TuầnViệc lạ chínhViệc nhỏ trong nhàGhi vào sổ cuối tuần
MộtĐi bộ ngược chiều vòng hồ quen, rồi rẽ một ngõ mớiĐánh răng bằng tay không thuận cả tuầnThấy gì mới trên đường, tay không thuận khá lên ra sao
HaiNấu một món chưa nấu bao giờ, hỏi cách làm từ bạn giàSắp lại ngăn kéo bếp theo cách mớiMón ra sao, cả nhà nói gì
BaSửa chiếc quạt cũ cùng cháuĂn một bữa bằng đũa tay kiaKhó nhất ở bước nào
BốnĐi một tuyến xe buýt tới chợ khác, có người nhà đi cùng lần đầuGhép một bộ xếp hình nhỏLần sau có tự đi được không

Sổ ghi cuối tuần là phần nhiều người bỏ qua mà lại có ích. Viết lại việc mình đã làm buộc đầu óc nhớ lại và sắp xếp, đồng thời cho thấy một tháng qua mình đã thử những gì. Sau vài tháng, cuốn sổ ấy là bằng chứng rõ nhất rằng tuổi tác không ngăn ai thử cái mới.

Làm cùng con cháu, đừng để con cháu làm hộ

Mời cháu làm bạn đồng hành, không phải người dạy. Câu mẫu: "Cuối tuần ông với cháu thử sửa cái quạt này nhé, ông chưa làm bao giờ." Cháu thấy được ông rủ, ông có người phụ mà vẫn là người làm chính.

Con cháu nên kiềm chế việc làm hộ. Thấy ông bà loay hoay, nhiều người lao vào làm cho nhanh. Chờ thêm vài phút, gợi ý một câu thay vì cầm lấy dụng cụ. Loay hoay chính là lúc đầu óc đang làm việc. Câu gợi ý tốt là câu hỏi, như "ông thử xem cái ốc bên dưới thế nào", chứ không phải câu chỉ đạo.

Hai bên cùng thử một việc lạ với cả hai. Cùng học một món ăn vùng khác, cùng đi một tuyến xe mới. Khi cả hai cùng không biết, không ai phải đóng vai thầy, chuyện thành trò chơi chung.

Khen cái cố gắng, không khen kiểu dỗ trẻ. Nói "ông sửa được cái quạt thật, cháu không nghĩ ra cách tháo cái nắp đó" tốt hơn "ông giỏi quá". Người cao tuổi nhận ra ngay lời khen thật và lời khen cho vui.

Khi nào việc lạ trở nên khó bất thường

Thử việc mới thì lóng ngóng là chuyện ai cũng gặp. Nhưng nếu những việc vốn rất quen như tự về nhà từ chợ, làm món ăn đã nấu cả đời, dùng đồ dùng quen bỗng trở nên khó, rối, hoặc người cao tuổi bị lạc ở chỗ đã đi nhiều lần, thì đó không còn là chuyện việc lạ. Người nhà nên ghi lại các lần xảy ra và đưa đi khám để bác sĩ đánh giá, không tự gán tên bệnh. Mắt kém, ngủ kém, thiếu nước, thuốc đang dùng đều có thể làm người ta rối hơn thường ngày.

Trong lúc đang làm việc lạ mà thấy chóng mặt nhiều, đau ngực, khó thở, tê yếu một bên tay chân, nói khó hay ngã đập đầu, dừng ngay và gọi 115. Đừng cố làm cho xong.

Còn với phần lớn người cao tuổi khoẻ, việc lạ mỗi tuần là một niềm vui nhỏ: một con ngõ mới có hàng hoa giấy đẹp, một món ăn cả nhà khen, một chiếc quạt chạy lại sau nửa năm nằm góc nhà. Những niềm vui ấy giữ cho người ta tò mò, mà tò mò là thứ giữ đầu óc trẻ lâu hơn mọi lời khuyên.

Câu hỏi thường gặp

Mỗi tuần một việc lạ có quá nhiều với người ngoài tám mươi không?

Không nhất thiết. Người ngoài tám mươi có thể chọn mức nhẹ làm trong nhà như dùng tay không thuận, sắp đồ theo cách khác, nấu món quen theo cách mới. Có thể giãn ra hai tuần một việc nếu thấy mệt.

Việc lạ khác gì với học một môn mới?

Học một môn mới kéo dài nhiều tháng, có tiến độ, có thầy hoặc lớp. Việc lạ chỉ là một lần thử ngắn, làm xong thì thôi, mục đích là phá nếp tự động của đầu óc. Hai thứ bổ sung cho nhau.

Dùng tay không thuận có giúp gì thật không?

Nó buộc đầu óc điều khiển cử động mà bình thường không phải nghĩ tới, nên là một cách nhẹ nhàng để phá nếp tự động. Không nên kỳ vọng quá nhiều, chỉ coi là một việc vui trong tuần.

Thử việc lạ thất bại thì sao?

Không sao cả. Món ăn hỏng, quạt chưa sửa được vẫn là đã thử, đầu óc vẫn đã làm việc. Có thể ghi lại vì sao chưa được rồi tuần sau thử lại hoặc chuyển sang việc khác.

Người hay lo lắng có nên thử việc lạ ra ngoài không?

Nên bắt đầu bằng việc lạ trong nhà để quen cảm giác. Khi ra ngoài, đi cùng một người thân lần đầu, chọn giờ thưa người. Mỗi lần thành công nhỏ giúp bớt lo cho lần sau.

Con cháu ở xa có thể giúp gì?

Gợi ý một việc lạ trong cuộc gọi cuối tuần, như "tuần này bố thử nấu món canh chua kiểu miền Tây nhé", rồi tuần sau gọi hỏi kết quả. Việc hỏi lại cho người cao tuổi một lý do để làm và để kể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138