Trò chuyện mỗi ngày là một trong những việc giữ đầu óc minh mẫn tự nhiên nhất, vì một cuộc nói chuyện thật buộc người ta nghe, hiểu, nhớ điều người kia vừa nói, tìm chữ để đáp và đổi hướng theo câu chuyện, tất cả gần như cùng lúc. Người cao tuổi giữ được vài cuộc trò chuyện có qua có lại mỗi ngày, với người nhà, bạn già, hàng xóm hay người bán hàng quen, là đang cho đầu óc một buổi tập đều đặn mà không hề thấy như tập.
Bài này nói về chất lượng và nhịp của những cuộc trò chuyện hằng ngày: vì sao chào hỏi qua loa chưa đủ, nên tìm người nói chuyện ở đâu, gợi chuyện gì cho cả hai cùng hứng thú, làm gì khi tai nghe kém, và con cháu nên nói chuyện với ông bà thế nào. Nếu bạn là người con đọc bài này cho bố mẹ, phần câu hỏi mẫu sẽ dùng được ngay tối nay.
Một cuộc trò chuyện thật bắt đầu óc làm gì
Ví dụ giả định: bà Sáu, 78 tuổi, sống cùng con trai và con dâu. Cả nhà thương bà, ngày nào cũng hỏi "mẹ ăn chưa", "mẹ có mệt không". Bà trả lời "rồi", "không". Một ngày như thế có hàng chục câu qua lại mà gần như không có cuộc trò chuyện nào. Đầu óc bà không phải làm gì ngoài trả lời có hay không.
Trò chuyện thật khác hẳn. Khi bạn già kể chuyện cháu thi đỗ, người nghe phải theo dõi ai làm gì, nhớ chi tiết để hỏi lại, liên hệ với chuyện nhà mình, rồi tìm chữ kể lại cho mạch. Khi câu chuyện rẽ sang chuyện khác, đầu óc phải đổi hướng theo. Đó là những việc phối hợp nhiều phần của trí nhớ và sự chú ý.
Nhiều nghiên cứu về người cao tuổi cho thấy những người giữ được quan hệ và có người để chuyện trò thường giữ tinh thần và sự minh mẫn tốt hơn những người thu mình. Không ai nói trò chuyện là thuốc. Nhưng nó là một thói quen đáng giữ, và cái hay là nó còn làm cuộc sống vui hơn, chuyện mà thuốc nào cũng không làm được.
Nói với ai: bản đồ các cuộc trò chuyện trong tuần
Không nên trông vào một người duy nhất. Mỗi kiểu người nói chuyện mang lại một kiểu chuyện khác nhau. Bảng dưới là ví dụ giả định để tự rà xem tuần của mình đang thiếu kiểu nào.
| Người nói chuyện | Kiểu chuyện thường có | Gợi ý giữ nhịp |
|---|---|---|
| Vợ hoặc chồng | Việc nhà, con cháu, kỷ niệm chung | Mỗi tối dành mười lăm phút nói chuyện không có tivi |
| Con cháu sống cùng | Chuyện trường lớp, công việc, chuyện ngoài xã hội | Bữa tối hỏi một câu mở, không chỉ hỏi ăn chưa |
| Con cháu ở xa | Tin tức gia đình, chuyện mỗi bên | Hẹn giờ gọi cố định mỗi tuần |
| Bạn già, bạn tập buổi sáng | Sức khoẻ, thời sự, chuyện ngày xưa | Ngồi lại uống trà sau giờ tập |
| Hàng xóm, tổ dân phố | Chuyện khu phố, việc chung | Chào hỏi và dừng lại vài câu khi gặp |
| Người bán hàng quen | Giá cả, mùa vụ, chuyện chợ | Đi một chỗ quen để có người hỏi han |
| Người trẻ khác thế hệ | Chuyện mới, cách nhìn khác | Nhận dạy cháu hàng xóm một việc mình giỏi |
Nếu cả tuần chỉ có ô đầu tiên và ô cuối cùng trống trơn, đó là dấu hiệu nên mở rộng thêm một hai mối. Ai mới chuyển về sống với con ở nơi lạ thì càng nên chủ động với hàng xóm và nhóm tập gần nhà, vì những mối này phải có thời gian mới thành quen.
Gợi chuyện gì cho cuộc nói chuyện có chiều sâu
Câu hỏi có hoặc không làm câu chuyện dừng lại. Câu hỏi mở mời người kia kể. Dưới đây là những câu mẫu dùng được cho cả người cao tuổi hỏi nhau lẫn con cháu hỏi ông bà.
- "Hồi bằng tuổi cháu bây giờ, ông làm gì vào mùa hè?"
- "Món này ngày xưa bà nấu khác bây giờ ở chỗ nào?"
- "Hôm nay ở nhóm tập có chuyện gì vui không anh?"
- "Theo chị, chuyện sửa đường ở khu mình nên làm thế nào cho đỡ bụi?"
- "Bố nhớ lần đầu đi xa nhà là đi đâu không?"
- "Mẹ thấy đứa nào trong các cháu giống mẹ nhất, giống ở chỗ nào?"
- "Nếu được chọn lại một nghề, ông sẽ chọn nghề gì?"
Câu hỏi về ngày xưa giúp người cao tuổi lấy lại ký ức xa, câu hỏi về chuyện hôm nay giữ cho đầu óc gắn với hiện tại, còn câu hỏi xin ý kiến cho thấy người được hỏi vẫn có tiếng nói. Nên trộn cả ba loại, đừng chỉ hỏi chuyện xưa, vì như vậy dễ làm người ta cảm thấy mình chỉ còn sống trong quá khứ.
Khi nghe kém, nói chậm hoặc ngại nói
Nghe kém là lý do lớn khiến người ta rút khỏi câu chuyện. Hỏi lại nhiều lần thấy ngại nên dần dần chỉ gật đầu cho qua. Nếu thấy mình hay phải hỏi lại, hay mở tivi to hơn người nhà, nên đi khám tai. Nghe rõ trở lại thường kéo người ta trở lại với các cuộc trò chuyện.
Người nói với người nghe kém nên đổi cách nói. Ngồi đối diện, để mặt đủ sáng, nói chậm và rõ chứ không hét to, tắt bớt tiếng ồn xung quanh. Không nghe được thì nói lại bằng chữ khác, đừng lặp nguyên câu to hơn.
Nói chậm, tìm chữ lâu cũng không sao. Người nghe nên chờ, không vội nói chen hay điền chữ hộ. Cho người cao tuổi thời gian tự tìm chữ là cho đầu óc họ được làm việc.
Người vốn ít nói không cần ép. Người hướng nội vẫn giữ được những cuộc trò chuyện sâu với một hai người thân. Không cần đông người, chỉ cần đều.
Ngại vì sợ nói sai chuyện thời sự. Không ai biết hết. Câu "chuyện này bác chưa rõ, cậu kể bác nghe với" vừa thật lòng vừa mở thêm chuyện.
Phép thử một tuần: đếm cuộc trò chuyện thật
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy một ngày mình nói rất nhiều câu mà ít có cuộc trò chuyện nào. Thử bảy ngày như sau.
- Mỗi tối, ghi vào sổ những cuộc nói chuyện kéo dài quá năm phút trong ngày: nói với ai, chuyện gì.
- Đánh dấu cuộc nào mình được kể, được hỏi ý kiến, không chỉ trả lời có hoặc không.
- Tới ngày thứ tư, xem lại: ngày nào trống, kiểu người nào chưa nói chuyện lần nào.
- Ba ngày cuối, mỗi ngày chủ động mở thêm một cuộc: gọi cho một người bạn cũ, ngồi lại sau giờ tập, hỏi cháu một câu mở.
- Ngày thứ bảy, so ba ngày cuối với ba ngày đầu: số cuộc, độ dài, cảm giác cuối ngày.
Phép thử không để chấm điểm ai. Nó chỉ giúp thấy rõ tuần của mình. Với người sống một mình, kết quả thường là cần một mối trò chuyện cố định mỗi ngày, như một cuộc gọi hẹn giờ với con hoặc buổi ngồi trà với bạn già sau giờ tập.
Những cái sai làm cuộc trò chuyện tắt ngấm
Hỏi như hỏi cung. Một chuỗi "ăn chưa, uống thuốc chưa, ngủ được không" là cần cho việc chăm sóc nhưng không phải trò chuyện. Sau mấy câu hỏi thăm, nên chuyển sang một câu mở để người kia có dịp kể.
Sửa từng chi tiết khi người kia đang kể. Bà kể chuyện năm ấy đi chợ phiên ngoài thị trấn, cháu chen vào "chợ đó dời chỗ lâu rồi bà ạ". Đúng, nhưng làm đứt mạch. Để bà kể xong, chuyện chợ dời đi đâu nói sau nếu cần.
Nói thay, nói hộ. Khi có khách hỏi ông bà, con cháu hay trả lời luôn cho nhanh. Người cao tuổi bị nói hộ nhiều lần sẽ thôi lên tiếng. Nên để ông bà tự trả lời, chậm cũng được.
Chỉ nói chuyện bệnh tật. Gặp nhau toàn hỏi thuốc men, kể ai ốm, ai mất thì không khí nặng và ai cũng lo hơn. Bạn già với nhau nên cố ý dành chỗ cho chuyện vui, chuyện cây cối, cháu chắt, món ngon.
Nói với ông bà bằng giọng dỗ trẻ. Kéo dài giọng, gọi bằng tiếng nựng, giải thích quá đơn giản làm người cao tuổi thấy bị coi thường. Nói với ông bà như nói với một người lớn từng trải, vì đúng là như vậy.
Mở tivi suốt bữa cơm. Tiếng tivi lấn át câu chuyện, nhất là với người nghe kém. Tắt tivi trong bữa ăn là cách đơn giản nhất để có thêm vài cuộc trò chuyện mỗi ngày.
Con cháu nói chuyện với ông bà thế nào và khi nào cần đi khám
Con cháu bận, nhưng mười lăm phút nói chuyện thật mỗi ngày đáng giá hơn một giờ ngồi cạnh nhau mà mỗi người nhìn một màn hình. Đặt điện thoại xuống, ngồi ngang tầm mắt, hỏi một câu mở và lắng nghe tới cùng. Khi ông bà kể lại chuyện cũ đã kể nhiều lần, không cần nói "bà kể rồi", có thể hỏi thêm một chi tiết mới, như "lúc đó ai đi cùng bà". Chuyện cũ nhờ vậy có thêm lớp mới.
Nên để ý và đưa đi khám khi thấy những thay đổi rõ trong vài tuần hoặc vài tháng: ông bà bỗng ít nói hẳn, bỏ những buổi gặp vẫn thích, hay hỏi lại cùng một câu trong một buổi, lạc mạch câu chuyện nhiều hơn trước, hoặc buồn bã, cáu gắt khác thường. Không tự gán tên bệnh. Nhiều nguyên nhân như nghe kém, ngủ kém, thuốc đang dùng hay một nỗi buồn chưa nói ra cũng làm người ta thu mình lại. Khi đi khám, nhờ người nhà đi cùng để kể lại cụ thể.
Nếu thấy đột ngột nói khó, nói ngọng, méo miệng, yếu một bên tay chân hay lú lẫn xuất hiện trong vài giờ, gọi 115 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Nói chuyện qua điện thoại có giá trị như gặp mặt không?
Gặp mặt có thêm nét mặt, cử chỉ nên dễ hiểu nhau hơn. Nhưng một cuộc gọi có hỏi có đáp, kéo dài vài phút vẫn là cuộc trò chuyện thật. Với con cháu ở xa, hẹn giờ gọi cố định mỗi tuần là cách giữ nhịp tốt.
Người cao tuổi sống một mình nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ những mối gần nhất: một nhóm tập buổi sáng gần nhà, hàng xóm sát vách, người bán hàng quen. Chủ động chào và dừng lại hỏi một câu. Mối quan hệ cần vài tuần mới thành quen, nên đừng nản sau vài lần.
Ông bà hay kể đi kể lại một chuyện thì có đáng lo không?
Người ở mọi lứa tuổi đều có chuyện tâm đắc hay kể lại. Đáng để ý hơn là khi kể lại cùng chuyện nhiều lần trong một buổi mà không nhớ vừa kể, kèm các thay đổi khác. Khi đó nên đưa đi khám để bác sĩ đánh giá.
Có nên tranh luận với ông bà về chuyện thời sự không?
Trao đổi ý kiến là tốt cho đầu óc cả hai bên, miễn là tôn trọng nhau. Nên tránh biến thành cãi vã hay cố thắng. Có thể hỏi "vì sao bố nghĩ vậy" để hiểu thêm thay vì phản bác ngay.
Nghe kém có làm người ta kém minh mẫn đi không?
Nghe kém làm người ta khó theo chuyện, ngại giao tiếp và dễ rút khỏi các cuộc trò chuyện, mà ít trò chuyện thì đầu óc ít được dùng. Vì thế nên đi khám tai khi thấy nghe kém, đừng coi là chuyện đương nhiên của tuổi già.
Trò chuyện với cháu nhỏ có ích gì cho ông bà?
Cháu nhỏ hỏi những câu bất ngờ, buộc ông bà phải giải thích theo cách mới. Kể chuyện cho cháu, nghe cháu kể chuyện trường là hai chiều có lợi, và là cách gắn kết các thế hệ rất tự nhiên.