Ở hầu hết các nước, phụ nữ sống lâu hơn nam giới, và lý do là sự cộng hưởng của sinh học, thói quen và cách mỗi giới đối xử với sức khoẻ: nam giới hút thuốc, uống rượu nhiều hơn, ngại đi khám hơn, gặp tai nạn nhiều hơn, ít chia sẻ hơn khi gặp chuyện buồn. Phần sinh học không đổi được, nhưng phần thói quen thì các cụ ông hoàn toàn có thể thay đổi, ở tuổi nào cũng vậy.
Bài này không nêu con số chênh lệch cụ thể vì chúng khác nhau theo nơi và theo năm. Mục đích là hiểu cho đúng vì sao có khoảng chênh, thấy cả mặt trái là các cụ bà tuy sống lâu nhưng thường sống nhiều năm hơn với đau khớp, bệnh mạn tính, và gợi ý những việc cụ thể mà các cụ ông và gia đình làm được ngay.
Phần sinh học: những gì tự nhiên đã định sẵn
Một phần khoảng chênh đến từ sinh học. Nội tiết tố nữ trong những năm còn kinh nguyệt được cho là có phần bảo vệ tim mạch, nên bệnh tim ở phụ nữ thường xuất hiện muộn hơn nam giới. Cơ thể phụ nữ cũng có vài khác biệt ở hệ miễn dịch và cách tích mỡ. Những khác biệt ấy cộng lại tạo một chút lợi thế từ đầu.
Nhưng phần sinh học không giải thích được hết. Ở những nơi và những thời kỳ mà nam giới bỏ thuốc lá nhiều hơn, uống rượu ít hơn, đi khám đều hơn, khoảng chênh thường thu hẹp lại. Điều này gợi ý rằng phần lớn khoảng chênh nằm ở thói quen và hoàn cảnh, tức là phần con người tác động được.
Với các cụ ông, hiểu điều này có ích theo hai cách. Một là không cần mặc cảm "đàn ông vốn yếu hơn", vì phần sinh học chỉ là một phần. Hai là thấy rõ những việc trong tầm tay mình có sức nặng đáng kể. Một cụ ông bảy mươi tuổi không đổi được nội tiết tố của mình, nhưng đổi được điếu thuốc buổi sáng, chén rượu buổi trưa và lịch khám bỏ lỡ từ năm ngoái.
Phần thói quen: khác biệt hay gặp giữa cụ ông và cụ bà
Bảng dưới nói về xu hướng chung, không đúng với mọi người. Nhiều cụ ông chăm sóc sức khoẻ rất kỹ, nhiều cụ bà lại chủ quan.
| Thói quen | Xu hướng thường gặp ở nam giới | Việc có thể làm |
|---|---|---|
| Thuốc lá | Hút nhiều hơn, hút lâu năm hơn | Bỏ thuốc ở tuổi nào cũng có lợi; nhờ bác sĩ hỗ trợ |
| Rượu bia | Uống thường xuyên hơn, uống nhiều hơn trong cỗ bàn | Bớt dần, có ngày không uống, không uống khi dùng thuốc |
| Đi khám | Ngại khám, chỉ đi khi đã đau nhiều | Đặt lịch khám theo hẹn, nhờ vợ con nhắc |
| Dùng thuốc | Hay bỏ thuốc khi thấy đỡ | Dùng đúng đơn, hỏi bác sĩ trước khi ngừng |
| Tai nạn | Leo trèo, lái xe, làm việc nguy hiểm tới tuổi cao | Biết lúc nhờ người khác, dùng đồ bảo hộ |
| Chia sẻ cảm xúc | Ít nói ra khi buồn, khi cô đơn | Giữ một vài người bạn để trò chuyện thật |
| Việc nhà | Ít làm việc nhà, ngồi nhiều sau nghỉ hưu | Nhận phần việc nhà, đi chợ, làm vườn |
Mỗi hàng là một chỗ có thể cải thiện. Không cần làm hết cùng lúc; một cụ ông chỉ cần bỏ thuốc và đi khám đúng hẹn đã thay đổi được đáng kể bức tranh sức khoẻ của mình.
Mặt trái ít ai nói: sống lâu hơn nhưng không phải lúc nào cũng khoẻ hơn
Câu chuyện "phụ nữ sống lâu hơn" dễ khiến người ta nghĩ các cụ bà khoẻ hơn. Thực tế, nhiều nghiên cứu cho thấy phụ nữ cao tuổi thường sống nhiều năm hơn với đau khớp, loãng xương, hạn chế đi lại. Nói cách khác, khoảng cách giữa tuổi thọ và tuổi thọ khoẻ mạnh ở cụ bà có khi còn rộng hơn.
Thêm nữa, vì sống lâu hơn chồng, nhiều cụ bà trải qua những năm cuối đời một mình, có khi cùng lúc mất chồng, mất bạn, sức yếu dần. Nhiều cụ bà cả đời chăm chồng, chăm con cháu, đến lượt mình lại ngại nhờ ai.
Vì thế lời khuyên cho các cụ bà không phải là "yên tâm, mình sống lâu", mà là giữ cơ, giữ xương, phòng ngã, giữ những mối quan hệ ngoài gia đình. Còn với gia đình, khi ông mất trước, bà cần được để ý nhiều hơn chứ không phải ít hơn, vì "bà vẫn khoẻ" có khi chỉ là bà không nói ra. Một cuộc gọi mỗi tối, một bữa cơm cuối tuần, một lần đưa bà đi khám mắt thường có ý nghĩa hơn nhiều so với những món quà biếu.
Năm việc cụ thể cho các cụ ông, bắt đầu từ tuần này
Đặt một lịch khám. Nếu đã hơn một năm chưa đo huyết áp, đường huyết, chưa khám mắt, hãy nhờ con đặt lịch. Đi cùng vợ hoặc con cũng được, có người nhớ hộ lời bác sĩ dặn.
Bớt một điếu, bớt một chén. Nếu còn hút thuốc, nói với bác sĩ để được hướng dẫn bỏ. Nếu còn uống rượu đều, chọn vài ngày trong tuần không uống, và không uống khi đang dùng thuốc.
Nhận một việc nhà. Đi chợ buổi sáng, quét sân, tưới cây, nấu một bữa trong tuần. Việc nhà vừa là vận động vừa giữ vai trò trong gia đình.
Tìm một người để nói chuyện thật. Một người bạn cũ, một người hàng xóm, một người trong hội. Không cần nói chuyện buồn, chỉ cần có người hỏi han đều đặn.
Biết lúc nhờ người khác. Leo mái nhà, trèo cây hái quả, chở nặng đường xa là những việc nên để người trẻ làm hoặc làm có người bên cạnh. Biết nhờ không phải là yếu, mà là khôn.
Các cụ bà: giữ lợi thế cho trọn
Giữ cơ và xương. Phụ nữ sau mãn kinh mất xương nhanh hơn, cơ cũng nhỏ hơn nam giới từ đầu. Đi bộ, làm việc nhà có sức cản vừa phải, ăn đủ đạm, ra nắng sớm giúp giữ phần cơ xương còn có. Hỏi bác sĩ về việc kiểm tra mật độ xương nếu được khuyên.
Phòng ngã trong nhà. Gãy xương do ngã là ngã rẽ lớn ở tuổi cao, và các cụ bà gặp nhiều hơn. Đèn lối đi, tay vịn nhà tắm, dép đế bám, bỏ thảm trơn là những việc nên làm sớm.
Không ôm hết việc chăm người khác. Nhiều cụ bà vừa chăm chồng ốm, vừa trông cháu, quên luôn bản thân. Chia việc với con cháu, giữ một khoảng thời gian trong tuần cho riêng mình là cách giữ sức lâu dài.
Giữ bạn ngoài gia đình. Nhóm tập, nhóm hát, hội người cao tuổi ở cơ sở là nơi các cụ bà có bạn khi con cái bận rộn và khi ông không còn.
Vợ chồng cùng giữ sức: làm chung dễ hơn làm một mình
Với những cặp vợ chồng còn sống cùng nhau ở tuổi cao, cách hiệu quả nhất để cụ ông thay đổi thói quen thường không phải lời khuyên của con cháu mà là làm chung với vợ. Cùng đi bộ buổi sáng, cùng đi khám một ngày, cùng ăn bữa bớt mặn, cùng nhắc nhau giờ uống thuốc.
Cách làm chung cũng tránh được không khí "bà quản ông" dễ gây cự cãi. Thay vì nói "ông phải bỏ rượu đi", nên thử câu "từ tuần này nhà mình thứ hai, thứ tư, thứ sáu không ai uống, ông xem có được không". Quyết định là của cả hai, ông không thấy mình bị bắt ép.
Một phép thử nhỏ trong một tuần: hai ông bà chọn một việc chung, như đi bộ quanh xóm sau bữa tối hoặc cùng đi chợ sáng. Cuối tuần ngồi lại hỏi nhau thấy thế nào, giữ hay đổi. Những việc nhỏ được làm cùng nhau thường bền hơn những quyết tâm lớn của một người.
Ví dụ giả định: ông Thành và câu "đàn ông ai lại đi khám"
Ông Thành (ví dụ giả định), 71 tuổi, từng làm thợ cả, cả đời chưa nằm viện ngày nào. Ông hút thuốc từ năm mười tám tuổi, mỗi bữa trưa một chén rượu, và có câu cửa miệng: "Đàn ông ai lại đi khám khi chưa đau." Bà Thành thì khám đều, uống thuốc huyết áp đúng giờ.
Năm ngoái, ông có những cơn tức ngực khi leo dốc ra vườn, nghỉ một lúc lại đỡ, nên giấu vợ. Con trai về chơi, thấy bố dừng giữa dốc, hỏi mãi ông mới kể. Đi khám, bác sĩ phát hiện mạch máu nuôi tim có vấn đề, cần điều trị và theo dõi. Bác sĩ nói thêm, nếu đến muộn hơn, có thể đã thành cơn cấp cứu.
Sau lần ấy, ông Thành bỏ thuốc với sự hỗ trợ của bác sĩ, bớt rượu, đi khám theo hẹn. Ông vẫn giữ tính thẳng thắn, chỉ đổi câu cửa miệng: "Đàn ông đi khám là để còn làm việc được lâu." Câu ấy ông hay nói với mấy ông bạn trong hội, và vài người đã đi khám theo.
Khi nào các cụ ông cần gặp bác sĩ ngay, không giấu
Nam giới hay chịu đựng, giấu triệu chứng tới khi nặng. Những dấu hiệu dưới đây cần đi khám sớm:
- Tức ngực, khó thở khi gắng sức, đỡ khi nghỉ.
- Đi tiểu khó, tiểu đêm nhiều lần hơn hẳn trước, tiểu ra máu.
- Ho kéo dài nhiều tuần, nhất là ở người từng hút thuốc.
- Sụt cân, mệt mỏi kéo dài, ăn kém.
- Buồn bã, mất hứng thú với mọi thứ, ngủ kém kéo dài sau nghỉ hưu hay sau mất người thân.
Với dấu hiệu tâm trạng, nói chuyện với người thân và bác sĩ là bước đầu tiên, không phải chuyện xấu hổ. Đau ngực dữ dội, khó thở, vã mồ hôi, yếu nửa người, méo miệng, nói khó thì gọi 115 ngay, đừng tự lái xe đi viện. Với các cụ ông hay giấu bệnh, người nhà có thể đặt một quy ước đơn giản: thấy lạ ở đâu thì kể ngay trong bữa cơm, không đợi đau nhiều mới nói, và cả nhà không ai chê trách người kể.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phụ nữ thường sống lâu hơn nam giới?
Do cộng hưởng của sinh học và thói quen. Nội tiết tố nữ có phần bảo vệ tim mạch khi còn trẻ, trong khi nam giới thường hút thuốc, uống rượu nhiều hơn, ngại đi khám hơn và gặp tai nạn nhiều hơn. Phần thói quen thay đổi được.
Cụ ông có thể thu hẹp khoảng chênh này không?
Có, ở phần thói quen. Bỏ thuốc lá, bớt rượu, đi khám đúng hẹn, dùng thuốc đúng đơn, vận động đều và giữ bạn bè đều giúp các cụ ông sống khoẻ lâu hơn. Ở tuổi nào bắt đầu cũng có lợi.
Phụ nữ sống lâu hơn có nghĩa là khoẻ hơn không?
Không hẳn. Phụ nữ cao tuổi thường sống nhiều năm hơn với đau khớp, loãng xương, hạn chế đi lại. Các cụ bà vẫn cần giữ cơ, phòng ngã, theo dõi bệnh nền và giữ quan hệ ngoài gia đình.
Làm sao thuyết phục bố đi khám khi ông bảo mình khoẻ?
Nói về việc ông muốn còn làm được, như làm vườn, đi thăm bạn, thay vì nói về bệnh. Đặt lịch sẵn và đi cùng ông. Kể chuyện một người quen phát hiện bệnh sớm nhờ đi khám cũng thường có tác dụng.
Bỏ thuốc lá ở tuổi 70 còn có ích không?
Có. Bỏ thuốc ở tuổi nào cũng giúp tim phổi bớt gánh nặng và có lợi cho những năm còn lại. Nên nói với bác sĩ để được hướng dẫn và hỗ trợ, vì bỏ thuốc có hỗ trợ thường dễ thành công hơn.
Khi ông mất trước, gia đình nên để ý gì với bà?
Để ý bà có ăn uống đều, ngủ được, còn ra ngoài gặp bạn không. Nhiều cụ bà không nói ra khi buồn hay khi sức yếu dần. Thăm hỏi đều đặn, giúp bà giữ các mối quan hệ và đưa đi khám khi có thay đổi lạ.