Người cao tuổi lấy lại sức sau ốm, nằm viện hay mổ tốt nhất khi đi từng chặng: vài ngày đầu giữ những việc tự chăm sóc cơ bản, sau đó tăng dần việc đi lại trong nhà, rồi mới trở lại việc ngoài nhà, tất cả theo đúng lời dặn của bác sĩ điều trị. Không vội làm lại mọi thứ ngay, nhưng cũng không nằm lì cho "lại sức", vì nằm lâu chính là thứ làm sức sụt nhanh nhất.
Ai từng chăm cha mẹ sau một đợt viêm phổi hay sau ca mổ đều biết: bệnh đã khỏi nhưng người thì như đuối hẳn đi, đi vài bước đã mỏi. Đó là chuyện thường gặp ở tuổi cao, không phải vì "già rồi khó hồi". Bài này chia quá trình về lại nhịp cũ thành các chặng, có việc làm cụ thể, có lời nói mẫu cho cả nhà và những dấu hiệu cần báo bác sĩ ngay. Bài không thay cho hướng dẫn riêng của bác sĩ hay người làm phục hồi chức năng; khi hai bên khác nhau, nghe theo bác sĩ.
Vì sao sau một đợt ốm người cao tuổi đuối sức nhanh như vậy
Khi ốm, cơ thể dồn sức để chống bệnh, ăn uống kém, ngủ không yên, lại nằm nhiều hơn hẳn. Với người trẻ, vài ngày nằm không để lại gì nhiều. Với người cao tuổi, cơ bắp vốn đã mỏng hơn, nên chỉ một tuần nằm nhiều đã có thể khiến chân yếu thấy rõ, đứng lên chóng mặt, đi lại chênh vênh.
Thêm vào đó là những thứ không thấy ngay: mất ngủ ở bệnh viện, thuốc mới làm buồn ngủ hay choáng, ăn ít làm sụt cân, tâm lý sợ ngã nên càng ít đi. Tất cả cộng lại khiến nhiều người về nhà rồi mà vẫn như "chưa về hẳn".
Hiểu được điều này giúp cả nhà bình tĩnh: sụt sức sau ốm là chuyện thường, có thể lấy lại phần lớn nếu đi đúng cách và đủ thời gian. Điều cần tránh là hai thái cực: hoặc quá sốt ruột bắt cụ làm lại mọi thứ ngay, hoặc quá thương nên để cụ nằm cả ngày.
Cũng nên biết rằng sức hồi không đi theo đường thẳng. Có hôm đi được ra tận cổng, hôm sau lại mỏi chỉ muốn ngồi. Đó là chuyện bình thường của quá trình hồi sức, không phải dấu hiệu đi lùi, miễn là xu hướng chung qua từng tuần vẫn khá lên. Ghi lại mỗi ngày một dòng, chẳng hạn đi được đến đâu, ăn được mấy bát, ngủ có ngon không, giúp cả nhà nhìn thấy xu hướng ấy thay vì lo theo từng ngày. Bảng ghi này cũng là thứ rất có ích khi mang theo đi tái khám, vì bác sĩ đọc vài dòng là biết người bệnh đang tiến hay đang chững lại.
Các chặng về lại nhịp cũ
Bảng dưới là khung chung, thời gian mỗi chặng dài ngắn tuỳ bệnh, tuỳ người và tuỳ lời bác sĩ. Có người qua chặng đầu trong vài ngày, có người cần vài tuần. Chỉ chuyển chặng khi chặng trước đã làm được thoải mái.
| Chặng | Mục tiêu | Việc nên làm | Chưa nên làm |
|---|---|---|---|
| Mấy ngày đầu về nhà | Ổn định, ăn ngủ lại | Tự rửa mặt, tự ăn, ngồi dậy nhiều lần trong ngày, đi vệ sinh có người đỡ | Đi ra ngoài, làm việc nhà nặng |
| Khi đã đi lại trong phòng vững | Đi lại trong nhà | Đi trong nhà vài lần mỗi ngày, ngồi bàn ăn cùng cả nhà, tự tắm có ghế | Leo cầu thang nhiều, ra đường một mình |
| Khi đã đi trong nhà thoải mái | Ra sân, ra ngõ | Đi ra sân, đầu ngõ có người cùng, làm việc nhà nhẹ | Bê vác, đi chợ xa, đi xe máy |
| Khi bác sĩ cho phép | Về lại nhịp cũ | Đi chợ gần, gặp bạn, sinh hoạt nhóm, tăng dần việc quen | Tăng một lúc nhiều việc |
Sau mổ, bác sĩ thường dặn riêng những việc chưa được làm như cúi gập người, bê vật nặng, ngồi xổm hay để vết mổ ướt. Những lời dặn đó đứng trên mọi khung chung. Ghi ra giấy, dán ở chỗ cả nhà nhìn thấy.
Chuẩn bị nhà trước ngày đón người về
Nếu biết trước ngày ra viện, cả nhà nên dành một buổi sắp lại chỗ ở. Người vừa ốm dậy thường yếu hơn mình tưởng, và những chỗ bình thường không ai để ý lại thành chướng ngại.
- Chuyển chỗ ngủ xuống tầng trệt nếu nhà nhiều tầng, ít nhất trong vài tuần đầu, để khỏi phải leo cầu thang nhiều lần trong ngày.
- Dọn lối đi từ giường đến nhà vệ sinh: không thảm quăn mép, không dây điện, không đồ đạc chắn ngang, có đèn ngủ.
- Đặt một chiếc ghế có tay vịn ở mỗi chỗ cần dừng nghỉ: cạnh giường, trong nhà tắm, gần cửa ra sân.
- Chuẩn bị sẵn quần áo rộng, dễ mặc, nhất là sau mổ cần tránh kéo căng vết mổ.
- Gom toàn bộ thuốc theo đơn ra viện vào một hộp riêng, bỏ ra ngoài những thuốc cũ bác sĩ đã dặn ngừng để khỏi nhầm.
- Phân công trong nhà: ai trực những đêm đầu, ai đưa đi tái khám, ai lo bữa ăn.
- Ghi số 115 và giấy ra viện để ở chỗ dễ lấy nhất.
Khi làm những việc này, nên hỏi người sắp về xem họ muốn sắp chỗ ngủ thế nào, muốn ai ở cạnh. Người vừa ốm dậy vẫn là chủ của chỗ ở của mình. Được hỏi ý giúp các cụ yên tâm hơn và hợp tác hơn trong những tuần hồi sức.
Mấy ngày đầu về nhà: những việc nhỏ đáng làm ngay
Bà Hai, 71 tuổi, ví dụ giả định, về nhà sau mười ngày nằm viện vì viêm phổi. Con gái lo nên định để mẹ nằm nghỉ hẳn một tháng. Bác sĩ dặn ngược lại: ngồi dậy và đi lại nhẹ càng sớm càng tốt. Nhà bà làm như sau.
- Sắp lại chỗ nằm: giường có độ cao vừa để ngồi mép giường hai chân chạm đất, ghế có tay vịn đặt cạnh giường.
- Mỗi ngày ngồi dậy ăn ở ghế hoặc bàn, không ăn trên giường.
- Mỗi lần đi vệ sinh là một lần đi lại, có người đi cạnh trong những ngày đầu.
- Đặt nước uống, kính, điện thoại ở chỗ với tới được để không phải chồm người.
- Ghi một bảng nhỏ: giờ uống thuốc theo đơn, giờ ăn, số lần đi lại trong ngày, nhiệt độ nếu bác sĩ dặn theo dõi.
- Mở cửa cho ánh sáng vào ban ngày, tắt đèn đúng giờ ban đêm để giữ nhịp ngủ.
Sau một tuần, bà Hai tự đi được từ phòng ngủ ra phòng khách. Sau ba tuần, bà ra được đầu ngõ. Bà bảo điều làm bà vui nhất là lại được ngồi ăn cùng cả nhà, chứ không phải ăn một mình trên giường.
Ăn, ngủ và tinh thần trong lúc hồi sức
Ăn đủ bữa, đủ chất theo dặn của bác sĩ. Sau ốm, nhiều người ăn rất kém. Chia nhỏ bữa, món mềm, hợp khẩu vị, có đủ đạm như cá, trứng, đậu, thịt nạc tuỳ bệnh. Nếu bác sĩ dặn kiêng gì thì theo đúng, không tự thêm bớt. Không tự dùng thêm thuốc bổ hay sản phẩm lạ.
Uống nước đều. Thiếu nước làm mệt, choáng, táo bón, có khi lú lẫn. Để nước sẵn bên cạnh, uống rải đều trong ngày, trừ khi bác sĩ dặn hạn chế.
Giữ nhịp ngủ. Ngủ ngày quá nhiều thì đêm thức. Ban ngày ngồi dậy, có ánh sáng, có trò chuyện; ban đêm ngủ đúng giờ.
Tinh thần. Sau ốm, nhiều cụ buồn, sợ mình thành gánh nặng, sợ ngã. Con cháu nói những câu cụ thể như "Hôm nay mẹ đi được ra tận phòng khách rồi" giúp các cụ thấy mình đang khá lên. Bạn già ghé thăm, gọi điện hỏi han cũng là một liều thuốc tinh thần tốt.
Cái sai hay gặp khiến hồi sức chậm lại
Nằm cho lại sức. Đây là hiểu lầm phổ biến nhất. Nằm nhiều làm chân yếu, dễ choáng khi đứng, dễ loét chỗ tì đè. Trừ khi bác sĩ dặn nằm yên, nên ngồi dậy và đi lại nhẹ nhiều lần trong ngày.
Làm hộ tất cả. Con cháu bón cơm, lau mặt, thay đồ dù cụ làm được. Cụ mất dần thói quen tự làm. Nên giúp phần khó, để cụ tự làm phần dễ, dù chậm hơn và có khi vụng về hơn trước.
Vội làm lại như cũ. Thấy khoẻ hơn là đi chợ, làm vườn cả buổi ngay. Vài hôm sau mệt lả, phải nằm lại. Tăng từng chút, mỗi tuần thêm một việc.
Bỏ lịch tái khám vì thấy ổn. Tái khám là để bác sĩ xem lại thuốc, vết mổ, kết quả xét nghiệm, và cho phép tăng mức hoạt động. Thấy ổn vẫn nên đi đúng hẹn, mang theo giấy ra viện, đơn thuốc và bảng ghi chép ở nhà để bác sĩ đọc nhanh.
Dấu hiệu cần báo bác sĩ hoặc gọi 115
Trong những tuần đầu về nhà, nên liên hệ bác sĩ điều trị hoặc đi khám lại sớm khi thấy: sốt trở lại, ho nặng hơn, vết mổ sưng đỏ, chảy dịch hay đau tăng, ăn uống không được nhiều ngày, tiểu ít hẳn, phù chân mới xuất hiện, mệt hơn thay vì khá lên, lú lẫn xuất hiện, ngã dù nhẹ.
Gọi 115 ngay khi có đau ngực, khó thở nặng, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, ngã đập đầu, lơ mơ khó đánh thức, chảy máu nhiều không cầm.
Câu nói mẫu khi gọi cho bác sĩ: "Mẹ cháu 71 tuổi, ra viện được năm ngày sau viêm phổi, hai hôm nay sốt lại và ăn rất kém, cháu nên đưa mẹ đi khám ngay hay theo dõi thêm?" Nói tuổi, bệnh vừa điều trị, ngày ra viện và dấu hiệu mới giúp bác sĩ trả lời nhanh và đúng. Người bệnh có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi tăng mức đi lại hay bắt đầu lại việc tập.
Câu hỏi thường gặp
Sau ốm người cao tuổi cần bao lâu để lại sức?
Không có con số chung. Tuỳ bệnh, thời gian nằm viện, sức khoẻ trước đó và cách hồi sức ở nhà. Có người vài tuần, có người vài tháng. Đi từng chặng đều đặn thường nhanh hơn nằm nghỉ rồi đột ngột làm lại.
Sau mổ có nên đi lại ngay không?
Nhiều ca mổ bác sĩ khuyến khích ngồi dậy và đi lại sớm, nhưng mức độ tuỳ loại mổ. Hỏi rõ bác sĩ trước khi ra viện: được đi lại bao nhiêu, việc gì chưa được làm, bao giờ tái khám.
Cụ cứ muốn nằm thì làm sao?
Hỏi xem vì sao: mệt, đau, sợ ngã hay buồn. Nếu đau hoặc mệt nhiều, báo bác sĩ. Nếu sợ ngã, đi cùng cụ, sắp lối đi an toàn. Đặt mục tiêu nhỏ như ngồi ăn ở bàn hay ra phòng khách xem ti vi.
Có nên dùng thêm thuốc bổ sau ốm không?
Không tự dùng. Mọi thuốc, kể cả thuốc bổ, đều có thể tương tác với thuốc đang điều trị. Hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thứ gì mới.
Bao giờ thì quay lại sinh hoạt nhóm, đi chợ được?
Khi đã đi lại trong nhà và ra ngõ thoải mái, không choáng, không hụt hơi, và bác sĩ không dặn khác. Bắt đầu bằng chợ gần, giờ mát, có người đi cùng vài lần đầu.
Dấu hiệu nào sau ra viện phải gọi 115?
Đau ngực, khó thở nặng, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, ngã đập đầu, lơ mơ khó đánh thức hoặc chảy máu nhiều. Gặp những dấu hiệu này gọi 115 ngay.