Người cao tuổi khoẻ thường không có một bí quyết đặc biệt nào, mà có một ngày lặp lại khá đều: thức dậy gần như cùng giờ, ra ngoài trời lúc nắng sớm, có việc tay chân buổi sáng, nghỉ trưa ngắn, buổi chiều gặp người và ăn tối nhẹ, sớm. Cái đáng học là độ đều, không phải giờ giấc cụ thể của ai.
Nhiều nghiên cứu về người sống thọ cho thấy điểm chung của họ nằm ở nếp sống bình thường được giữ lâu năm hơn là ở món ăn hay bài tập riêng. Phần dưới đây đi qua từng khoảng trong ngày, đưa một lịch mẫu, chỉ ra vài chỗ hay lệch nhịp, và cách tự dựng lại nếp của mình trong một tuần.
Một ngày của ông Thành, 76 tuổi, ở một thị trấn ven sông
Ông Thành (ví dụ giả định) về hưu đã mười lăm năm, sống cùng vợ trong căn nhà ống hai tầng. Ông thức khoảng năm giờ rưỡi, ngồi mép giường một lúc rồi mới đứng dậy, uống một cốc nước ấm, mở cửa sổ cho thoáng. Sáu giờ ông ra bờ sông đi bộ chậm, gặp mấy ông bạn cùng tổ dân phố, nói dăm câu chuyện thời sự rồi về.
Buổi sáng ông tưới cây, quét sân, sửa lặt vặt, có hôm đạp xe đi chợ cùng bà. Ăn trưa xong ông nằm nghỉ chừng nửa tiếng. Chiều ông đọc báo giấy, chơi cờ với ông hàng xóm, năm giờ chiều cùng bà đi dạo một vòng. Bữa tối ăn trước bảy giờ, sau đó xem thời sự, gọi cho con, mười giờ kém đi ngủ.
Không có gì trong ngày của ông Thành là khó. Điều đáng nói là ông giữ nhịp ấy gần như không đổi qua nhiều năm, kể cả khi con cháu về chơi hay khi trời mưa. Hôm nào không ra bờ sông được, ông đi lại trong nhà và lên xuống cầu thang vài lượt. Nhịp quen giúp cơ thể biết lúc nào đói, lúc nào buồn ngủ, lúc nào cần hoạt động.
Buổi sáng: dậy từ từ, uống nước, ra ngoài trời sớm
Dậy theo giờ quen, không theo báo thức gắt. Nếu đêm ngủ chập chờn thì vẫn nên dậy gần giờ cũ, đừng nằm nướng bù tới tám chín giờ, vì như vậy tối hôm sau lại khó ngủ và cả nhịp ngày bị kéo lệch.
Ngồi dậy theo ba nhịp. Nằm co chân, nghiêng người, chống tay ngồi lên mép giường, ngồi yên vài nhịp thở rồi mới đứng. Cách này giảm chóng mặt khi đổi tư thế, rất hay gặp ở người cao tuổi lúc sáng sớm.
Một cốc nước ấm trước khi làm việc khác. Sau một đêm, cơ thể thiếu nước nhẹ mà ít người thấy khát. Uống từ từ, không cần nhiều, người bị suy tim hay bệnh thận được dặn hạn chế nước thì theo đúng lời bác sĩ.
Ra ngoài trời trong khoảng nắng sớm. Ánh sáng ban mai giúp cơ thể phân biệt ngày và đêm rõ hơn. Đi bộ chậm, tập vài động tác giãn người, hoặc chỉ ngồi ở hiên nhà mười lăm phút cũng có ích. Mùa hè nên ra trước khi nắng gắt.
Bữa sáng ăn đều giờ. Không bỏ bữa sáng chỉ vì không thấy đói. Một phần ăn vừa phải, ấm, dễ nhai là đủ để có sức làm việc tay chân buổi sáng.
Buổi trưa: nghỉ ngắn, đừng để trưa thành một giấc dài
Ngủ trưa là nếp rất quen của người Việt, và với người cao tuổi một giấc ngắn sau bữa trưa giúp buổi chiều tỉnh táo. Cái hay lệch là giấc trưa kéo dài hai, ba tiếng, nhất là những hôm không có việc. Ngủ trưa quá dài làm buổi chiều uể oải, tối lại trằn trọc, rồi sáng hôm sau mệt, cứ thế thành vòng.
Một mốc dễ giữ là nằm nghỉ khoảng hai mươi tới bốn mươi phút, dậy trước hai giờ chiều. Nếu không ngủ được thì nằm nhắm mắt thư giãn cũng đã là nghỉ. Ăn trưa xong nên ngồi hoặc đi lại nhẹ chừng mười lăm phút rồi mới nằm, tránh vừa buông đũa đã nằm ngay.
Có những người thấy buồn ngủ không cưỡng được vào ban ngày dù đêm đã ngủ đủ, hoặc ngủ trưa mỗi ngày một dài hơn mà không rõ vì sao. Đó là điều nên kể với bác sĩ trong lần khám tới, vì buồn ngủ ban ngày kéo dài có thể liên quan tới thuốc đang dùng hay một vấn đề sức khoẻ cần được xem.
Lịch một ngày mẫu và cách co giãn
Bảng dưới là lịch mẫu cho người 65–80 tuổi còn tự đi lại được. Giờ cụ thể không quan trọng bằng thứ tự và độ đều của các khoảng.
| Khoảng | Lịch mẫu | Ngày mưa, trời xấu | Ngày mệt |
|---|---|---|---|
| Thức dậy | 5 giờ 30 – 6 giờ, uống nước ấm | Giữ nguyên giờ | Giữ giờ, nằm thêm vài phút nhưng không ngủ lại |
| Sáng sớm | Đi bộ chậm hoặc tập nhẹ ngoài trời | Đi lại trong nhà, giãn người cạnh cửa sổ | Ngồi hiên nhà, hít thở, tập tay chân nhẹ |
| Buổi sáng | Việc nhà, tưới cây, đi chợ | Sắp xếp tủ, gấp đồ, nấu nướng | Chọn một việc nhỏ, làm chậm |
| Trưa | Ăn trưa, nghỉ 20–40 phút | Như thường | Nghỉ lâu hơn một chút, dậy trước 3 giờ chiều |
| Chiều | Gặp bạn, đọc, làm vườn, chơi cờ | Gọi điện cho người thân, đọc sách | Trò chuyện trong nhà, nghe đài |
| Tối | Ăn trước 7 giờ, đi dạo ngắn, ngủ trước 10 giờ 30 | Như thường | Ăn nhẹ, đi ngủ sớm hơn |
Điều đáng giữ nhất trong bảng là cột "Ngày mệt": hôm không khoẻ vẫn giữ giờ thức và giờ ăn, chỉ giảm mức việc. Bỏ hẳn cả nhịp vài ngày thì lấy lại khó hơn nhiều so với làm nhẹ đi.
Chỗ hay làm lệch nhịp mà ít người để ý
Phần lớn các ngày lệch nhịp không đến từ ốm đau mà từ vài thói quen nhỏ:
- Ngồi xem ti vi từ chiều tới khuya, ngủ gật trên ghế rồi nửa đêm tỉnh hẳn.
- Bữa tối quá muộn vì chờ con cái đi làm về, ăn xong là đi ngủ ngay, đêm khó chịu.
- Cả ngày không ra khỏi nhà, không thấy nắng, không gặp ai, tối lại không buồn ngủ.
- Uống trà đặc, cà phê vào buổi chiều theo thói quen tiếp khách.
- Ngày nào con cháu về là bỏ hết nếp, thức khuya, ăn nhiều, hôm sau mệt cả ngày.
- Dồn hết việc vào một buổi rồi nằm cả hai ngày sau cho lại sức.
Với bữa tối muộn, cách nhẹ nhàng là ông bà ăn trước một phần nhỏ đúng giờ của mình, khi con về thì ngồi cùng mâm, ăn thêm chút canh, trò chuyện. Nói với con: "Bố mẹ ăn trước cho đúng bữa, các con về thì cả nhà ngồi với nhau", vừa giữ nếp vừa không ai thấy bị bỏ rơi.
Dựng lại nếp của mình trong bảy ngày
Nếu nhịp ngày đang lộn xộn, đừng đổi tất cả một lúc. Thử lần lượt như sau:
- Ngày 1–2: chỉ chốt giờ thức dậy, kể cả ngày nghỉ. Ghi lại giờ ngủ, giờ thức vào một cuốn sổ nhỏ.
- Ngày 3: thêm mười lăm phút ra ngoài trời buổi sáng, đi bộ hoặc ngồi hiên.
- Ngày 4: giữ giờ ăn trưa và đặt giới hạn cho giấc trưa, dậy trước hai giờ chiều.
- Ngày 5: chọn một hoạt động có người cho buổi chiều: gặp bạn, sang nhà hàng xóm, gọi điện cho người thân.
- Ngày 6: dời bữa tối sớm hơn khoảng nửa tiếng nếu đang ăn muộn.
- Ngày 7: đọc lại sổ, xem khoảng nào giữ được, khoảng nào hay trượt, chỉ sửa tiếp một chỗ cho tuần sau.
Người có bệnh nền, đang dùng thuốc theo giờ, nên khớp giờ uống thuốc vào các mốc quen của ngày như sau bữa sáng, sau bữa tối, để nếp sinh hoạt cũng là cách nhớ thuốc.
Khi nào nên đi khám thay vì chỉ chỉnh nếp
Chỉnh nếp sinh hoạt giúp được nhiều, nhưng có những thay đổi không nên tự xoay xở. Nên đi khám khi mệt kéo dài nhiều tuần dù đã nghỉ đủ, sụt cân không rõ lý do, ăn không thấy ngon kéo dài, đêm thức dậy đi tiểu rất nhiều lần, ngủ ngày nhiều hẳn so với trước, hoặc chóng mặt mỗi khi đứng lên.
Mang theo cuốn sổ ghi giờ ngủ, giờ ăn trong một tuần sẽ giúp bác sĩ hình dung rõ hơn. Khi khám, kể thẳng sự việc kèm thời gian, chẳng hạn: "Mấy tuần nay ông ngủ trưa tới ba tiếng mà chiều vẫn mệt", con cháu đi cùng thì ghi giúp.
Một thay đổi khác đáng để ý là nếp ngày tự nhiên bị đảo: người vốn dậy sớm nay nằm tới trưa, người vốn thích ra ngoài nay ngồi lì trong nhà, bỏ cả những việc mình thích. Con cháu thấy vậy đừng vội trách "sao dạo này bố lười thế", mà nên hỏi han và rủ bố đi khám tổng quát, vì thay đổi kéo dài như thế cần được bác sĩ xem xét chứ không chỉ là chuyện ý chí.
Nếu đột ngột đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, hay ngã đập đầu, hãy gọi 115 ngay, không chờ xem có đỡ không.
Nếp ngày thay đổi theo mùa và theo chặng tuổi
Nếp ngày không phải thứ đóng khung suốt đời. Mùa hè trời sáng sớm, nắng gắt từ tám giờ, nên khoảng ra ngoài trời dời lên sớm hơn và buổi trưa nghỉ trong nhà mát. Mùa đông trời sáng muộn, sương lạnh, thì không cần ra đường lúc năm giờ sáng; đợi trời ấm lên một chút, khoảng bảy giờ, mới đi bộ, còn trước đó vận động nhẹ trong nhà.
Theo chặng tuổi cũng vậy. Ở tuổi sáu mươi, bảy mươi, ngày có thể dày việc: trông cháu, sinh hoạt hội, đi chợ xa. Qua tuổi tám mươi, nhiều cụ giữ đúng khung giờ cũ nhưng mỗi khoảng chỉ còn một việc chính, xen nhiều quãng nghỉ ngắn hơn. Đó không phải là lùi bước mà là chỉnh cho vừa sức, giống người lái xe đường dài biết lúc nào nên về số.
Điều giữ nguyên qua mọi mùa và mọi chặng là ba mốc: giờ thức, giờ ăn, và có một lúc ra ngoài trời hoặc gặp người. Giữ ba mốc ấy thì những thứ còn lại co giãn thoải mái.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi nên thức dậy lúc mấy giờ là tốt?
Không có giờ chung cho mọi người. Quan trọng là thức gần như cùng một giờ mỗi ngày, kể cả ngày nghỉ và ngày con cháu về chơi, rồi có ánh sáng ban ngày sớm sau khi dậy để cơ thể giữ được nhịp.
Ngủ trưa bao lâu thì vừa với người cao tuổi?
Một mốc dễ theo là khoảng hai mươi tới bốn mươi phút, dậy trước hai giờ chiều. Ngủ trưa quá dài thường làm buổi chiều uể oải và buổi tối khó ngủ hơn, rồi cứ thế thành vòng lệch nhịp.
Ông bà ở với con, bữa tối bị muộn thì làm sao giữ nếp?
Ông bà ăn trước một phần nhỏ đúng giờ của mình, khi con về thì ngồi cùng mâm ăn thêm chút canh và trò chuyện. Nói trước với con để cả nhà hiểu đó là giữ nếp chứ không phải tách mâm.
Ngày mệt có nên bỏ hết lịch sinh hoạt để nghỉ không?
Nên giữ giờ thức và giờ ăn, chỉ giảm mức việc, chọn một việc nhỏ làm chậm. Nếu mệt kéo dài nhiều ngày hoặc kèm sốt, khó thở, chóng mặt thì cần đi khám, đừng chỉ nằm chờ.
Cả ngày ở trong nhà có sao không?
Không ra ngoài trời, không thấy nắng và ít gặp người thường làm nhịp ngủ thức rối hơn, tối khó ngủ. Mười lăm phút ở hiên nhà hay ban công buổi sáng đã là bước đầu tốt, sau đó thêm dần.
Con cháu có nên tự lập lịch cho ông bà?
Nên cùng ông bà ngồi lại, hỏi ông bà muốn giữ gì, thay gì, việc nào ông bà thích nhất trong ngày. Lịch do chính ông bà chọn thì giữ được lâu hơn hẳn lịch được giao sẵn.