Có huyết áp cao hay đường huyết cao ở tuổi già không có nghĩa là phải sống thu mình: phần lớn người có bệnh nền vẫn đi lại, làm việc nhà, đi chơi, học cái mới, miễn là giữ đều thuốc theo đơn, giữ nếp ăn ngủ vận động ổn định và đi tái khám đúng hẹn. Nếp sống không thay cho thuốc, thuốc cũng không thay cho nếp sống; hai thứ đi cùng nhau.
Bài này không bàn thuốc, không bàn liều, không đưa con số mục tiêu nào, vì những thứ đó bác sĩ đang theo dõi từng người sẽ dặn riêng. Bài nói về phần còn lại, phần mà chỉ chính người bệnh và gia đình làm được mỗi ngày: giữ nhịp, quan sát cơ thể, ghi chép, nói chuyện với bác sĩ cho hiệu quả, và biết lúc nào phải đi khám ngay.
Bệnh nền ở tuổi cao: hiểu cho đúng để không sợ cũng không coi thường
Ông Tám, 68 tuổi, ví dụ giả định, phát hiện huyết áp cao trong một lần khám ở trạm y tế phường. Mấy tuần đầu ông lo đến mất ngủ, bỏ cả đi bộ buổi sáng vì sợ "đi nhiều lên máu". Bà Lan, 66 tuổi, hàng xóm ông, thì ngược lại: biết mình đường huyết cao đã ba năm nhưng thấy "chẳng sao" nên uống thuốc lúc nhớ lúc quên. Cả hai đều chưa sống đúng với bệnh nền của mình.
Bệnh nền như tăng huyết áp, rối loạn đường huyết, mỡ máu cao thường đi cùng người ta nhiều năm. Chúng hay không gây khó chịu rõ, nên dễ bị coi nhẹ; nhưng nếu không được kiểm soát lâu ngày thì ảnh hưởng tới tim, não, thận, mắt. Ngược lại, khi đã được bác sĩ theo dõi và người bệnh giữ nếp sống hợp lý, rất nhiều người sống bình thường, làm chủ cuộc sống của mình như bao người khác.
Cách nghĩ nên có: bệnh nền là một phần cần chăm sóc trong đời sống, như chăm một mảnh vườn, chứ không phải bản án. Chăm đều thì yên, bỏ bê thì có chuyện.
Sau vài tháng sắp lại nếp sống và uống thuốc đều, ông Tám đi bộ lại với nhóm hàng xóm, ngủ ngon hơn vì không còn lo vu vơ. Bà Lan thì sau một lần chóng mặt phải đi khám mới chịu dùng hộp chia thuốc và nhờ cháu đặt giờ nhắc. Hai người hai cách bắt đầu, nhưng đều đi tới cùng một chỗ: bệnh nền được chăm đều, còn đời sống thì vẫn là của mình.
Năm nếp ngày đáng giữ khi có bệnh nền
Uống thuốc đúng giờ theo đơn. Gắn giờ uống thuốc với một việc cố định như bữa sáng, bữa tối. Dùng hộp chia thuốc theo ngày nếu uống nhiều loại. Không tự bỏ, không tự giảm, không tự thêm, kể cả khi thấy khoẻ hay khi nghe người khác mách.
Ăn đều bữa, nhạt bớt. Ăn đúng giờ, không nhịn bữa rồi ăn dồn. Bớt dần muối, nước chấm, đồ ngọt, theo hướng dẫn riêng của bác sĩ. Thay đổi từ từ để cả nhà cùng quen, không cần nấu hai mâm.
Vận động mỗi ngày theo mức bác sĩ đồng ý. Đi bộ, làm vườn, việc nhà là những cách vận động dễ duy trì. Hỏi bác sĩ mức nào là vừa với mình trước khi tăng. Dừng ngay khi đau ngực, khó thở, choáng váng, vã mồ hôi lạnh.
Ngủ đủ và đều giờ. Ngủ kém kéo dài làm khó giữ ổn định cả huyết áp lẫn đường huyết. Giữ giờ ngủ giờ dậy, bớt cà phê chè đặc buổi chiều, tối tránh ăn quá no.
Giữ tâm thế thong thả. Nóng giận, lo âu kéo dài không tốt cho ai, nhất là người có bệnh tim mạch. Có việc để làm, có bạn để trò chuyện, có lúc ngồi yên ngắm vườn là cách giữ tâm thế nhẹ nhàng mà không cần học gì phức tạp.
Một tuần mẫu của người có huyết áp cao còn đi lại tốt
Đây là tuần giả định của ông Tám sau khi đã ổn định thuốc và được bác sĩ đồng ý cho đi bộ đều. Lịch của mỗi người sẽ khác, nhất là người có thêm bệnh tim, thận hay khớp.
| Ngày | Vận động | Việc khác | Theo dõi |
|---|---|---|---|
| Thứ hai | Đi bộ quanh hồ với nhóm hàng xóm | Đi chợ, nấu bữa trưa ít mặn | Đo huyết áp buổi sáng nếu bác sĩ dặn |
| Thứ ba | Làm vườn nhẹ nửa buổi | Đọc báo, gọi điện cho con | Ghi giờ uống thuốc |
| Thứ tư | Đi bộ | Sinh hoạt hội người cao tuổi | Ghi cảm giác trong ngày |
| Thứ năm | Đạp xe nhẹ đi thăm bạn | Nghỉ trưa ngắn | Đo huyết áp buổi sáng nếu bác sĩ dặn |
| Thứ sáu | Đi bộ | Dọn nhà cùng vợ | Ghi giờ uống thuốc |
| Thứ bảy | Đi dạo cùng cháu | Ăn cơm cả nhà | Xem lại sổ ghi cả tuần |
| Chủ nhật | Nghỉ, đi lễ hội gần nhà | Chuẩn bị thuốc cho tuần sau | Đếm lại thuốc còn đủ |
Tần suất đo huyết áp hay đường huyết tại nhà là việc bác sĩ quyết, không nên tự đo quá nhiều lần rồi lo lắng theo từng con số. Mỗi lần đo dùng cùng một máy, cùng tư thế, ghi lại để mang đi khám.
Đi tái khám sao cho được việc
Một buổi tái khám thường ngắn. Chuẩn bị trước giúp ông bà hỏi được điều mình cần và bác sĩ có đủ thông tin để điều chỉnh.
- Mang theo sổ ghi chỉ số đo ở nhà, giờ uống thuốc và những ngày thấy khó chịu.
- Mang theo toàn bộ thuốc đang dùng, kể cả thuốc của nơi khác kê, thuốc bổ, để bác sĩ xem có trùng hay tương tác không.
- Ghi sẵn ba câu hỏi quan trọng nhất ra giấy, hỏi trước khi hết giờ.
- Kể thay đổi bằng việc cụ thể: "Dạo này đi chợ về hay choáng", "Tuần trước quên thuốc hai hôm".
- Hỏi rõ trước khi về: có đổi thuốc không, cần theo dõi gì ở nhà, mức vận động nào được phép, bao giờ khám lại.
- Rủ con cháu đi cùng những lần cần quyết định lớn để cùng nghe, cùng nhớ.
Nhiều người ngại hỏi vì sợ bác sĩ bận. Một câu hỏi rõ ràng mất chừng một phút nhưng có thể giúp tránh hiểu nhầm cả tháng sau đó.
Sau buổi khám, về nhà nên ghi ngay vào sổ những điều bác sĩ vừa dặn, kể cả những thay đổi nhỏ như uống thuốc trước hay sau bữa, đo huyết áp lúc nào. Trí nhớ sau một buổi chờ đợi mệt mỏi rất dễ lẫn. Nếu có thuốc mới, đặt thuốc mới vào hộp chia thuốc ngay hôm đó, gạch bỏ thuốc cũ đã ngưng, và báo cho người nhà cùng biết để khỏi nhầm.
Nói chuyện trong nhà về bệnh nền: con cháu đỡ lo, ông bà vẫn tự quyết
Khi biết bố mẹ có bệnh nền, con cháu thường lo, và lo thì hay nhắc. Nhắc uống thuốc, nhắc đừng ăn mặn, nhắc đừng đi bộ xa. Nhắc nhiều quá, ông bà thấy mình như bị quản, có người sinh ra bực, giấu luôn cả chuyện mình quên thuốc. Ngược lại, có nhà không ai nói gì, ông bà tự xoay xở một mình, đến lúc có chuyện con cháu mới biết.
Cách giữ hoà khí là ngồi lại một lần, nói rõ với nhau: bệnh gì, bác sĩ dặn gì, thuốc uống giờ nào, những dấu hiệu nào thì phải báo ngay. Sau đó chia việc: ông bà tự lo phần thuốc và nếp ăn ngủ, con cháu lo đưa đi tái khám và để ý những dấu hiệu lạ. Ông Tám, sau một buổi nói chuyện như vậy, đề nghị các con mỗi tối chỉ hỏi một câu "hôm nay bố ổn không", thay vì nhắc mười lần mỗi ngày.
Câu nói mẫu cho ông bà: "Bố tự uống thuốc được, nếu có hôm quên bố sẽ nói, các con đừng nhắc nhiều làm bố sốt ruột." Câu nói mẫu cho con cháu: "Con không nhắc nữa, nhưng hôm nào bố thấy choáng hay mệt khác thường thì gọi con ngay, giờ nào cũng được." Khi mỗi bên biết rõ phần việc của mình, bệnh nền thành chuyện chung được chăm chứ không thành chuyện để cãi nhau.
Những cái sai hay gặp
Thấy khoẻ là bỏ thuốc. Chỉ số ổn thường là nhờ thuốc. Tự bỏ có thể làm chỉ số tăng trở lại mà không có dấu hiệu báo trước. Muốn giảm thuốc thì hỏi bác sĩ.
Nghe mách dùng thêm món lạ. Lá này, nước kia, sản phẩm quảng cáo "hạ huyết áp", "trị tiểu đường" có thể tương tác với thuốc đang dùng hoặc làm chậm việc điều trị đúng. Không dùng khi chưa hỏi bác sĩ.
Sợ vận động. Có người nghĩ có bệnh nền thì phải nằm nghỉ cho yên. Phần lớn trường hợp, vận động vừa sức theo hướng dẫn lại giúp giữ sức và tinh thần. Hỏi bác sĩ mức phù hợp chứ đừng bỏ hẳn.
Lo theo từng con số. Đo nhiều lần trong ngày rồi hoảng khi thấy một số cao. Chỉ số dao động trong ngày là thường; điều bác sĩ cần là xu hướng ghi đều. Đo theo đúng lịch bác sĩ dặn.
Khi nào đi khám sớm và khi nào gọi 115
Nên đi khám sớm hơn lịch hẹn hoặc gọi hỏi bác sĩ đang theo dõi khi: chỉ số đo ở nhà cao hay thấp bất thường nhiều lần theo ngưỡng bác sĩ đã dặn, hay choáng khi đứng dậy, mệt kéo dài, khát nhiều và đi tiểu nhiều hơn hẳn, sụt cân không rõ lý do, phù chân, vết thương ở chân lâu lành, nhìn mờ đi nhanh.
Với người dùng thuốc hạ đường huyết, khi thấy run tay, vã mồ hôi, đói cồn cào, lơ mơ thì làm theo hướng dẫn xử trí bác sĩ đã dặn và báo người nhà ngay; nếu không tỉnh táo thì gọi 115.
Gọi 115 ngay khi có đau ngực, khó thở nặng, đau đầu dữ dội đột ngột, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột, ngã đập đầu, lơ mơ khó đánh thức. Đừng tự chở đi bằng xe máy khi có những dấu hiệu này.
Câu hỏi thường gặp
Có bệnh huyết áp có nên đi bộ buổi sáng sớm không?
Nhiều người vẫn đi bộ sáng được, nhưng nên hỏi bác sĩ về giờ đi và mức đi. Mùa rét nên chờ trời ấm hơn, mặc đủ ấm, khởi động chậm. Dừng ngay khi đau ngực, khó thở, choáng.
Thấy chỉ số ổn định lâu rồi có được giảm thuốc không?
Chỉ bác sĩ quyết định việc giảm hay ngưng thuốc, vì chỉ số ổn thường là nhờ chính thuốc đang dùng. Mang sổ ghi chỉ số đi tái khám và hỏi trực tiếp, không tự giảm ở nhà.
Có bệnh nền có đi du lịch xa được không?
Nhiều người vẫn đi được. Nên hỏi bác sĩ trước chuyến dài, mang đủ thuốc theo đơn và giấy tờ khám bệnh, giữ giờ uống thuốc khi đi, không dồn lịch quá dày.
Có nên đo huyết áp nhiều lần trong ngày không?
Không nên tự đo quá nhiều. Đo theo lịch bác sĩ dặn, cùng một máy, cùng tư thế, ghi lại để mang đi khám. Đo nhiều rồi lo theo từng con số không giúp gì.
Người nhà giúp được gì cho người có bệnh nền?
Nhắc giờ thuốc nhẹ nhàng, cùng ăn nhạt hơn, đi bộ cùng, đi tái khám cùng khi cần, và nhận ra sớm dấu hiệu bất thường. Không nên kiểm soát quá mức khiến người bệnh thấy mất quyền tự quyết.
Dấu hiệu nào phải gọi 115 ngay?
Đau ngực, khó thở nặng, đau đầu dữ dội đột ngột, yếu hoặc tê nửa người, méo miệng, nói khó, nhìn mờ đột ngột, ngã đập đầu, lơ mơ khó đánh thức.