KinhNe.comKính Nể
Nếp sống của các cụ sống thọ

Ăn vừa đủ và đều bữa: nguyên tắc ăn uống điều độ của các cụ sống thọ

Các cụ sống thọ thường ăn vừa đủ, đúng bữa, nhai chậm và ăn có người. Bài nói về nếp ăn, không phải thực đơn: lượng, giờ, cách ngồi ăn và khi nào cần hỏi bác sĩ.

Two older Vietnamese women in their seventies sharing a simple lunch at a low wooden table on a breezy veranda, side view, soft midday light, green and gold tones

Nếp ăn của các cụ sống thọ thường gói trong mấy chữ: ăn vừa đủ, ăn đúng bữa, ăn chậm, ăn có người, và hiếm khi ăn quá no hay nhịn quá lâu. Đây là chuyện cách ăn, không phải món ăn; cùng một mâm cơm, người ăn đều và chậm khác hẳn người ăn vội, ăn dồn.

Bài này không đưa thực đơn hay món nên ăn. Phần dưới bàn về lượng ăn thế nào là vừa, giữ giờ bữa ra sao, cách ngồi ăn, ăn một mình, những thay đổi nên để ý ở tuổi cao, và lúc nào cần mang chuyện ăn uống đi hỏi bác sĩ.

Vì sao "vừa đủ" khó hơn "ăn kiêng"

Bà Lan (ví dụ giả định), 74 tuổi, kể rằng hồi mới về hưu bà đọc đâu đó lời khuyên kiêng món này món kia, mỗi tháng đổi một kiểu, rồi bỏ. Mẹ chồng bà sống tới gần trăm tuổi lại chẳng kiêng gì đặc biệt, chỉ có một nếp: ăn đúng ba bữa, mỗi bữa lưng bát, ăn xong là thôi, không ăn vặt tối.

Ăn kiêng có luật rõ ràng nên dễ bắt đầu, nhưng khó giữ và dễ làm thiếu chất nếu tự đặt ra. Ăn vừa đủ thì không có luật cứng, phải tự lắng nghe cơ thể: biết lúc đã đủ, dừng trước khi no căng, không ăn thêm chỉ vì tiếc đồ thừa. Nhiều nghiên cứu về người sống thọ ghi nhận nếp ăn có chừng mực kéo dài nhiều năm, chứ không phải chế độ kiêng khem khắt khe.

Nếp ăn của mẹ chồng bà Lan còn một điểm nữa: bà không bao giờ ăn trong lúc giận hay lúc đang vội. Có chuyện bực mình thì bà đi quét sân một lúc rồi mới ngồi vào mâm. Chi tiết nhỏ ấy cho thấy nếp ăn của các cụ gắn với nếp sống chung: ăn trong tâm thế bình thản, đúng lúc, đủ thời gian.

Riêng người đang có bệnh nền như đái tháo đường, bệnh thận, bệnh tim thì đã có hướng dẫn ăn của bác sĩ. Những nguyên tắc dưới đây đi kèm, không thay cho hướng dẫn đó.

Năm nguyên tắc của một bữa ăn có chừng mực

Dừng ở mức thấy dễ chịu, chưa căng bụng. Người xưa hay nói ăn bảy, tám phần no. Cách thử đơn giản: sau bữa vẫn đứng dậy đi lại thoải mái được, không thấy nặng bụng, không muốn nằm ngay.

Ăn chậm, nhai kỹ. Một bữa nên kéo dài khoảng hai mươi phút trở lên. Đặt đũa xuống giữa các miếng, trò chuyện trong lúc ăn. Ăn chậm cũng giảm nguy cơ sặc, điều người cao tuổi nên để ý.

Đều bữa, đều giờ. Ba bữa chính ở giờ gần giống nhau mỗi ngày. Ai ăn ít mỗi bữa thì thêm một bữa phụ nhỏ giữa buổi, miễn là đều, không ăn vặt rải rác cả ngày.

Có đủ các phần trên mâm. Mâm cơm Việt quen thuộc có cơm, món mặn, rau, canh đã là khung tốt. Không bỏ hẳn nhóm nào nếu bác sĩ không dặn.

Uống nước rải rác trong ngày. Người cao tuổi hay ít thấy khát. Đặt một bình nước ở chỗ dễ thấy và uống từng ngụm, trừ khi đang được dặn hạn chế nước.

Nếp ăn khác đi thế nào theo chặng tuổi

Cùng nguyên tắc, mỗi chặng tuổi có chỗ cần chú ý riêng. Bảng sau là gợi ý chung, người có bệnh nền theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.

Chặng tuổiĐiều hay gặpNếp ăn nên giữ
60–70Vẫn khoẻ, hay ăn theo thói quen thời đi làm, dễ ăn nhiều buổi tốiDời bữa tối sớm, bớt khẩu phần tối, giữ bữa sáng đầy đủ
70–80Ăn ít đi, răng kém hơn, ăn một mình nhiều hơnChia nhỏ bữa, món mềm hơn, cố gắng có người ăn cùng ít nhất một bữa
Trên 80Dễ chán ăn, sụt cân, nuốt chậmNgồi thẳng khi ăn, ăn chậm, theo dõi cân nặng, báo bác sĩ khi sụt cân

Chặng trên 80 là lúc câu chuyện đổi chiều: lo ăn quá nhiều ít đi, lo ăn không đủ nhiều lên. Ăn "vừa đủ" lúc này có nghĩa là đủ, không phải ít.

Ăn một mình mà vẫn giữ được bữa

Nhiều người cao tuổi ăn ngon khi có cả nhà, nhưng khi ở một mình thì ăn qua loa, có khi chỉ một bát cơm chan nước canh hay bỏ bữa luôn. Chuyện này rất hay gặp sau khi con cái ra ở riêng hoặc người bạn đời đi xa. Ăn qua loa vài ngày thì không sao, kéo dài nhiều tháng thì sức khoẻ đi xuống mà không ai để ý.

Vài cách giữ bữa khi ở một mình: vẫn bày mâm, dùng bát đĩa đẹp, ngồi ở bàn chứ không đứng ăn trong bếp; nấu một lần cho hai bữa để đỡ ngại; hẹn bạn già hay hàng xóm ăn chung một bữa trong tuần; gọi điện cho con trong lúc ăn tối để vừa ăn vừa trò chuyện.

Con cháu ở xa có thể hỏi nhẹ nhàng: "Hôm nay mẹ ăn món gì?", nghe giọng là biết mẹ có ăn tử tế không. Đừng hỏi theo kiểu kiểm tra, ông bà sẽ ngại nói thật.

Những thói quen làm hỏng nếp ăn

Có vài thói quen trông vô hại nhưng làm lệch nếp ăn của người cao tuổi khá nhiều:

  • Ăn thức ăn thừa cho khỏi phí, nhiều khi ăn quá no hoặc ăn đồ để lâu.
  • Nhịn bữa sáng vì không thấy đói, đến trưa đói quá ăn bù.
  • Ăn vặt buổi tối trước ti vi, không tính vào bữa nên không biết mình ăn bao nhiêu.
  • Đổi chế độ ăn theo lời truyền miệng, nay kiêng tinh bột, mai nhịn ăn, không hỏi ai.
  • Ăn quá mặn vì vị giác kém đi, cứ nêm thêm cho thấy đậm.
  • Vừa ăn vừa nằm hoặc ăn xong nằm ngay.

Về vị giác, tuổi cao thường cảm nhận vị kém đi, nên món ăn dễ thấy nhạt. Thay vì thêm muối, có thể dùng thêm rau thơm, chanh, gừng, hành để món có mùi vị rõ hơn.

Với chuyện tiếc đồ thừa, cách gọn nhất là nấu vừa từ đầu: đong gạo theo số người thật ăn, chia thức ăn ra đĩa nhỏ trước khi ăn, phần còn lại cất tủ lạnh ngay khi bữa vừa xong. Đồ thừa để ngoài qua đêm thì bỏ, đừng tiếc. Một bữa ăn quá no hay một lần đau bụng vì đồ ôi tốn sức hơn nhiều so với chút thức ăn phải bỏ đi.

Ngồi ăn thế nào cho an toàn và ngon miệng

Tư thế ngồi ăn ít được nói tới nhưng rất có ích ở tuổi cao. Ngồi ghế có tựa, lưng thẳng, hai bàn chân chạm sàn, mâm hoặc bàn ở tầm khuỷu tay. Ngồi bệt xuống chiếu với mâm thấp lâu ngày làm đau gối, đau lưng, lúc đứng dậy dễ choáng; nếu cả nhà vẫn quen ăn mâm dưới sàn, có thể kê cho ông bà một chiếc ghế đẩu thấp có tựa.

Ăn từng miếng nhỏ, nuốt hết miếng này mới gắp miếng sau, không vừa ăn vừa cười nói lớn. Ăn xong ngồi lại chừng mười lăm phút, uống ngụm nước ấm, rồi mới đi lại hay nằm nghỉ. Ăn trong phòng đủ sáng, không vừa ăn vừa xem ti vi đến quên cả nhai, vì khi mắt dán vào màn hình người ta ăn nhanh hơn và không biết mình đã no.

Một bữa ăn ngon còn ở không khí. Bày món gọn gàng, có bát canh nóng, có người ngồi cùng kể chuyện trong ngày. Nhiều cụ thọ có nếp ăn rất chậm rãi, coi bữa cơm là lúc nghỉ ngơi chứ không phải việc cần làm cho xong.

Câu nói mẫu khi ngồi mâm với con cháu

Khi con gắp nhiều quá: "Mẹ ăn vừa thôi cho nhẹ bụng, con để phần cho mẹ mai ăn." Nói nhẹ, không làm con thấy bị chê.

Khi được mời ăn thêm ở đám cỗ: "Ông đủ rồi, cảm ơn cháu, ông ngồi chơi thêm với mọi người." Ngồi lại trò chuyện vẫn trọn tình mà không phải ăn thêm.

Khi con muốn đổi chế độ ăn cho bố mẹ: "Bố mẹ muốn hỏi bác sĩ trước, rồi cả nhà cùng làm." Như vậy thay đổi có căn cứ và ông bà vẫn là người quyết.

Khi ông bà muốn ăn chung với hàng xóm: "Thứ Năm này bà nấu nồi canh, sang ăn với bà cho vui nhé." Một bữa chung mỗi tuần là đủ thành nếp.

Khi chính mình thấy đã no mà mâm còn nhiều: "Hôm nay bố ăn thế là vừa, phần này để tối các con ăn nhé." Câu nói vừa giữ được nếp ăn chừng mực, vừa không làm người nấu chạnh lòng vì nghĩ món không ngon.

Khi nào chuyện ăn uống cần đi khám

Có những dấu hiệu không nên chỉ chỉnh bằng nếp ăn: sụt cân rõ trong vài tháng mà không cố ý, chán ăn kéo dài, nuốt nghẹn hoặc sặc thường xuyên, đau bụng sau ăn, đi ngoài phân đen hay lẫn máu, khát nhiều và đi tiểu nhiều bất thường. Những điều này cần được bác sĩ thăm khám.

Nếu đang dùng nhiều loại thuốc, cũng nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thuốc nào uống trước, thuốc nào uống sau ăn, để khớp vào giờ bữa. Mang theo một ghi chép ngắn về bữa ăn trong một tuần sẽ giúp buổi khám đi thẳng vào chuyện chính.

Nghẹn thức ăn tới mức không nói được, không thở được thì người bên cạnh cần sơ cứu ngay và gọi 115.

Con cháu ở xa có một cách theo dõi nhẹ nhàng là để ý cân nặng của ông bà mỗi lần về thăm, hoặc nhờ ông bà tự cân vào một ngày cố định trong tháng và ghi lại. Một con số đi xuống đều đặn qua vài tháng nói lên nhiều điều hơn mọi lời hỏi han "bố ăn có ngon không", và là thông tin bác sĩ rất cần.

Câu hỏi thường gặp

Ăn bảy phần no nghĩa là ăn bao nhiêu?

Là dừng khi thấy dễ chịu, chưa căng bụng, sau bữa vẫn đứng dậy đi lại thoải mái được. Không có số bát cố định vì mỗi người một sức ăn, một mức vận động khác nhau.

Người cao tuổi có nên bỏ bữa tối để nhẹ người?

Không nên tự bỏ bữa. Bữa tối nên sớm và nhẹ hơn bữa trưa, cách giờ đi ngủ vài tiếng, nhưng vẫn cần có. Người đang có bệnh nền như đái tháo đường nên theo đúng lời dặn của bác sĩ.

Ông bà ăn ít đi có đáng lo không?

Ăn ít đi một chút theo tuổi là thường gặp vì vận động ít hơn. Nếu ăn ít kèm sụt cân rõ trong vài tháng, mệt, chán ăn kéo dài hoặc nuốt khó thì nên đưa ông bà đi khám.

Có nên ăn kiêng theo lời truyền miệng để sống lâu?

Không nên. Ăn kiêng tự đặt ra theo lời truyền miệng dễ làm thiếu chất, nhất là ở người cao tuổi vốn đã ăn ít. Muốn đổi cách ăn thì hỏi bác sĩ trước và đổi từng chút một.

Ăn một mình mãi thấy chán thì làm gì?

Vẫn bày mâm, ngồi bàn, dùng bát đĩa đẹp, nấu một lần cho hai bữa, hẹn bạn già ăn chung một bữa mỗi tuần hoặc gọi điện cho con trong bữa tối để vừa ăn vừa trò chuyện.

Vị giác kém nên ăn mặn hơn có sao không?

Ăn mặn lâu ngày không tốt cho huyết áp và thận. Có thể làm món đậm vị hơn bằng rau thơm, gừng, sả, chanh, hành phi thay vì thêm muối hay nước mắm vào mỗi món.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138