Các cụ sống thọ thường có tính điềm đạm, nhưng điềm đạm ít khi là trời sinh: phần lớn là thói quen tập được, như nhận ra cơn giận sớm, lùi một nhịp trước khi nói, không ôm chuyện qua đêm, và biết chuyện nào đáng bận tâm. Về già người ta dễ cáu hơn vì mệt, đau, nghe kém, thấy mình chậm đi; hiểu được nguồn cơn là bước đầu để bớt giận.
Bài này không dạy "đừng bao giờ giận", vì giận là cảm xúc bình thường. Phần dưới đi qua những lý do hay làm người cao tuổi bực bội, các thói quen giữ tính điềm đạm, câu nói mẫu khi va chạm với con cháu, góc nhìn cho con cháu khi ông bà khó tính hơn trước, và lúc nào thay đổi tính tình là chuyện cần đi khám.
Vì sao về già dễ nóng hơn
Bà Thoa (ví dụ giả định), 73 tuổi, từng là cô giáo hiền nổi tiếng trong xóm. Vài năm nay bà hay gắt với con dâu chuyện nấu nướng, với cháu chuyện nói to, với ông chuyện để đồ lung tung. Chính bà cũng không vui với mình: "Sao dạo này mình khó tính thế."
Ngồi lại nghĩ, bà nhận ra mấy điều: đầu gối đau nên cứ chiều là mệt; tai nghe kém hơn nên con cháu nói nhanh bà không theo kịp, tưởng bị bỏ ra ngoài câu chuyện; ngủ không sâu nên sáng nào cũng uể oải; và nhiều việc bà quen làm nay con dâu làm thay, bà thấy mình thừa. Mỗi thứ một chút, cộng lại thành tính cáu.
Câu chuyện của bà Thoa rất phổ biến. Cáu gắt ở tuổi cao thường có lý do cụ thể: cơ thể mệt, đau, nghe nhìn kém, thiếu ngủ, thấy mất vai trò, ít người trò chuyện. Xử lý từng lý do ấy thường hiệu quả hơn là chỉ tự nhủ "phải bình tĩnh".
Nguồn cơn hay gặp và việc làm được
Bảng dưới gợi ý nhìn vào từng nguồn cơn của sự bực bội và một việc nhỏ có thể làm ngay. Cột cuối là lúc nên kể với bác sĩ.
| Nguồn cơn | Thấy ở đâu | Việc làm được | Khi nào hỏi bác sĩ |
|---|---|---|---|
| Mệt, đau | Cáu nhiều vào chiều tối, khi phải đứng lâu | Chia việc, nghỉ xen kẽ, làm việc nặng buổi sáng | Đau kéo dài, tăng dần |
| Nghe kém | Bực khi cả nhà nói chuyện, xem ti vi | Ngồi đối diện người nói, nhờ nói chậm, rõ | Nghe kém hơn rõ rệt so với trước |
| Thiếu ngủ | Sáng uể oải, dễ gắt chuyện nhỏ | Giữ giờ thức ngủ, bớt trà đặc buổi chiều | Mất ngủ kéo dài nhiều tuần |
| Thấy mất vai trò | Bực khi người khác làm việc của mình | Giữ lại một hai việc quen, được hỏi ý kiến | Buồn chán, không muốn làm gì kéo dài |
| Đói, khát | Cáu trước bữa ăn bị trễ | Giữ giờ bữa, có bữa phụ nhỏ | Ăn kém, sụt cân |
Nhìn bảng, nhiều người bất ngờ khi thấy cơn giận của mình hay tới vào cùng một giờ, cùng một hoàn cảnh. Biết được giờ "dễ nổ" là đã tránh được một nửa.
Thử ghi trong một tuần, mỗi lần bực ghi một dòng: mấy giờ, chuyện gì, lúc đó cơ thể thế nào. Cuối tuần đọc lại, nguồn cơn thường hiện ra rõ hơn mình nghĩ.
Năm thói quen giữ tính điềm đạm
Nhận ra cơn giận từ trong người. Nóng mặt, tim đập nhanh, giọng to lên, tay nắm chặt là dấu hiệu cơn giận đang tới. Nhận ra sớm thì còn kịp phanh; đợi tới lúc lời đã ra khỏi miệng thì khó.
Lùi một nhịp. Uống một ngụm nước, ra hiên đứng vài phút, đếm chậm vài nhịp thở. Nhiều cụ có câu quen: "Để mai hẵng nói." Chuyện gì sáng mai vẫn còn quan trọng thì mai nói cũng chưa muộn.
Chọn chuyện đáng bận tâm. Cháu để dép lệch, con nấu canh hơi mặn, ti vi để to: phần lớn là chuyện nhỏ. Tự hỏi "chuyện này một tuần sau còn quan trọng không" trước khi lên tiếng.
Không ôm chuyện qua đêm. Có điều bực thì nói ra lúc đã bình tĩnh, nói một lần cho rõ, rồi thôi. Ôm trong lòng nhiều ngày làm người mệt và chuyện nhỏ hoá to.
Có chỗ xả nhẹ mỗi ngày. Đi bộ, làm vườn, trò chuyện với bạn già, nghe nhạc quen. Người có việc để làm, có người để nói chuyện thường ít bực bội hơn người ngồi một chỗ cả ngày.
Câu nói mẫu khi va chạm trong nhà
Thay cho "Nói mãi không nghe!": "Mẹ nhắc lần nữa nhé, mẹ muốn bát đũa rửa xong úp lên giá cho khô." Nói rõ mình muốn gì, không nhắc chuyện cũ.
Khi thấy mình vừa lỡ lời: "Lúc nãy bố nói to quá, bố xin lỗi. Bố mệt nên nóng." Ông bà xin lỗi con cháu không hề mất uy, ngược lại con cháu nể hơn.
Khi không nghe rõ câu chuyện: "Các con nói chậm lại một chút cho mẹ nghe với." Nói ra thay vì bực trong lòng vì thấy bị bỏ rơi.
Khi muốn giữ việc của mình: "Việc pha trà buổi sáng để bố làm, bố thích làm việc đó." Nói nhẹ, rõ ràng, con cháu sẽ hiểu.
Khi chưa muốn nói chuyện: "Để bố nghĩ đã, tối mình nói tiếp." Một câu hẹn lại giữ được hoà khí tốt hơn mọi lời giải thích lúc đang nóng.
Dành cho con cháu: khi ông bà khó tính hơn trước
Khi ông bà hay cáu, phản xạ thường gặp là cãi lại hoặc im lặng tránh mặt. Cả hai đều làm khoảng cách xa thêm. Cách nhẹ nhàng hơn là nhìn vào nguồn cơn: ông bà có đang mệt, đau, nghe kém, ngủ kém không, có đang bị lấy mất những việc mình quen làm không.
Vài việc con cháu làm được: nói chậm, rõ, nhìn vào mặt ông bà khi nói; hỏi ý kiến ông bà trong chuyện nhà, kể cả chuyện nhỏ; để lại cho ông bà vài việc quen; tránh tranh luận lúc chiều tối khi ông bà mệt; khen cụ thể khi ông bà làm điều gì đó tốt. Đừng nói "già rồi khó tính", câu ấy làm tổn thương mà chẳng sửa được gì.
Ông bà khó tính không có nghĩa là ông bà không thương con cháu. Thường đó là cách một người quen làm chủ gia đình phản ứng khi thấy mọi thứ đang trượt khỏi tay mình.
Khi ông bà đang nóng, đừng giảng giải hay cãi lý. Hạ giọng, nói một câu ghi nhận như "Con hiểu bố đang bực", rồi để chuyện lại tới lúc mọi người đều bình tĩnh. Hôm sau quay lại, hỏi ông bà muốn thế nào, cùng tìm một cách làm cả hai bên chấp nhận được. Ông bà thấy được lắng nghe thì lần sau cơn giận cũng nhẹ hơn.
Những cách "giữ bình tĩnh" không hiệu quả
Có vài cách người ta hay dùng để dằn cơn giận nhưng lại làm mọi thứ tệ hơn:
- Nuốt giận, không nói gì rồi để bực tích lại thành dỗi kéo dài nhiều ngày.
- Uống rượu cho bớt bực, thường làm lời nói khó kiểm soát hơn.
- Kể tội người kia với người thứ ba, nhất là kể với con cháu khác, làm chuyện lan rộng.
- Nhắc lại chuyện cũ mỗi khi có va chạm mới.
- Tự trách mình "già rồi vô dụng" sau mỗi lần cáu, làm tâm trạng càng xuống.
Riêng chuyện kể tội với người thứ ba: ông bà thường làm vậy vì cần người nghe mình. Nếu có một người bạn già để tâm sự, kể ra cho nhẹ lòng mà không biến thành chuyện cả nhà, đó lại là chỗ xả lành mạnh.
Nếu đã lỡ dùng những cách ấy, không sao cả. Bắt đầu lại từ một thói quen nhỏ: lần tới thấy nóng mặt thì ra hiên đứng hai phút. Một thói quen giữ được trong một tháng đáng hơn năm lời hứa.
Nếp nhỏ mỗi ngày của những người điềm đạm
Quan sát những cụ được cả xóm khen hiền, điềm tĩnh, thường thấy họ có chung vài nếp sống rất bình thường:
- Buổi sáng có một khoảng yên: ngồi uống trà, tưới cây, đi bộ một mình mười lăm phút trước khi bắt đầu chuyện nhà.
- Nói chậm, nghe hết câu, ít ngắt lời người khác, kể cả con cháu.
- Ít xem, ít nghe tin giật gân; xem thời sự một lần trong ngày là đủ.
- Có một thú vui tay chân: làm vườn, đan lát, sửa đồ, nấu nướng.
- Có bạn để trò chuyện đều đặn, không chỉ nói chuyện với người trong nhà.
- Ít tranh hơn thua trong chuyện nhỏ, nhường được thì nhường.
- Biết nói "không" nhẹ nhàng với những việc quá sức, thay vì nhận rồi bực.
Không ai giữ được hết những nếp này. Chọn một nếp gần với mình nhất, chẳng hạn khoảng yên buổi sáng, giữ trong một tháng rồi mới thêm nếp khác.
Khi nào thay đổi tính tình cần đi khám
Tính tình thay đổi dần theo tuổi là bình thường. Nhưng nên đi khám khi sự thay đổi xảy ra nhanh trong vài tuần, vài tháng: người vốn hiền trở nên rất dễ nổi nóng, nghi ngờ người thân vô cớ, buồn bã kéo dài, không muốn làm gì, ngủ quá nhiều hoặc quá ít, quên nhiều hơn hẳn, hoặc đổi tính sau khi bắt đầu dùng thuốc mới.
Khi đi khám, kể sự việc cụ thể thay vì nhận xét chung: "Mấy tháng nay bố hay nổi nóng về chiều, đêm ngủ chập chờn, bố bắt đầu thuốc huyết áp mới từ tháng trước." Chỉ có bác sĩ mới nói được nguyên nhân; người nhà không nên tự gán cho ông bà một tên bệnh nào.
Nếu đột ngột lú lẫn, nói khó, yếu một bên người, méo miệng, hoặc kích động dữ dội kèm sốt, hãy gọi 115 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người già hay cáu gắt hơn trước?
Thường có lý do cụ thể như mệt, đau, nghe kém, thiếu ngủ, đói, hoặc thấy mất vai trò trong nhà. Tìm ra nguồn cơn và xử lý từng cái thường hiệu quả hơn là chỉ khuyên ông bà bình tĩnh.
Làm sao để bớt nóng giận khi về già?
Nhận ra dấu hiệu cơn giận sớm, lùi một nhịp bằng ngụm nước hay vài phút ra hiên, chọn chuyện đáng bận tâm, nói ra khi đã bình tĩnh và có việc để làm, có người trò chuyện mỗi ngày.
Ông bà xin lỗi con cháu có mất uy không?
Không. Một lời xin lỗi ngắn khi lỡ lời làm con cháu nể và thương hơn. Đó cũng là cách dạy con cháu ứng xử bằng chính việc mình làm chứ không bằng lời dặn.
Con cháu nên làm gì khi ông bà khó tính?
Tìm nguồn cơn, nói chậm và rõ, hỏi ý kiến ông bà, để lại cho ông bà vài việc quen, tránh tranh luận lúc chiều tối. Không nói câu "già rồi khó tính" vì chỉ làm tổn thương.
Tính tình thay đổi thế nào thì cần đi khám?
Khi thay đổi nhanh trong vài tuần hay vài tháng: dễ nổi nóng bất thường, nghi ngờ vô cớ, buồn kéo dài, quên nhiều hơn, hoặc đổi tính sau khi dùng thuốc mới. Bác sĩ mới xác định được nguyên nhân.
Ghi lại mỗi lần bực bội có ích gì?
Ghi giờ, chuyện gì và lúc đó cơ thể thế nào trong một tuần sẽ cho thấy cơn giận hay tới vào giờ nào, hoàn cảnh nào. Biết trước giờ dễ nóng thì dễ tránh, và có thông tin để kể với bác sĩ.