Những ngày nắng nóng gắt, người cao tuổi giữ sức tốt nhất bằng cách dời nhịp ngày chứ không bỏ nhịp: ra ngoài thật sớm hoặc lúc chiều muộn, ở trong nhà mát từ giữa buổi sáng tới xế chiều, uống nước theo giờ thay vì chờ khát, và biết nhận ra lúc cơ thể đang bị nóng quá.
Cơ thể ở tuổi cao thường kém nhạy với cảm giác khát và thoát nhiệt chậm hơn, nên cái nóng dễ tác động mà người trong cuộc không thấy ngay. Bài này đi qua cách chỉnh giờ giấc, cách uống nước, làm mát nhà cửa, chuyện đi lại và vận động, những việc con cháu nên làm, và các dấu hiệu cần đi khám hoặc gọi 115.
Chuyện của bà Hoa trong đợt nóng đầu hè
Bà Hoa (ví dụ giả định) 79 tuổi, ở một mình trong căn nhà mái tôn ở ngoại ô. Bà quen làm vườn buổi sáng tới mười giờ, nắng lên vẫn cố nhổ nốt luống cỏ. Một trưa đầu hè, bà thấy đầu nặng, buồn nôn, người nóng ran mà không đổ mồ hôi. Bà nghĩ "chắc mệt thôi" nên nằm quạt, may cô cháu sang chơi thấy lạ, cho bà vào chỗ mát, chườm khăn ướt và đưa đi khám.
Câu chuyện của bà Hoa rất thường gặp. Người cao tuổi quen với nếp cũ, quen chịu đựng, và ít nghĩ mình đang bị nóng quá mức. Nhà mái tôn, ở một mình, làm việc ngoài trời quá giờ, không uống nước giữa chừng là bốn điều cộng lại làm một ngày nóng trở thành ngày nguy hiểm.
Bà Hoa sau đó đổi hẳn nếp mùa hè: làm vườn từ năm giờ rưỡi đến bảy giờ, treo thêm lưới che nắng, và hẹn cô cháu gọi điện mỗi trưa. Những thay đổi nhỏ ấy đủ để bà vẫn giữ được thú làm vườn qua cả mùa nóng.
Dời giờ trong ngày nóng: lịch mẫu
Khung dưới đây là gợi ý cho những ngày có cảnh báo nắng nóng. Nguyên tắc chung: việc ngoài trời dồn vào hai đầu ngày, khoảng giữa ngày ở yên trong nhà mát.
| Khoảng giờ | Ngày thường | Ngày nắng nóng gắt |
|---|---|---|
| 5 giờ – 7 giờ | Đi bộ, tập nhẹ | Đi bộ, làm vườn, đi chợ — dồn hết việc ngoài trời vào đây |
| 7 giờ – 10 giờ | Việc nhà, đi chợ, gặp bạn | Việc trong nhà, nấu ăn sớm cho cả ngày |
| 10 giờ – 16 giờ | Ăn trưa, nghỉ, sinh hoạt bình thường | Ở phòng mát nhất, nghỉ trưa, đọc, làm việc tay nhẹ, không ra nắng |
| 16 giờ – 18 giờ | Đi dạo, sinh hoạt nhóm | Chỉ ra ngoài khi trời đã dịu, chọn đường có bóng cây |
| Tối | Ăn tối, nghỉ | Tắm nước mát vừa phải, mở cửa cho gió lùa nếu ngoài trời đã mát hơn trong nhà |
Nếu nhóm tập buổi sáng hay hội người cao tuổi vẫn giữ giờ cũ lúc nắng đã lên, bạn có thể đề nghị cả nhóm dời sớm hơn trong mùa hè. Thường ai cũng đồng tình, chỉ là chưa ai nói ra.
Một mẹo hay là nấu ăn cho cả ngày ngay từ sáng sớm, khi bếp còn mát. Buổi trưa chỉ hâm lại, không phải đứng bếp lửa giữa giờ nóng nhất, vừa đỡ mệt vừa tránh căn bếp thành chỗ hầm hơi.
Uống nước theo giờ, không chờ khát
Chia nước ra trong ngày. Rót sẵn nước vào một bình có vạch hoặc vài chai nhỏ, đặt ở chỗ hay ngồi. Mỗi lần đi qua uống vài ngụm, sau mỗi bữa uống một cốc. Nhìn bình vơi đi là biết mình đã uống được bao nhiêu.
Gắn uống nước với việc quen. Uống một cốc khi vừa thức, một cốc sau khi đi bộ về, một cốc lúc nghe thời sự trưa. Gắn vào nếp có sẵn thì không phải nhớ.
Canh, cháo, hoa quả mọng nước cũng là nước. Bữa có bát canh, bữa phụ có miếng dưa hấu hay quả cam giúp thêm nước mà không phải cố uống nhiều một lúc.
Bớt đồ uống làm mất nước. Rượu bia, trà đặc, cà phê đặc trong ngày nóng không thay được nước lọc, có khi còn làm đi tiểu nhiều hơn.
Người được dặn hạn chế nước thì theo bác sĩ. Người suy tim, bệnh thận hay đang dùng thuốc lợi tiểu nên hỏi bác sĩ cách uống trong mùa nóng, không tự uống nhiều hơn hay ít hơn mức đã được dặn.
Làm mát nhà mà không lạm dụng điều hoà
Nhà mát quyết định phần lớn chuyện người cao tuổi qua mùa hè dễ hay khó. Vài việc làm được ngay:
- Đóng rèm, hạ mành ở phía nắng chiếu từ sáng; nhà mái tôn thì treo thêm lưới che, nhờ con cháu lắp vòi phun nước lên mái, ông bà không tự trèo lên.
- Chọn một phòng mát nhất làm chỗ ngồi ban ngày, chuyển ghế, nước, đài, sách vào đó thay vì ngồi phòng nóng rồi quạt.
- Dùng điều hoà ở mức mát vừa phải, không để chênh quá nhiều so với ngoài trời; không để gió thổi thẳng vào người, nhất là khi ngủ.
- Ra vào phòng điều hoà thì đứng ở chỗ chuyển tiếp một lúc, không đi thẳng từ nắng vào phòng lạnh.
- Mặc đồ vải mỏng, sáng màu, rộng; ở nhà không quấn khăn hay mặc nhiều lớp theo thói quen.
- Tắm hoặc lau người bằng nước mát vừa phải, không dội nước lạnh ngay sau khi đi nắng về.
Nhiều ông bà ngại bật điều hoà vì sợ tốn điện hay sợ "máy lạnh hại người". Con cháu nói cụ thể thì dễ nghe hơn: "Bố mẹ bật buổi trưa mấy tiếng thôi, mát vừa phải, tiền điện để con lo." Một lời nói cụ thể như vậy hiệu quả hơn nhiều so với dặn chung "bố mẹ nhớ giữ mát nhé".
Vận động và đi lại khi trời nóng
Mùa nóng không phải lý do để nghỉ hẳn vận động, chỉ cần dời giờ và giảm mức. Đi bộ lúc sáng sớm, chọn đường có bóng cây, đi chậm hơn ngày thường, mang theo nước và mũ rộng vành. Ngày nóng nhất có thể đổi sang đi lại trong nhà, đứng lên ngồi xuống vài lượt bên cạnh ghế, giãn tay chân lúc nghe đài.
Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đổi mức tập trong mùa nóng. Khi đang tập mà thấy chóng mặt, tim đập nhanh bất thường, buồn nôn, ra mồ hôi lạnh hay hụt hơi thì dừng ngay, vào chỗ mát ngồi nghỉ, uống nước từng ngụm, báo người bên cạnh.
Những chuyến đi xa, đi đám, đi thăm người quen trong mùa nóng nên sắp vào buổi sáng sớm hoặc chiều muộn. Đi xe máy giữa trưa, dù quãng ngắn, cũng dễ làm người cao tuổi mệt hơn họ tưởng. Nếu phải đi, mặc áo chống nắng sáng màu, đội mũ, nghỉ ở chỗ mát giữa đường.
Con cháu nên làm gì trong đợt nắng nóng
Gọi điện vào giờ trưa. Một cuộc gọi ngắn lúc mười hai giờ trưa để nghe giọng ông bà, hỏi "nhà có mát không, bố uống nước chưa". Giọng lè nhè, mệt hơn mọi ngày là tín hiệu cần sang xem.
Hẹn hàng xóm ngó giúp. Ông bà ở một mình thì nhờ một người hàng xóm tin cậy ghé qua buổi trưa vài hôm nóng nhất, hoặc ông bà chủ động sang nhà hàng xóm ngồi chơi.
Kiểm tra quạt, điều hoà trước mùa. Vệ sinh, sửa từ đầu mùa, đừng để giữa đợt nóng mới phát hiện máy hỏng.
Hỏi về thuốc. Một số thuốc làm cơ thể dễ mất nước hoặc khó chịu nóng hơn. Lần khám tới, hỏi bác sĩ xem mùa nóng có cần lưu ý gì với các thuốc ông bà đang dùng không.
Mua sẵn đồ cho mùa nóng. Một chiếc quạt đứng mới, vài bộ quần áo vải mỏng sáng màu, chiếc mũ rộng vành, bình nước có vạch chia. Những món nhỏ ấy làm ông bà thấy được quan tâm mà không bị coi là yếu.
Đừng ép, cùng bàn. Ông bà quen làm vườn buổi sáng thì đừng cấm, chỉ cùng bàn dời giờ sớm hơn. Giữ được thú vui mà vẫn an toàn thì ông bà sẽ tự giữ nếp mới.
Những ngộ nhận về cái nóng hay gặp ở người cao tuổi
Một số suy nghĩ quen thuộc khiến ông bà chủ quan trong mùa nóng:
- "Ngày xưa nóng hơn mà vẫn làm đồng cả buổi." Cơ thể tuổi tám mươi chịu nóng khác hẳn cơ thể tuổi ba mươi, và nhà ở bây giờ nhiều khi bí hơn nhà tranh ngày trước.
- "Ra mồ hôi là thải độc, càng ra nhiều càng tốt." Ra mồ hôi nhiều mà không uống bù là mất nước, không có gì tốt.
- "Quạt thổi thẳng cho mát." Khi trong phòng quá nóng, quạt chỉ đẩy khí nóng quanh người; cần làm mát căn phòng trước.
- "Uống nước nhiều thì đêm phải dậy đi tiểu." Có thể uống nhiều vào buổi sáng và trưa, bớt dần về chiều tối, thay vì cả ngày uống rất ít.
- "Mệt chút thôi, nằm nghỉ là khỏi." Với cái nóng, nằm nghỉ trong phòng nóng không giúp được gì; phải vào chỗ mát và theo dõi.
Khi nói chuyện với ông bà, đừng phản bác thẳng "bố nói sai rồi". Kể một câu chuyện người quen bị say nắng, hoặc hỏi "bố thử ngồi phòng này một buổi xem có dễ chịu hơn không", ông bà sẽ tự thấy.
Dấu hiệu quá nóng và khi nào gọi 115
Nên vào chỗ mát nghỉ, nới quần áo, lau người bằng khăn ướt, uống nước từng ngụm khi thấy: mệt nhiều, đau đầu, chóng mặt, khát, chuột rút, ra nhiều mồ hôi, buồn nôn. Nếu sau khoảng nửa giờ nghỉ ngơi mà không đỡ, hoặc người có bệnh nền thấy khó chịu kéo dài, hãy đi khám.
Gọi 115 ngay khi người cao tuổi lơ mơ, nói lẫn lộn, ngất, co giật, người rất nóng mà da khô, không còn ra mồ hôi, thở nhanh, hoặc có đau ngực, khó thở, yếu một bên người, méo miệng. Trong lúc chờ, đưa vào chỗ mát, nới quần áo, chườm mát ở nách, bẹn, cổ, không cố đổ nước cho người đang lơ mơ uống.
Ở một mình mà bắt đầu thấy khó chịu thì đừng chờ "nằm một lúc cho đỡ". Gọi ngay cho người thân hoặc hàng xóm, nói rõ mình đang thấy thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi nên ra ngoài vào giờ nào khi trời nắng nóng?
Tốt nhất là sáng sớm trước khoảng bảy giờ và chiều muộn khi nắng đã dịu. Từ giữa buổi sáng tới xế chiều nên ở trong nhà mát, việc ngoài trời dồn hết vào hai đầu ngày.
Ông bà không thấy khát thì có cần uống nước không?
Có. Tuổi cao thường kém cảm giác khát nên chờ khát mới uống là muộn. Chia nước ra nhiều lần trong ngày, gắn với việc quen như sau bữa ăn, sau khi đi bộ, trừ khi bác sĩ dặn hạn chế.
Người cao tuổi dùng điều hoà có hại không?
Dùng đúng cách thì giúp ông bà qua ngày nóng an toàn hơn. Để mức mát vừa phải, không cho gió thổi thẳng vào người, không đi thẳng từ ngoài nắng vào phòng lạnh.
Mùa nóng có nên nghỉ tập thể dục không?
Không cần nghỉ hẳn, chỉ dời sang sáng sớm và giảm mức. Ngày nóng nhất thì vận động nhẹ trong nhà. Thấy chóng mặt, hụt hơi, tim đập nhanh khi tập thì dừng ngay và nghỉ.
Dấu hiệu nào cho thấy cần gọi 115 ngay?
Lơ mơ, nói lẫn lộn, ngất, co giật, người nóng mà da khô, thở nhanh, đau ngực, khó thở hoặc yếu một bên người. Gọi 115 và đưa vào chỗ mát trong lúc chờ.
Ông bà ở một mình thì con cháu ở xa làm gì được?
Gọi điện vào giờ trưa những ngày nóng, nhờ hàng xóm tin cậy ghé qua, kiểm tra quạt và điều hoà từ đầu mùa, và thống nhất với ông bà một phòng mát để ngồi ban ngày.