Việc nhà là một cách giữ sức rất tốt cho người cao tuổi: quét nhà, nhặt rau, phơi đồ, tưới cây, nấu một bữa cơm đều là vận động đều đặn, có mục đích, lại làm người thấy mình còn có ích. Điều cần là chọn việc vừa sức, làm đúng tư thế, chia nhỏ trong ngày và bỏ những việc rủi ro cao như trèo cao, khuân nặng.
Nhiều gia đình vì thương mà giành hết việc của ông bà, nhiều ông bà vì sĩ diện mà ôm cả việc quá sức. Bài này đưa bảng việc nhà theo mức gắng sức, tư thế an toàn cho từng việc, cách chia việc trong tuần, câu nói mẫu khi bàn với con cháu, và lúc nào nên dừng tay đi khám.
Giành hết việc của ông bà chưa chắc đã là thương
Ông Hưng (ví dụ giả định), 78 tuổi, về ở với con trai sau khi bà mất. Con dâu thương bố nên không cho bố động tay vào việc gì, sáng ra bố chỉ việc ngồi uống trà, xem ti vi. Được ba tháng, ông thấy chân yếu đi, đứng dậy khỏi ghế phải chống tay, tối khó ngủ, và hay buồn vì thấy mình "ăn không ngồi rồi".
Sau một lần khám, bác sĩ dặn ông nên vận động nhiều hơn. Cả nhà ngồi lại chia việc: ông nhận quét sân và tưới cây buổi sáng, nhặt rau cho bữa trưa, gấp quần áo buổi chiều, cuối tuần đưa cháu đi bộ ra công viên. Vài tháng sau, ông đi lại vững hơn, ăn ngon hơn, và câu chuyện bữa tối có thêm chuyện vườn tược của ông.
Nhiều nghiên cứu về người sống thọ cho thấy họ thường vận động nhẹ rải rác cả ngày qua những việc đời thường, hơn là dồn vào một buổi tập. Việc nhà chính là kiểu vận động ấy.
Bảng việc nhà theo mức gắng sức
Bảng dưới xếp việc nhà quen thuộc theo mức gắng sức để ông bà và con cháu chọn cho vừa. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ xem mức nào phù hợp.
| Mức | Việc tiêu biểu | Ai hợp |
|---|---|---|
| Nhẹ | Nhặt rau, gấp quần áo, lau bàn, cho cá ăn, xếp bát đĩa, tưới vài chậu cây | Hầu hết người cao tuổi, kể cả trên 85 hoặc vừa ốm dậy |
| Vừa | Quét nhà, quét sân, phơi đồ, nấu một bữa, lau sàn bằng cây lau đứng, đi chợ gần | Người 60–80 đi lại vững |
| Nặng | Bê thùng nước, vác bao gạo, cọ nhà tắm, lau kính, giặt tay chăn màn, làm vườn đào xới | Người còn rất khoẻ, làm ít, chia nhỏ; nhiều người nên nhường |
| Không nên làm một mình | Trèo thang, đứng ghế lấy đồ trên cao, sửa điện, kéo tủ, dọn mái | Để người trẻ làm, ông bà chỉ đạo |
Quy tắc dễ nhớ: một việc vừa có thể chia thành vài việc nhẹ. Quét cả nhà thì quét tầng dưới buổi sáng, tầng trên buổi chiều; nấu một bữa thì nhặt rau từ sớm, nấu sau. Như vậy vẫn giữ được việc mà không ai phải làm quá sức trong một lần.
Tư thế an toàn cho mấy việc quen tay
Quét nhà, lau nhà. Dùng chổi, cây lau cán dài để lưng thẳng, không cúi gập. Lau sàn xong đi lùi về phía cửa, không bước lên chỗ vừa lau còn ướt.
Nhặt rau, gọt củ. Ngồi ghế ở bàn, không ngồi xổm hay ngồi bệt lâu. Đứng dậy duỗi chân sau mỗi hai mươi, ba mươi phút.
Phơi đồ. Dây phơi hạ thấp ngang tầm vai. Mang từng chậu nhỏ, không bê cả chậu đầy nước. Sân trơn sau mưa thì phơi trong nhà.
Nấu ăn. Để nồi nặng ở bếp dưới, không nhấc nồi nước sôi đầy; dùng muôi múc ra bớt. Bật quạt hút, đứng vững, không vừa nấu vừa chạy đi làm việc khác quên lửa.
Bê đồ. Ngồi xổm gập gối để nhấc đồ lên, giữ đồ sát người, không vặn lưng khi đang bê. Đồ nào phải gồng mới nhấc được thì để người khác làm.
Tưới cây. Dùng bình nhỏ đi nhiều lượt hoặc vòi có cán dài, không xách xô đầy. Chậu cây đặt trên kệ ngang hông để không phải cúi.
Một tuần việc nhà mẫu cho ông bà 75 tuổi
Ví dụ giả định cho một người ở cùng con, đi lại vững, không có bệnh nền nặng. Mỗi ngày có vài việc nhẹ, một việc vừa, nghỉ xen kẽ.
| Ngày | Buổi sáng | Buổi chiều |
|---|---|---|
| Thứ Hai | Quét sân, tưới cây | Gấp quần áo, nhặt rau |
| Thứ Ba | Đi chợ gần cùng con | Lau bàn ghế phòng khách |
| Thứ Tư | Quét sân, cho cá ăn | Nấu nồi canh cho bữa tối |
| Thứ Năm | Phơi đồ | Sắp lại tủ bếp ở tầm tay |
| Thứ Sáu | Quét sân, tưới cây | Nhặt rau, gấp quần áo |
| Thứ Bảy | Nghỉ, đi bộ với cháu | Chỉ đạo con cháu lau dọn chỗ cao |
| Chủ nhật | Nấu một món quen cho cả nhà | Nghỉ, gặp bạn |
Lịch không phải để giao việc mà để mỗi người biết phần mình. Có hôm mệt thì ông bà làm phần nhẹ, bỏ phần vừa, không ai trách.
Để ý rằng việc vừa như quét sân, phơi đồ được xếp vào buổi sáng khi người còn sung sức, còn buổi chiều là việc ngồi làm được. Mỗi ngày chỉ một việc vừa, xen giữa là uống nước, nghỉ, trò chuyện. Ông bà sống một mình có thể dùng đúng khung này, chỉ thay phần "cùng con" bằng việc hẹn bạn hay hàng xóm.
Câu nói mẫu khi bàn chuyện việc nhà
Ông bà nói với con: "Bố muốn giữ việc quét sân với tưới cây buổi sáng. Có việc làm bố khoẻ hơn ngồi không." Nói rõ việc mình muốn giữ, con sẽ dễ yên tâm.
Con nói với bố mẹ: "Mẹ cứ nấu nồi canh, phần bê nồi với cọ nồi để con làm." Chia việc theo phần chứ không giành hết, mẹ vẫn được làm việc mình thích.
Khi ông bà ôm việc quá sức: "Việc này nặng, bố để cuối tuần con làm, bố chỉ con cách làm cho đúng." Đổi vai từ người làm sang người chỉ dẫn giữ được thể diện cho ông bà.
Khi ông bà ngại làm vì sợ con chê: "Bố mẹ làm chậm cũng được, cả nhà không vội." Câu nói nhẹ giúp ông bà không ngại tham gia.
Khi con cháu thấy ông bà làm chưa sạch: Đừng làm lại ngay trước mặt ông bà. Nếu cần, để lúc khác làm thêm, hoặc nói "Chỗ góc này cao, để con lau nốt". Nhận xét chê bai vài lần là ông bà thôi không làm nữa.
Khi ông bà mệt muốn nghỉ một hôm: "Hôm nay bố nghỉ, việc tưới cây để con." Nói thoải mái để ông bà biết nghỉ một hôm không phải là bỏ phần việc của mình.
Những cái sai hay gặp với việc nhà ở tuổi cao
Mấy thói quen này làm việc nhà thành rủi ro thay vì giữ sức:
- Làm dồn một lúc cho xong, như lau cả nhà, giặt cả chậu chăn trong một buổi, rồi nằm mệt hai ngày.
- Đứng ghế, leo thang lấy đồ, thay bóng đèn, lau quạt trần khi ở nhà một mình.
- Cúi gập lưng lâu khi lau sàn, làm cỏ, giặt đồ chậu thấp.
- Làm khi đang mệt, chóng mặt, hoặc ngay sau khi vừa đổi thuốc.
- Bỏ hẳn việc nhà sau một lần ốm mà không quay lại dần.
- Con cháu giành hết việc rồi lại lo bố mẹ ít vận động.
Sau một lần ốm hay nằm viện, việc nhà là cách lấy lại sức rất tự nhiên, nhưng cần theo hướng dẫn bác sĩ: bắt đầu từ việc nhẹ ngồi làm được, rồi tăng dần qua vài tuần.
Một cái sai khó thấy là sắp đồ trong nhà theo thói quen của người trẻ: bát đĩa hay dùng để trên nóc tủ cao, chổi cất dưới gầm cầu thang tối, nồi to xếp tầng dưới cùng. Dời đồ hay dùng về tầm từ hông tới vai của ông bà là việc nhỏ mà bớt được rất nhiều lần cúi, với, trèo.
Việc nhà còn giữ chỗ đứng của ông bà trong nhà
Ngoài chuyện giữ sức, việc nhà còn là cách ông bà giữ vai trò của mình trong gia đình. Nồi canh chua của bà, khoảnh sân sạch của ông, chậu cây được tưới đều mỗi sáng: đó là những thứ con cháu nhớ, và là niềm tự hào thầm lặng của người làm. Bỏ hết việc nhà nhiều khi làm ông bà thấy mình như khách trong chính ngôi nhà của mình.
Nhiều cụ sống thọ có một việc nhà gắn với tên mình suốt mấy chục năm: người giữ việc pha trà buổi sáng, người lo muối dưa, người dạy cháu gấp quần áo. Con cháu nên hỏi ông bà muốn giữ việc gì nhất rồi để ông bà giữ việc ấy, kể cả khi người khác làm nhanh hơn.
Việc nhà cũng là lúc truyền nếp. Cháu nhặt rau cùng bà, phụ ông quét sân, nghe kể chuyện ngày xưa trong lúc làm. Đó là kiểu thời gian bên nhau tự nhiên, không cần sắp đặt.
Khi nào nên dừng tay và đi khám
Đang làm việc nhà mà thấy đau ngực, khó thở, tim đập dồn dập, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh thì dừng ngay, ngồi xuống nghỉ, báo người nhà. Nếu đau ngực, khó thở không đỡ sau vài phút nghỉ, hoặc có yếu, tê một bên người, méo miệng, nói khó, hãy gọi 115 ngay.
Nên đi khám khi những việc trước đây làm nhẹ nhàng nay thấy hụt hơi, mệt kéo dài, đau lưng, đau gối tăng dần mỗi lần làm, hoặc dạo này hay loạng choạng, ngã. Kể với bác sĩ cụ thể: "Trước bố quét cả sân không sao, giờ quét nửa sân đã phải ngồi nghỉ." So sánh với chính mình trước đây giúp bác sĩ hiểu nhanh hơn.
Người có bệnh nền về tim, phổi, cột sống, khớp nên hỏi bác sĩ việc nhà nào nên làm, việc nào nên tránh, thay vì tự đoán.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi có nên làm việc nhà không?
Nên, nếu chọn việc vừa sức. Việc nhà nhẹ và vừa là vận động đều đặn, có mục đích, giúp giữ sức chân tay và cảm giác mình có ích. Việc nặng hay trèo cao thì nên nhường người trẻ.
Việc nhà nào người cao tuổi không nên làm một mình?
Trèo thang, đứng ghế lấy đồ cao, thay bóng đèn, lau quạt trần, kéo tủ, bê vác nặng, sửa điện. Những việc này ông bà nên chỉ dẫn để người trẻ làm.
Con cháu làm hết việc cho bố mẹ có tốt không?
Không hẳn. Giành hết việc làm bố mẹ ít vận động và dễ thấy mình vô dụng. Nên chia phần: bố mẹ giữ việc nhẹ và vừa, con cháu lo phần nặng và nguy hiểm.
Mới ốm dậy có nên làm việc nhà ngay không?
Nên theo hướng dẫn bác sĩ. Thường bắt đầu từ việc nhẹ ngồi làm được như nhặt rau, gấp quần áo, rồi tăng dần qua vài tuần. Mệt hay đau thì dừng lại nghỉ.
Làm việc nhà có thay được tập thể dục không?
Việc nhà là một phần vận động tốt nhưng thường thiếu phần giữ thăng bằng và đi bộ liên tục. Nên kết hợp với đi bộ hay sinh hoạt nhóm, người có bệnh nền hỏi bác sĩ mức phù hợp.
Ông bà cứ ôm việc nặng thì nói thế nào?
Đổi vai cho ông bà làm người chỉ dẫn: "Việc này để cuối tuần con làm, bố chỉ con cách cho đúng." Vừa giữ an toàn vừa giữ thể diện và kinh nghiệm của ông bà.