Với người cao tuổi, mùa nồm đáng ngại nhất ở hai chuyện: sàn nhà, cầu thang đọng nước dễ gây trơn ngã, và không khí ẩm nặng làm người uể oải, dễ bỏ nếp vận động, khó chịu đường thở. Giữ được sàn khô, đi dép bám, đóng mở cửa đúng lúc và vẫn giữ nhịp ngày là qua mùa nồm nhẹ nhàng.
Mùa nồm thường kéo dài từng đợt vài ngày, rải rác suốt cuối đông đầu xuân ở miền Bắc. Bài này nói về nếp sinh hoạt trong những đợt đó: đi lại trong nhà, giữ nhà khô ở mức vừa sức, quần áo, chăn màn, vận động, ăn uống, những việc con cháu nên làm và khi nào cần đi khám.
Một buổi sáng nồm ở nhà bà Tâm
Bà Tâm (ví dụ giả định) 77 tuổi, ở tầng một một căn nhà lát gạch men bóng. Sáng nồm, bà mở cửa ra sân thì thấy nền nhà loang nước như vừa lau, tay vịn cầu thang ướt rượt. Bà quen đi chân đất trong nhà nên bước một bước đã trượt, may vịn được vào khung cửa.
Từ hôm đó, bà đổi vài nếp: đi dép đế cao su có rãnh ngay từ lúc xuống giường, những ngày nồm thì đóng kín cửa từ sáng, chỉ mở khi trời hanh lại. Bà để sẵn hai chiếc khăn lau khô ở đầu cầu thang và cửa nhà tắm, đi qua thì lau tay vịn, lau vệt nước trên sàn. Con trai bà mua thêm máy hút ẩm nhỏ đặt ở phòng khách.
Chuyện của bà Tâm cho thấy mùa nồm không cần làm điều gì lớn. Phần lớn rủi ro nằm ở thói quen đi chân đất, mở cửa sai lúc, và không để ý mặt sàn bóng loáng nước.
Đi lại trong nhà những ngày nồm
Ngã trong nhà là điều người cao tuổi nên tránh nhất, và mùa nồm là lúc nguy cơ cao. Những điều giữ được ngay từ sáng mai:
- Đi dép đế cao su có rãnh, ôm chân, có quai hậu; không đi chân đất, tất trơn hay dép mòn đế.
- Bước chậm, nhìn sàn, nhất là ở chỗ nối nền gạch, bậc thềm, cửa nhà tắm, bếp.
- Luôn vịn tay khi lên xuống cầu thang, lau khô tay vịn trước khi đi.
- Bật đủ đèn ở hành lang, cầu thang, nhà vệ sinh; trời nồm thường âm u nên trong nhà tối hơn mọi ngày.
- Không mang vác đồ nặng hai tay khi đi trên sàn ướt, chia nhỏ hoặc nhờ người khác.
- Đặt thảm thấm nước có đế chống trượt ở cửa ra vào, cửa nhà tắm, trước bồn rửa bát.
- Không leo ghế, leo thang lau trần, lau tường những ngày nồm; việc đó để người trẻ làm.
Nếu đã từng ngã, hoặc đi lại có lúc chao đảo, nên dùng gậy có đế cao su những ngày nồm và kể với bác sĩ trong lần khám tới. Ngã một lần là lý do để xem lại cả nhà, cả đôi chân, cả thuốc đang dùng.
Đóng hay mở cửa: xem trời mà làm
Mở cửa sai lúc là đưa hơi ẩm vào nhà. Cách đơn giản nhất là nhìn kính cửa sổ và mặt sàn, rồi theo bảng sau:
| Dấu hiệu bên ngoài | Nên làm | Lý do |
|---|---|---|
| Trời âm u, sương mù, kính cửa đọng hơi nước | Đóng kín cửa, bật máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô nếu có | Không khí ngoài trời rất ẩm, mở cửa là sàn đọng nước ngay |
| Trời hanh lại, có nắng nhẹ, gió bấc | Mở cửa cho thông thoáng vài tiếng | Không khí đã khô hơn, nhà thoáng giúp hết mùi ẩm |
| Buổi tối nồm, trời lạnh ẩm | Đóng cửa, giữ ấm phòng ngủ vừa phải | Tránh hơi ẩm lạnh tràn vào lúc ngủ |
| Sau khi tắm, nấu ăn | Bật quạt hút, đóng cửa nhà tắm, bếp với phòng khác | Giữ hơi nước không lan khắp nhà |
Máy hút ẩm, điều hoà chế độ khô giúp nhiều nhưng không bắt buộc. Nhà không có máy thì quạt cho gió lưu thông, lau sàn bằng khăn khô nhiều lần trong ngày, đóng cửa đúng lúc là đã đỡ đáng kể.
Ông bà lớn tuổi thường giữ thói quen sáng nào cũng mở toang cửa cho "thoáng nhà". Thói quen tốt cho mùa khô, nhưng mùa nồm thì nên đợi trời hanh. Con cháu có thể dán một mảnh giấy trắng nhỏ ghi ký hiệu riêng cạnh cửa để nhắc, hoặc nhắc nhẹ qua điện thoại vào buổi sáng.
Quần áo, chăn màn và chỗ ngủ
Mùa nồm, quần áo phơi mãi không khô, chăn gối có mùi ẩm, đôi khi lên mốc. Với người cao tuổi, mặc đồ còn ẩm hay đắp chăn ẩm làm người thấy lạnh lâu, khó ngủ, da dễ ngứa.
Một vài nếp gọn: giặt ít đồ hơn mỗi lần, phơi trong phòng có quạt hoặc máy hút ẩm thay vì ngoài hiên; quần áo vừa khô thì gấp cất ngay vào tủ, đặt gói hút ẩm trong tủ; chuẩn bị đủ đồ lót, áo mặc nhà để không phải mặc đồ còn ẩm. Chăn, gối nên phơi những hôm hửng nắng, hoặc dùng vỏ chăn mỏng thay giặt thường xuyên hơn.
Giường ngủ kê cách tường một khoảng nhỏ để không bị hơi ẩm từ tường thấm vào. Những việc khuân vác chăn đệm nặng, trèo cao lấy đồ trên nóc tủ thì nhờ con cháu cuối tuần làm giúp, không tự làm một mình.
Giữ nếp vận động khi trời ẩm nặng
Trời nồm làm nhiều người thấy nặng nề, buồn ngủ, chẳng muốn làm gì. Đây là lúc nếp vận động dễ bị bỏ nhất. Chỉ vài đợt nồm liền nhau, cả tuần nằm ngồi, là chân cẳng kém hẳn.
Đường làng, ngõ phố mùa nồm cũng trơn, nên thay vì đi bộ ngoài trời có thể vận động trong nhà ở chỗ sàn khô, có thảm: đi lại quanh phòng, đứng vịn ghế nhón gót, xoay vai, giơ tay, đứng lên ngồi xuống chậm. Mỗi lần mười lăm phút, hai, ba lần trong ngày là đủ giữ nhịp.
Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước khi đổi mức vận động. Khi đang tập mà chóng mặt, hụt hơi, đau ngực hay khớp đau tăng lên thì dừng lại nghỉ. Ngày nồm qua, trời hanh nắng, quay lại nhịp đi bộ ngoài trời như cũ.
Những việc phải ra đường như đi chợ, đi họp tổ dân phố, đi thăm người quen thì chọn giày đế bám thay cho dép lê, tránh đi trên nền gạch lát vỉa hè, bậc thềm đá và sân rêu, đi chậm hơn ngày thường và mang theo gậy nếu đã quen dùng. Việc nào hoãn được vài ngày thì hoãn tới khi trời hanh.
Hơi thở, làn da và những khó chịu mùa nồm
Đường thở. Người vốn hay ho, khò khè, có bệnh hô hấp mạn tính thường thấy khó chịu hơn khi không khí ẩm, nhà có mùi mốc. Giữ nhà khô, lau chỗ mốc, không để quần áo ẩm chất đống trong phòng ngủ.
Da và kẽ chân. Đi tất, giày ẩm lâu dễ ngứa, nứt kẽ chân. Thay tất khô hằng ngày, lau khô kẽ chân sau khi tắm, phơi giày dép ở chỗ thoáng.
Khớp. Nhiều người cao tuổi kể khớp gối, khớp tay đau mỏi hơn những ngày ẩm lạnh. Giữ ấm khớp, vận động nhẹ cho khớp linh hoạt, đau tăng nhiều thì báo bác sĩ thay vì tự dùng thuốc.
Tâm trạng. Nhiều ngày âm u, ẩm thấp làm người dễ trùng xuống. Bật đèn sáng trong nhà, gọi bạn già sang uống trà, làm một việc nhỏ mình thích để ngày bớt dài.
Thức ăn. Đồ ăn mùa nồm dễ mốc, ôi nhanh hơn bình thường: gạo, bánh, đồ khô cất hộp kín; thức ăn nấu xong cất tủ lạnh, không để qua đêm ngoài mâm. Thấy mốc thì bỏ cả phần, đừng cắt bỏ chỗ mốc rồi ăn tiếp.
Con cháu chuẩn bị gì cho nhà ông bà trước mùa nồm
Một buổi cuối tuần đầu mùa là đủ để nhà ông bà an toàn hơn hẳn trong những đợt nồm. Danh sách gợi ý:
- Mua một, hai đôi dép trong nhà đế cao su có rãnh, có quai hậu, thay đôi dép đã mòn.
- Đặt thảm chống trượt ở cửa ra vào, cửa nhà tắm, chân cầu thang, trước bồn rửa.
- Kiểm tra tay vịn cầu thang, lắp thêm tay vịn ở nhà tắm, cạnh bồn cầu nếu chưa có.
- Thay bóng đèn đủ sáng ở hành lang, cầu thang; lắp đèn ngủ nhỏ từ giường tới nhà vệ sinh.
- Đặt máy hút ẩm hoặc hướng dẫn ông bà dùng chế độ khô của điều hoà, ghi cách bấm lên mảnh giấy trắng dán cạnh điều khiển.
- Để sẵn vài chiếc khăn lau khô ở đầu cầu thang, cửa nhà tắm, bếp.
- Mang chăn đệm, quần áo mùa trước ra giặt sấy, cất vào túi kín có gói hút ẩm.
Làm cùng ông bà thay vì làm thay: hỏi ông bà hay trượt ở chỗ nào, thấy tối ở đâu. Người ở trong nhà mỗi ngày biết rõ chỗ nguy hiểm hơn ai hết.
Khi nào cần đi khám, khi nào gọi 115
Nên đi khám khi ho kéo dài, khó thở tăng lên, khò khè nhiều hơn mọi khi, sốt, hoặc người có bệnh hô hấp, tim mạch thấy triệu chứng nặng lên trong mùa nồm. Người đã từng ngã, kể cả ngã nhẹ không đau, cũng nên kể với bác sĩ để được xem lại đôi chân, thuốc đang dùng và nguy cơ ngã.
Sau một lần trượt ngã, nếu đau nhiều ở hông, đùi, không đứng lên được, hoặc ngã đập đầu, hãy gọi 115, không cố kéo người ngã đứng dậy. Gọi 115 ngay khi có đau ngực, khó thở dữ dội, yếu hoặc tê một bên người, méo miệng, nói khó, lơ mơ.
Ông bà ở một mình mùa nồm nên mang điện thoại theo người khi đi lại trong nhà, kể cả lúc vào nhà tắm. Ngã mà điện thoại để xa thì gọi ai cũng khó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người cao tuổi dễ ngã trong mùa nồm?
Sàn gạch men, cầu thang, tay vịn đọng nước rất trơn, trời âm u làm trong nhà tối hơn, cộng với thói quen đi chân đất hay dép mòn đế. Đi dép đế cao su có rãnh và lau khô sàn giảm được nhiều nguy cơ.
Mùa nồm có nên mở cửa cho thoáng nhà không?
Những ngày trời âm u, sương mù, kính đọng hơi nước thì nên đóng kín cửa. Đợi trời hanh lại, có nắng nhẹ hay gió bấc mới mở cửa cho thông thoáng vài tiếng.
Không có máy hút ẩm thì làm sao giữ nhà khô?
Đóng cửa đúng lúc, bật quạt cho gió lưu thông, lau sàn bằng khăn khô nhiều lần trong ngày, đặt thảm thấm nước ở cửa ra vào, nhà tắm và giữ cửa nhà tắm, bếp đóng sau khi dùng.
Trời nồm ông bà lười vận động thì làm gì?
Đổi sang vận động trong nhà ở chỗ sàn khô có thảm, mỗi lần mười lăm phút, vài lần trong ngày. Rủ ông bà làm cùng, bật nhạc quen cho vui; trời hanh lại thì quay về đi bộ như cũ.
Ngã trong nhà mà không thấy đau có cần đi khám không?
Nên kể với bác sĩ dù không đau, vì một lần ngã là dấu hiệu cần xem lại đôi chân, thuốc đang dùng và nhà cửa. Đau nhiều ở hông, không đứng dậy được hoặc đập đầu thì gọi 115.
Mùa nồm ông bà ho nhiều hơn có sao không?
Không khí ẩm, nhà có mốc có thể làm đường thở khó chịu hơn. Ho kéo dài, khó thở tăng lên, sốt hoặc khò khè nhiều hơn mọi khi thì nên đi khám, không tự mua thuốc dùng.